«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy memleketimizdiń ótkeni men búginin saralap, qoǵamnyń ulttyq tanymnan tamyr alýyna sony serpin bergen biregeı jobaǵa aınaldy. Baǵdarlama aıasynda azattyqtyń altyn besigine balanatyn rýhanı astanamyz Almatyda qanat qaqqan aıshyqty bastamalar az emes.
Kóneniń kózindeı, ótkenniń ózindeı bolǵan mýzeıler – tarıh paraqtarynan syr shertetin qasıetti oryn. Negizgi alty baǵytty nysanaǵa alǵan aýqymdy baǵdarlamanyń bir tarmaǵy – tarıhı jáne mádenı jádigerlerdi sıfrlandyrý isi. Bul rette mýzeılerdegi qundylyqtardyń 3D modelin jasap, jádigerlerdiń sıfrly kóshirmesin ázirleý – aıryqsha mánge ıe. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Almaty qalasynda ornalasqan Ortalyq memlekettik mýzeıdiń arheologııalyq altyndary jáne etnografııalyq kolleksııasynan 1020 qundylyqtyń sıfrly kóshirmesi men 3D nusqasy jasaldy. Tarıhty taspalaý zaman talaby desek, bul jumystar ótkenge úńilgisi keletin ónersúıer qaýym úshin taptyrmas múmkindik týdyryp otyr. О́ıtkeni sıfrly formatqa negizdelgen qundy jádigerlerdi mádenıet oshaǵynyń saıty arqyly da tamashalaýǵa bolady. Ásirese bul qazirgi pandemııa jaǵdaıynda ónertanýshylar men kórermenge kóp kómegin tıgizýde.
Sonymen birge mádenı qory baı Á.Qasteev atyndaǵy memlekettik óner mýzeıinde sıfrlandyrý negizgi eki baǵyt boıynsha bastaý alyp, kólemdi jádigerlerdiń 3D kóshirmesiniń sıfrly arhıvin jasaý úshin arnaıy zerthana jasaqtalǵan bolatyn. Onda fotogrammetrııa ádisimen 3D skanerleý tehnologııasy qoldanyldy. Osy tehnologııa boıynsha arhıv túzilip, oǵan 300 birlikten astam músin óneriniń qory engizildi. Byltyr 3D skanerleý úderisin ońtaılandyrýdyń arqasynda budan eki ese kóp jádigerler sıfrly júıege kóshirilgen. 2D sıfrly sýretter arhıvin tolyqtyrý jumystary da qarqyndy júzege asqan. Osy ispettes jobalar shahardaǵy kitaphanalarda da iske asyryla bastady. Bul jumys kitaphana qoryndaǵy áleýmettik-mańyzdy qujattardy sıfrlandyrýǵa, óńirlerdiń sıfrly kolleksııalaryn qurýǵa múmkindik berip otyr. Sonymen qatar arheologııalyq mýzeı keshenderin, ashyq aspan astyndaǵy mýzeılerdi qurý boıynsha jumystar oń nátıjesin kórsetken.
О́tken jyly Almaty qalasynda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý jospary 200 jobany qamtyǵan. Aıtalyq mereıtoıy IýNESKO-nyń kúntizbesine engen dala danyshpany Ábý Nasyr ál-Farabı men Abaıdyń myzǵymas muralaryn keńinen nasıhattaýǵa arnalǵan 38 shara shymyldyǵyn túrdi. Bul turǵyda Abai Street Fest ashyq aspan astyndaǵy festıvaliniń teatrlandyrylǵan qoıylymyn, «Jelsiz túnde jaryq aı» taqyrybynda órbigen «Mýzeıdegi tún» aksııasyn, «Abaı weekend» festıvalin, Farabi World jas ǵalymdar forýmyn jáne ál-Farabı mereıtoıyna arnalǵan halyqaralyq konferensııany aıryqsha ataýǵa bolady. О́tken jyldyń aqpan aıynda shahardyń Jetisý aýdanynda ornatylǵan Abaı músini de «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda saltanat qurǵan ilkimdi istiń biri.
– «Rýhanı jańǵyrý» – buryn-sońdy bolmaǵan máni tereń megajoba. Byltyr arheologııalyq mýzeı keshenderin, ashyq aspan astyndaǵy mýzeılerdi qurý boıynsha jumystar úzdiksiz jalǵasty. Dala folklory men mýzykasyn tanymal etý maqsatynda «Sazgen sazy» folklorlyq-etnografııalyq ansambliniń Sankt-Peterbýrgke, sondaı-aq qýyrshaqtar teatrynyń Polsha men Bolgarııaǵa arnalǵan halyqaralyq festıvalǵa sheteldik gastrolderi josparlandy. «Boraldaı saq qorǵandary» arheologııalyq parkinde qazaq jáne búkil túrki áleminiń tarıhı, mádenı murasyn kópshilikke taratý úshin «Uly dala – kóshpendiler álemi» halyqaralyq etnografııalyq festıvali ótti, – deıdi Almaty qalasy boıynsha «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesiniń basshysy Gúlnar Qońyrova.
Álemdi ábigerge salǵan pandemııaǵa baılanysty kóptegen shara onlaın formatqa aýysqany belgili. Halyqtyń yqylasyna bólengen mýzeılik taqyryptyq dárister de jeli arqyly jurtshylyqqa jol tartyp, 55 myńnan astam qaralym jınaǵan. Osy rette Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasy dástúrli áýendi dáripteý maqsatynda 1000 únjazbany jaryqqa shyǵarǵanyn aıryqsha ataı ketken jón.
Shahardaǵy «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń qundylyqtaryn ıdeologııalyq turǵydan qamtıtyn áleýmettik mańyzy bar nysandardyń qurylysy men qaıta jańartylýy jalǵasýda. Respýblıka alańynda balalar men mádenı-oıyn-saýyq aımaqtaryna bólingen qaıta jańartylǵan «Almaly» qoǵamdyq keńistigi ashylyp, nysan aýmaǵynda qazaqstandyq sýretshilerdiń músinderi ornatylǵan.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda myqty ári jaýapkershiligi joǵary birtutas ult bolý úshin bolashaqqa qalaı qadam basýdyń jáne buqaralyq sanany qalaı ózgertýdiń aıqyn joly kórsetildi. Nátıjesinde, jan-jaqty jańǵyrýlar kóshin túzegen Qazaq elindegi irgeli ózgeristerdi álem elderi moıyndaýda.
ALMATY