Sátbaev ýnıversıtetiniń erteńi

Q.Sátbaev – asa kórnekti ǵalym-geolog qana emes, óz zamanynyń ja­ryq jul­­dyzy, oıshyl ǵulamasy, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ol ózi­niń óte she­ber uıymdastyrýshylyq qabi­letiniń arqa­syn­da Qazaqstanda ǵylym men ındýs­trııalyq damý­dyń kósh­basshysy bolyp, ke­meńger ǵalym atandy.

Q.Sátbaev elimizdiń geologııa­syn, mıne­raldyq resýrstaryn zert­teýge jáne bar­laýǵa, ǵylymı izdenis­teriniń nátıjesin óndiriske engizýge, respýblıkamyzda ındýstrııa alyptaryn salýǵa zor úles qosty.

Q.Sátbaevtyń ǵylymı zert­teý­leri paıdaly qazbalardyń qaı jerde shoǵyrlanýy múm­kin ekenin boljaýǵa jáne geologtardyń izdes­tirý jumys­taryn jeńildetip, bol­jam­dyq kartalardy qurastyrýǵa múm­kindik berdi.

Ortalyq Qazaqstannyń mıne­raldyq-shıki­zat bazasy keńeıip, «Jez­qazǵan mysy – el yrysy» degen uran­ǵa aınal­ǵany Q.Sátbaevtyń qa­­jyrly eńbegi­niń nátıjesi dep bilemiz. Ortalyq Qazaq­standa kezinde Q.Sátbaev ashqan Jez­qazǵan, Jaman Aıbat, Jylandy toby (Saryoba, Qypshaqpaı, Qarashoshaq, Ita­ýyz, Jartas) ken oryndary ornalasqan óńir­diń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan «Ortalyq Qazaqstannyń rýdalyq ken oryndaryn aýqymdy ıgerý kezindegi jer beti deformasııalyq prosesterin keshendi monıtorıngteý» atty memlekettik granttyq jo­ba­nyń Sátbaev ýnıversıtetine júk­telýi – ýnıversıtettegi ǵylymı-zertteý jumystary deńgeıiniń joǵary ekendiginiń bir dáleli.

Jalǵyz Jezqazǵan óńiri ǵana emes, respýb­lıkadaǵy kóptegen ken oshaqtary­nyń ashylýy men paıdaǵa asyrylýy Qanysh Sátbaev esimimen tyǵyz baılanys­ty. Sonaý 1940 jyly: «Shyǵysta – Altaı alqaby, ońtústikte – Qarataý, Ortalyq Qazaqstannyń kendi jotasy, batysta – Mańǵystaý túbegi, mine, osynyń bári ken baı­lyqtyń sarqylmas kózderi», dep zor shabytpen, ári kóregendikpen aıtqan sózi­niń ózinen qasıetti qazaq dalasy ken baıly­ǵynyń ısi ańqyp turǵandyǵyn sezi­nemiz jáne oǵan búginde kózimiz jetip otyr.

Q.Sátbaev Qazaqstan Ǵylym aka­­de­mııa­synyń ipgetasyn qalaýshysy, uıym­dastyrýshysy, tuńǵysh prezı­denti bola otyryp, elimiz úshin asa mańyzdy ǵylym salalarynyń qalyp­tasýyna, ósip-ór­kendep, qanat jaıýyna bar kúsh-jigerin jum­sap, aıtýly nátı­jelerge qol jetkizdi.

UǴA-nyń quramyn, akademııanyń zertteý ınstıtýttaryn tap osy Qazaq taý-ken-metal­lýrgııa ınstıtýtynyń túlek­terimen tolyqtyryp otyrdy.

Qazaqstan Respýblıkasy Úkime­tiniń 1999 jylǵy 2 qyrkúıektegi qaý­lysymen Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnı­versıtetine Q.Sátbaevtyń ecimi berildi. Qazaq elin álemge tanytqan uly ǵalym, ulttyq maqtanyshymyz Q.Sátbaevtyń ecimine ıe bolý – bizdiń ujym úshin asa zor mártebe dep bilemiz jáne erekshe qadir tu­tamyz. Ári bul mártebe oqý orny­nyń stýdentterine, túlekterine, us­taz­daryna úlken jaýapkershilik júk­teıtinin de tereń sezinemiz.

1934 jyly Qazaq taý-ken-metal­lýrgııa ınstıtýtynyń ashylýyna tilek bildirgen qazaqtyń nartulǵa uly Sáken Seıfýllın oqýǵa túsken jas­tarǵa ınstıtýt dırektory Áshir Búrkitbaev arqyly mynadaı amanat artqan edi: «Injener mamandar qara bastyń qamy úshin emes, ulttyń ary úshin, bip kúndik shaılyǵy emes, eldiń baılyǵy úshin, sol baılyqty el ıgiligine asyrý jolynda paıdalaný úshin kúresýi kerek. Júrekterińdegi jalyndaǵan jiger men jasampaz rýhty jandandyryp, ulttyq rýhty asqaqtatyńdar!». Osy bata, osy amanat búgingi tańda, arada 87 jyl ótse de, esh mańyzyn joımaǵan kúıi Sátbaev ýnıversıtetiniń bolashaǵyna baǵyt siltep tur deýge bolady.

Bizdiń basty maqsatymyz – osy zaman­ǵy úzdik tehnıka men tehnologııa jetis­tikterin erkin meńgerip, álemniń ozyq el­­deriniń besaspap mamandarymen úzeńgi qaǵys­tyratyn, terezesi teń, izdenimpaz, bilimpaz, onyń ústine óz ultyna, týǵan topyraǵyna jan-tánimen eńbek etetin, halqynyń tarıhyn, ádebıetin, ónerin tereń túsinip, ulttyq rýhynyń asqaqtaýyna bar kúsh-jigerin jumsaıtyn qazaqtyń ın­jener-tehnıkalyq zııaly qaýymynyń ókil­derin tárbıeleý baǵytynda júıeli is atqarý bolmaq.

Búginde ýnıversıtet quryly­mynda álemdik tehnıka men teh­nolo­gııalardy ıgerýdi jáne jer qoı­naýyndaǵy baı­­­lyǵymyzdy el ıgi­ligine jaratý­dy maq­sat tutqan 9 oqý-tárbıelik ıns­tıtý­ty, 15 zertteý laboratorııasy, 4 ǵy­ly­mı-oqytý ortalyǵy, sondaı-aq jańa ǵy­lymı-óndiristik qurylymdar men en­shiles 6 ǵylymı-zertteý ınstıtýty, teh­­no­park jumys atqarady. Bulardyń ár­­­qaı­sysy joǵary bilikti jáne básekege qa­bi­letti ınjenerlerdi, ǵylymı kadr­lardy, ǵylymı-tehnıkalyq zert­teýshi ǵalym­dardy daıarlaýǵa, irgeli jáne qol­dan­baly ǵylymı zertteýler júrgizýge baǵyt­talǵan.

Ýnıversıtet quramyndaǵy ıns­tıtýt­tar bilim berý qyzmetinen basqa geo­logııalyq barlaýǵa, ken oryndaryn ıgerý­ge jáne óndirilgen paıdaly qazbalardy baıytýǵa, sondaı-aq óndiristik nysandar men ken oryndaryn sıfrlandyrýǵa baǵyt­tal­ǵan jańashyl zertteý jumystaryn da júr­gizedi.

1962 jyly jaryqqa shyqqan «Tústi metall rýdalaryn keshendi paı­dalaný boıyn­sha Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń zertteýleri» atty eńbeginde Q.Sátbaev «Qazaq­stannyń negizgi tústi metaldar ken ory­n­da­ry derlik kópkomponentti bolyp tabylady jáne olardyń quramynda mańyz­dy metall komponentteri bar. Mıneraldy shıkizatty tolyq jáne keshendi paıdalaný – búkil el úshin eń mańyzdy másele. Onyń sheshimi – mıneraldy shıkizat quramyndaǵy bar­lyq paıdaly komponentterdi tolyq jáne keshendi paıdalanýǵa múmkindik beretin tehnogendik qaldyqtardy qaıta óńdeýdiń ǵylymı negizderin jasaý jáne tıimdi tehnologııalyq ádisterin ázirleý», dep atap ótken edi.

Qanysh Imantaıuly osynaý kúr­deli máseleni túbegeıli sheshýge ja­qyn qalǵan bolatyn. Sátbaevtyń aıaq­talmaı qalǵan osy uly isin – ıaǵnı teh­nogendik qaldyqtardy qaıta óńdep, bos taý jynystarynan tıimdi qurylys materıaldaryn jasaý isin júzege asyrýdy Sátbaev ýnıversıtetiniń ujymy qulshyna qolǵa alýda.

Iri óndiris oryndarynan bólingen zııan­dy qaldyqtardyń shekten tys kóbeıýi qor­shaǵan orta jaǵdaıynyń nasharlaýyna, adam densaýlyǵynyń buzylýyna aparyp soǵýda. Osynyń barlyǵy qorshaǵan ortany qorǵaý máselesine erekshe kóńil bólýdi jáne ony qalpyna keltirý jumystarymen aı­­nalysýdy, sondaı-aq onyń resýrs­taryn tıimdi paıdalanýdy talap etedi.

Osyndaı ádis-áreketterdiń biri – kóp jyldan beri jınaqtalǵan teh­nogendik qal­dyqtardy (tehnogendik mıne­raldyq túzi­limderdi – TMT) óńdeý. Qazir iri órkenıetti elder keń aýmaqtardy alyp jatqan, jeńil úrlenetin zattardan turatyn, aımaq úshin ekologııalyq qaýip tóndiretin osy TMT-lardy qaıta óńdeýge jáne odan metaldardy bólip alýmen qatar, qalǵan bos taý jynystaryn ekinshi shıkizat retinde alyp, olardan qurylys materıaldaryn jasap shyǵarýǵa kóńil bólip otyr.

Al endi erteńgi kúni qandaı keremet jobalar bolady? Olardyń eń negizgilerin ǵana atap óteıik:

Qazaqstan Respýblıkasynyń mıne­ral­dy-shıkizat kesheni múddelerine oraı júr­giziletin ınnovasııalyq zert­teýler jáne tabıǵı uqsastyǵy bar jańa tehnologııalar men materıaldardy jasaý.

Keleshegi zor energotıimdi teh­no­logııa­lardy sıfrlandyrý joba­lary, jylý jáne salmaq almas­ty­rý úrdisterin jyldamdatý, qury­lym­dardy tájirıbeli zertteýler men gaz tárizdi, suıyq jáne qatty dene­ler­diń keń kólemde ózara árekettesýin sýper­kom­pıýterlik modeldeý negi­zinde basqarý.

Aqparatty-analıtıkalyq keshen: kómir­sýtekti shıkizat ken orynda­ryn zertteý kezinde ınnovasııalyq tehno­logııalardyń tıimdi jumys isteýi, onyń ishinde geologııa, uńǵymalardy bur­ǵylaý, baıytý, daıyndaý jáne tasymal­daý úrdisteri de bar. О́ner­k­ásip nysandary men mashına jasaý óndirisin, taý-ken-metallýrgııa ke­shenin, munaı-gaz ónerkásibin sıfrlan­dyrý jobalary.

Metallýrgııa kesheni men munaı-gaz ónerkásibindegi mıneraldy jáne tehno­gendi shıkizatty qosymsha quny joǵary bola­tyn taýarly ónim men resıklıngtik tehno­logııalar alý maq­satynda keshendi túrde tereńirek qaıta óńdeý jónindegi ınno­vasııalyq, resýrs únemdegish tehnologııalar.

Jer ústi jáne jer ústine ja­qyn­ nysandardy ushqyshsyz ushý ap­­paratynyń kómegimen monıtorıng júrgizý jáne máli­metterdi jı­naýdyń geterogendik júıe­lerin paıdalana otyryp klassıfıkasııa­laý men sáıkestendirý negizinde sheshim qabyl­daýdy qoldaý tehnologııalary, model­deri men ıntellektýaldyq ádisteri. Ýran óndirisin keshendi túrde tolyǵymen robottaý.

Taý-ken-metallýrgııalyq jáne munaı salasyndaǵy tehnologııalyq mashınalarda nanomaterıaldardy qoldaný, olardy san­dyq basqarý negizinde paıdalaný men tehnıkalyq qyzmet kórsetýdiń tıimdi tehnologııa­syn zertteý jáne ázirleý.

Qoryta kele aıtarymyz, bu­dan 60 jyl buryn mıneraldy shıki­zat­ty tolyq jáne keshendi paıda­lanýǵa arnalǵan eńbeginde Qanysh Iman­taıuly Qazaqstan jeriniń keń baıtaq dalasyna, jeriniń qoınaýyndaǵy ken baılyqtarymyzǵa qurmetpen qaraý, qorǵaý, únemdeý ózimiz úshin, aldaǵy bo­lashaqqa nyq senimmen qadam basý úshin kerektigin jazyp, bizge mura etip qal­dyrǵan. Bul – baılyq kózi, tirshilik nári, ulttyq uǵym-túsinigimizdiń negizi. Endeshe tir­shiligimizdiń kózi bolyp otyrǵan Jerdi jáne onyń qoınaýyn saqtaý – bizdiń ulttyq mindetimiz.

Elimizdiń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Jol­daýynda: «Ǵy­lymı salany qar­jylandyrý men bas­qarý júıe­sin jańartý, ǵylymdy qar­jylan­dyrýdy arttyrý, ǵylymı kadrlardy daıarlaýdyń tıimdiligin arttyrý boıyn­sha sharalar qabyldaý qa­jet», dep atap kórsetti. Osyǵan oraı, Bilim jáne ǵylym mı­nıs­tri Ashat Aımaǵambetov 2020 jyl­ǵy 5 mamyrdaǵy «Ǵylymnyń da­mýyn­daǵy ózekti máseleler týraly» maqalasynda: «Ǵylymı ortany halyqaralyq deńgeıde taný ǵa­lym­dardyń zertteý áleýetine baı­lanysty, bedeldi basylymdar sany men olardyń dáıeksózderi, ǵylymı áser ındeksi jáne t.b. kórsetkishter arqy­ly kórsetedi... Memleket basshysy Q.Toqaevtyń ǵylymdy basqarý júıesin jańar­tý, ǵylymı áleýettiń sapasyn arttyrý, qarjylandyrý jáne ınnovasııalar­dy engizý týraly tapsyrmasy bizdiń eko­nomıkamyzdyń tıimdiligin edáýir arttyra alatyn túbegeıli jańa sheshimderdi talap etedi», dep atap kórsetken.

Olaı bolsa, qazaq tehnıkalyq ıntellı­gensııasynyń altyn besigi, tereń tamyrly, mártebe-mereıdiń tuǵyry bolyp otyrǵan, Q.Sátbaev izin salyp ketken qazirgi QazUTZÝ jastarǵa bilim men ǵylymnyń kil­tin ashýdan, úıretýden, ǵylymdy nası­hattaýdan jalyqpaǵan ustazdardyń us­tazy, ǵulama ǵalym Q.Sátbaevtan úlgi-ónege alǵan ýnıversıtettiń búgingi aǵa býyn aqylman aǵalary men batagóı apalary jastardy joǵary biliktilikke shyńdaý jolynda eńbek ete bermek.

Amandyq TÝLEShOV,

Q.I.Sátbaev atyndaǵy Qazaq Ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti rektorynyń mindetin atqarýshy, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA múshe-korrespondenti

ALMATY