Tarıhı jerlerdiń taǵylymy bólek

Búginde Jambyl oblysynda 3448 tarıhı-mádenı eskertkish bar. Onyń ishindegi 711 eskertkish mem­­lekettik, 25 eskertkish res­pýb­­­lıkalyq jáne 5 eskertkish ha­lyq­aralyq tizimge alynǵan. Al IýNESKO-nyń «Búkilálem­dik Máde­nı muralar» tizbesine Áýlıe­ata aımaǵyndaǵy Uly Jibek Joly bo­ıynda ornalas­qan Aqtóbe (Bala­saǵun), О́rnek, Qulan, Qostóbe qa­la­shyq­tary men ortaǵasyrlyq Aqyr­­tas saraı-kesheni engizilgen. Sony­­men qatar Qarahan, Aısha bıbi, Babadja hatýn, Dáýitbek, Tek­­tur­­mas keseneleri de bul kún­de tý­­rıs­­terdiń jıi keletin or­ny­­na aı­­nalyp otyr. Al jalpy óńir­­degi barlyq tarıhı nysandar­dy kópshilikke tanytý tóńi­r­e­gin­­de de tıimdi jumystar at­qa­­ry­lýda. «Elimizde bastaý al­ǵan «Qazaq­­stannyń kıeli jer­leri­niń kar­­tasy» jobasyn óńiri­mizde jú­zege asyrý boıynsha ob­lys­tyq má­denıet, arhıvter jáne qu­jat­­tama basqarmasy tarapynan bel­gi­li ólketanýshylardan, ta­rıh­shy­lar­dan jáne arheologter­den jumys­ toby qurylyp, 2017 jyldyń qazan-qarasha aılary ara­lyǵynda oblys kóleminde «Ar­­heo­logııa­lyq ekspedısııa» uıym­­­dastyryl­­ǵan bolatyn. Eks­pe­­dısııa bary­­­syn­da «Qazaq­­stan­­nyń kıeli jer­­­leri­niń geo­gra­­fııa­sy» jobasy­­­nyń tizi­mi­ne en­gizý úshin Jambyl ob­ly­­sy­nan e­s­kert­kishterdiń erek­she­­ligi men qun­dylyǵyna qa­raı bir­qatar tarıhı-mádenı nysandar elimizdiń Ulttyq mýzeıi janyndaǵy «Qasıetti Qazaq­stan» ortalyǵyna joldandy. «Qa­sıetti Qazaqstan» ǵy­ly­mı-zert­teý ortalyǵy qur­ǵan ulttyq sar­ap­shylar keńesi Jam­byl oblysynan «Qazaq­stan­nyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy­nyń tizimine 8 jalpyulttyq jáne 27 óńirlik deńgeıdegi tarı­hı-mádenı eskertkishti «Qasıet­ti jerler» tizimine engizdi. At­qa­ryl­ǵan jumystardy jalǵas­tyrý maqsatynda bir jyldan keıin «Rýhanı jańǵyrý» kishi baǵdar­lama­synyń «Qasıetti Qazaqstan» bazalyq baǵyty boıynsha mekeme tarapynan «Áýlıeatanyń kıeli jerleriniń kartasyn» daıyndaý jobasy usynylyp, bekitildi», deıdi oblystyq tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý jáne qal­pyna keltirý dıreksııasynyń dırektory Qýanysh Dáýrembekov.

Sonymen qatar Áýlıeata aıma­ǵynda ornalasqan tarıhı eskert­kishterdi saralaý úshin eli­mizdiń jetekshi ǵylymı-zert­teý ınstıtýttary men jer­gilikti joǵary oqý oryndary birlesip, tarıhshy, arheolog, etnograf, geograf jáne ólke­taný­shy ǵalymdardan sarapshylar keńesi men jumysshy toby qurylǵan. Atalǵan top oblys kóleminde ǵylymı ekspedısııa uıymdastyryp, tarıhı-mádenı es­kert­kish­terge, onyń ishinde halyq arasynda keńinen tanymal kıeli oryndarǵa jan-jaqty zerdeleý jumystaryn júrgizgenin de aıta ketý kerek. Bul kúnde kez-kelgen adam úshin kıe­li oryndar týraly aqparat alý yńǵaıly bolyp otyr. Ol úshin arnaıy saıt iske qosylǵan. Atalǵan saıt sıfrly aqparattyq tehnologııalardy paıdalana otyryp, ǵalamtor jelisi arqyly kıeli jerlerge degen qoljetimdilikti qamtamasyz ete alady. Sondaı-aq óńirdegi kıeli jerlerdiń qa­sıe­tin odan ári nasıhattaý maq­satynda tıisti málimetter jınaý ju­mysy da qolǵa alynǵan. «Jal­py, jınaqtalǵan materıaldar ne­gi­zinde «Áýlıeatanyń kıeli oryn­dary» kartasy men jınaq kitaby daıyndalyp, ol úsh tilde basylyp shyqty. Kitaptyń árbir oqyrmany óńirimizde ornalasqan qasıetti nysandarǵa baılanysty kóneden jetken ańyz-áńgimeler, tarıhı derekter men arhıvtik-ǵylymı qujattamalar týraly da tolyqqandy málimetter ala alady», deıdi Qýanysh Dáýrembekov.

Negizinen, jalpy Áýlıe­ata óńirindegi, kóne Taraz shaha­ryn­daǵy rýhanı qun­dylyqtar­dy nasıhattaý jumystary da qar­qyndy júrgizilýde. Bul oraıda óńirde «Rýhanı jańǵyrý» jo­ba­lyq keńsesi jumys isteıdi. «Qazaqstannyń kıeli jer­leriniń geografııasy» ar­naıy jobasy aıasynda ult­tyq týrızmdi damytý, kıeli jer­le­r­di nasıhattaý maqsatynda da Tek­turmas kesenesi, Qarahan kese­ne­si, Aısha bıbi mazary, Babad­ja hatýn mazary, Baızaq batyr kese­nesi, «Aqyrtas» saraı-kesheni, «Ejel­gi Taraz qalashyǵy» men «Merki-Jaısan ǵuryptyq kesheni» sııaq­ty birqatar tarıhı oryndar qa­ras­tyrylǵan. «Sondaı-aq kishi kıeli jerler kartasyn jasaý úshin jınaqtalyp jatqan res­pýb­lıkadaǵy eskertkishterdiń tizi­mine Jambyl oblysynan 82 es­kert­kish engizildi. Barlyq 35 ny­san­nyń GPS koordınattary jasa­lyp, nysandarǵa qoljetimdilik tolyq­taı qamtamasyz etildi. Bul ny­sandar Taraz qalasynyń 44 týrıs­tik mekemesi marshrýttaryna da en­gi­zilip, elimiz ben alys-jaqyn shetel­derden kelgen týrısterge ta­nys­ty­­rylýda. О́ńirimizdegi 8 jalp­y­ult­tyq nysanǵa baılanys­ty arnaıy derekti fılmder de túsirilip, olar YouTube arnasy men áleýmettik jelilerde jaryq kórdi», deıdi oblystyq «Rýha­nı jańǵyrý» jobalyq keńsesi qoǵam­men baılanys bóliminiń jetekshisi Álimjan Qalmuratov.

Búginde «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­lamasynyń «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jo­basy negizinde Áýlıeata óńi­ri­nde ornalasqan kıeli jer­ler­­­diń ta­ǵy­lymyn tanytý el kóp bi­le bermeıtin jerlerde de jal­­­ǵa­­sý­da. Máselen, Merki aýdany­­nyń taýyn­da ornalasqan Kók­kól, Astaý­kól, Sasyqkól sııaq­­ty kól­der­diń qasıettiligi men kıe­­li­ligi tóńi­reginde tarıhı derek­­ter bar­shy­lyq. Sol sııaq­ty, kezinde Batys Túrik qaǵa­na­­ty­­nyń ǵıbadathanasy atan­ǵan, biraq áli de qupııasy to­lyq ashylmaǵan Sandyq jaı­laýyn­­daǵy balbal tastardyń tarı­hy da kórkem shejirege toly. Sondaı-aq qola dáýirine jata­tyn «Qamystybulaq» petroglıf­teri, erte temir dáýirine jatatyn «Qarasaı» petroglıfteri, ejelgi О́r­nek, Túımekent, Barkýab qa­la­shyqtary, Baýyrjan Momysh­ulynyń týǵan jerindegi Momysh bu­laǵy, Shaqpaq áýlıe úńgiri sııaq­ty áli de zertteý nysanasyna kóp ilige qoımaǵan kıeli jerler de ózindik erekshelikterge ıe. So­nymen qatar qazaqtyń uly tul­ǵalary Kereı men Jánibek han­dar alǵash Qazaq handyǵynyń týyn tikken Qozybasy mekeniniń ózi de – ult tarıhyn shejireleıtin ólke. Bul jer búgingi Shý jáne Moıyn­qum aýdandarynyń aýmaǵynda or­nalasqan. Al osy aýmaqtaǵy «Han taǵy», «Han qorasy» sııaq­ty kıe­li jerlerde Kereı men Jánibek handar bı­lik quryp, tipti jerlengen de­gen de tarıhı málimetter bar. Mun­daı kıeli jerlerdi uly qa­zaq da­lasyndaǵy kez kelgen el­di me­ken­nen de kez­destirýge bolady. Munyń bar­lyǵy da ulttyń uly tarı­hynyń bir bólshegi, jú­rip ót­ken joly, Uly daladaǵy ula­ǵat­qa toly qoltańbasy bolsa kerek.

Jambyl oblysy