• RUB:
    6.68
  • USD:
    520.93
  • EUR:
    609.07
Basty saıtqa ótý
Oqıǵa 12 Sáýir, 2021

Alǵashqy ǵarysh aılaǵy

2191 ret
kórsetildi

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvinde 2021 jyldyń 12 sáýir kúni adam balasynyń alǵash ǵaryshqa ushqanyna 60 jyl tolýyna oraı «Baıqońyr – ǵarysh aılaǵy» atty tarıhı-qujattyq kórme uıymdastyryldy.

Kórmede Baıqońyr ǵarysh aılaǵynyń tarıhyna qatysty 1961-2015 jyldardy qamtıtyn, qazaq jáne orys tilderinde 40-tan asa eksponat jınaqtalǵan. Kórme qujattaryn shartty túrde úsh topqa bólip qarastyrýǵa bolady: KSRO dáýirindegi qujattar (1961–1991 jj.), Táýelsiz Qazaq­stan kezeńindegi qujattar, Qa­zaqstannyń memleket jáne qo­ǵam qaıratkerleriniń jeke qor­larynan alynǵan qujattar.

1-toptamada 1961 jyldan bastap 1991 jyldar aralyǵyn qam­tıtyn KSRO dáýirindegi Baı­qońyr ǵarysh aılaǵy men ǵaryshkerlerge qatysty qu­jattar: 1963 jyldyń 14 maý­symyndaǵy «Qyzylorda oblysy, Qarmaqshy aýdany, Lenın kentin (25696 á/b) jabyq Lenın qalasy etip qaıta qurý týraly» Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Jarlyǵy; Iý.A.Gagarınniń ǵa­ryshqa ushýyna 30 jyl tolýy­na oraı Baı­qońyr ǵarysh aı­laǵynda uıym­­dastyrylǵan Halyqaralyq fes­tıvaldi daıyndaý jáne ót­kizý týraly qujattar; foto­qu­jattar jáne taǵy basqa tarıhı derek qamtylǵan.

2-toptamaǵa Táýelsiz Qazaq­stan kezeńindegi qujattar: T.O.Áýbákirovke «Halyq Qa­har­many» ataǵyn berý týraly qujattar; «Qyzylorda ob­lysyndaǵy Lenınsk qala­synyń atyn ózgertý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń 1995 jylǵy 20 jeltoq­sandaǵy №2695 Jarlyǵy; fotoqujattar jáne taǵy basqa qujat kiredi.

3-toptamada Baıqońyr ǵarysh aılaǵy men ǵaryshkerlerge qa­tys­ty Qazaqstannyń memleket jáne qoǵam qaıratkerleri: B.Q.Taı­jannyń, D.E.Ábdirahı­movanyń, Z.K.Kamalıdenovtiń, O.G. Dymovtyń, U.Q.Qaramanov­tyń, A.Q.Djýlmýhamedovtiń je­ke qorlarynan alynǵan qujat­tar toptamasy usynylady.

Osydan dál 60 jyl buryn, Qyzylorda oblysy, Qarmaqshy aýdanynda ornalasqan Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan 1961 jyldyń 12 sáýirinde «Vostok» ǵarysh ke­mesi saparǵa attanǵan edi. Adam­zat tarıhynda alǵash ret jer orbıtasyn aınalyp ushqan bul sapardyń jalpy uzaqtyǵy nebári 108 mınýtqa sozylǵan bolatyn. Bul oqıǵa búkil álemniń qy­zyǵýshylyǵyn týdyryp, Iýrıı Gagarınniń aty ańyzǵa aınaldy. Al Baıqońyr ǵarysh aılaǵynyń strategııalyq mańyzy arta tústi.

Alǵashqy ǵarysh saparynan keıingi jyldary Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan 150-den asa ǵaryshker ǵaryshqa sapar shegip, ǵylymı-zertteýler júrgizdi. Solardyń ishinde Qa­zaq­stannyń úsh ókili: Toqtar Áýbákirov, Talǵat Musabaev jáne Aıdyn Aıymbetov bar.

«Roskosmos» memlekettik korporasııasynyń baspasóz qyzmetiniń málimeti boıynsha, búginge deıin kosmosqa jalpy 568 adam ushqan. Olardyń ishinde – 148 KSRO/reseılik azamattar.

Toqtar Áýbákirov 1991 jyl­dyń 2 qazanynda Baıqońyrdan «Soıýz TM-13» kemesimen ǵa­rysh­qa attandy. Halyqaralyq keńes­tik-aýstrııalyq ekıpaj múshe­leri: F.Fıbek (Aýstrııa), A.A.Volkov – ekıpaj komandıri, T.O.Áýbá­kirov jer tóńiregindegi «Mır» orbı­taldyq kesheninde ǵylymı-zert­teý jumystaryn júrgizgen edi.

Ekinshi qazaqstandyq ǵarysh­ker Talǵat Musabaev ǵaryshqa úsh ret ushty. 1994 jyly 1 shilde 4 qarasha aralyǵynda «Soıýz TM-19» kemesiniń EO-16 bort ınjeneri retinde birin­shi ret ushty. 1998 jyldyń 29 qańtar – 25 tamyz aralyǵynda EO-25 (NASA-7/ «Pegas») baǵdar­lamasy boıynsha «Soıýz TM-27» ǵarysh kemesiniń ekıpaj koman­dıri retinde ekinshi ret ushty. 2001 jyldyń 28 sáýir – 6 mamyr aralyǵynda «Soıýz TM-32» ǵarysh kemesiniń koman­dıri retinde úshinshi ret ushyp, jerge «Soıýz TM-31» kemesimen oraldy. Osy jolǵy saparda ekıpaj quramynda álemdegi birin­shi ǵa­rysh­tyq týrıst, AQSh azamaty Dennıs Tıto da ushqan bolatyn.

Úshinshi qazaq­stan­dyq ǵaryshker Aıdyn Aıymbetov 2015 jyl­dyń 2-12 qyrkúıek ara­lyǵynda ǵaryshqa ush­ty. Halyqaralyq ekıpaj «Soıýz TMA-18M» ǵarysh kemesimen ǵa­ryshta jalpy uzaq­tyǵy 9 táýlik 20 saǵat 13 mınýt 51 sekýnd boldy.

Baıqońyr ǵarysh aılaǵy 1955 jyldyń 2 maýsymynda resmı quryldy. Dál osy kúni KSRO Qarýly Kúshteri Bas Shtaby sheshimimen №11284 áskerı bólimi men zertteý ortalyǵy qurylǵan. Búgingi tań­da dúnıe júziniń bir­qatar elinde ǵa­rysh aılaqtary bar, naq­­ty aıtqanda uzyn sany – 25. Degenmen solardyń ishindegi tórt ǵarysh aılaǵy ǵana basqarylatyn ushyrylymdarǵa ar­nalǵan. Solar­dyń ishindegi eń alǵash­qy ǵarysh aı­laǵy, árıne, Baı­qońyr.

 

ALMATY

 

 

 

 

 

Sońǵy jańalyqtar