Alǵashqy ǵarysh aılaǵy

Kórmede Baıqońyr ǵarysh aılaǵynyń tarıhyna qatysty 1961-2015 jyldardy qamtıtyn, qazaq jáne orys tilderinde 40-tan asa eksponat jınaqtalǵan. Kórme qujattaryn shartty túrde úsh topqa bólip qarastyrýǵa bolady: KSRO dáýirindegi qujattar (1961–1991 jj.), Táýelsiz Qazaq­stan kezeńindegi qujattar, Qa­zaqstannyń memleket jáne qo­ǵam qaıratkerleriniń jeke qor­larynan alynǵan qujattar.

1-toptamada 1961 jyldan bastap 1991 jyldar aralyǵyn qam­tıtyn KSRO dáýirindegi Baı­qońyr ǵarysh aılaǵy men ǵaryshkerlerge qatysty qu­jattar: 1963 jyldyń 14 maý­symyndaǵy «Qyzylorda oblysy, Qarmaqshy aýdany, Lenın kentin (25696 á/b) jabyq Lenın qalasy etip qaıta qurý týraly» Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Jarlyǵy; Iý.A.Gagarınniń ǵa­ryshqa ushýyna 30 jyl tolýy­na oraı Baı­qońyr ǵarysh aı­laǵynda uıym­­dastyrylǵan Halyqaralyq fes­tıvaldi daıyndaý jáne ót­kizý týraly qujattar; foto­qu­jattar jáne taǵy basqa tarıhı derek qamtylǵan.

2-toptamaǵa Táýelsiz Qazaq­stan kezeńindegi qujattar: T.O.Áýbákirovke «Halyq Qa­har­many» ataǵyn berý týraly qujattar; «Qyzylorda ob­lysyndaǵy Lenınsk qala­synyń atyn ózgertý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń 1995 jylǵy 20 jeltoq­sandaǵy №2695 Jarlyǵy; fotoqujattar jáne taǵy basqa qujat kiredi.

3-toptamada Baıqońyr ǵarysh aılaǵy men ǵaryshkerlerge qa­tys­ty Qazaqstannyń memleket jáne qoǵam qaıratkerleri: B.Q.Taı­jannyń, D.E.Ábdirahı­movanyń, Z.K.Kamalıdenovtiń, O.G. Dymovtyń, U.Q.Qaramanov­tyń, A.Q.Djýlmýhamedovtiń je­ke qorlarynan alynǵan qujat­tar toptamasy usynylady.

Osydan dál 60 jyl buryn, Qyzylorda oblysy, Qarmaqshy aýdanynda ornalasqan Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan 1961 jyldyń 12 sáýirinde «Vostok» ǵarysh ke­mesi saparǵa attanǵan edi. Adam­zat tarıhynda alǵash ret jer orbıtasyn aınalyp ushqan bul sapardyń jalpy uzaqtyǵy nebári 108 mınýtqa sozylǵan bolatyn. Bul oqıǵa búkil álemniń qy­zyǵýshylyǵyn týdyryp, Iýrıı Gagarınniń aty ańyzǵa aınaldy. Al Baıqońyr ǵarysh aılaǵynyń strategııalyq mańyzy arta tústi.

Alǵashqy ǵarysh saparynan keıingi jyldary Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan 150-den asa ǵaryshker ǵaryshqa sapar shegip, ǵylymı-zertteýler júrgizdi. Solardyń ishinde Qa­zaq­stannyń úsh ókili: Toqtar Áýbákirov, Talǵat Musabaev jáne Aıdyn Aıymbetov bar.

«Roskosmos» memlekettik korporasııasynyń baspasóz qyzmetiniń málimeti boıynsha, búginge deıin kosmosqa jalpy 568 adam ushqan. Olardyń ishinde – 148 KSRO/reseılik azamattar.

Toqtar Áýbákirov 1991 jyl­dyń 2 qazanynda Baıqońyrdan «Soıýz TM-13» kemesimen ǵa­rysh­qa attandy. Halyqaralyq keńes­tik-aýstrııalyq ekıpaj múshe­leri: F.Fıbek (Aýstrııa), A.A.Volkov – ekıpaj komandıri, T.O.Áýbá­kirov jer tóńiregindegi «Mır» orbı­taldyq kesheninde ǵylymı-zert­teý jumystaryn júrgizgen edi.

Ekinshi qazaqstandyq ǵarysh­ker Talǵat Musabaev ǵaryshqa úsh ret ushty. 1994 jyly 1 shilde 4 qarasha aralyǵynda «Soıýz TM-19» kemesiniń EO-16 bort ınjeneri retinde birin­shi ret ushty. 1998 jyldyń 29 qańtar – 25 tamyz aralyǵynda EO-25 (NASA-7/ «Pegas») baǵdar­lamasy boıynsha «Soıýz TM-27» ǵarysh kemesiniń ekıpaj koman­dıri retinde ekinshi ret ushty. 2001 jyldyń 28 sáýir – 6 mamyr aralyǵynda «Soıýz TM-32» ǵarysh kemesiniń koman­dıri retinde úshinshi ret ushyp, jerge «Soıýz TM-31» kemesimen oraldy. Osy jolǵy saparda ekıpaj quramynda álemdegi birin­shi ǵa­rysh­tyq týrıst, AQSh azamaty Dennıs Tıto da ushqan bolatyn.

Úshinshi qazaq­stan­dyq ǵaryshker Aıdyn Aıymbetov 2015 jyl­dyń 2-12 qyrkúıek ara­lyǵynda ǵaryshqa ush­ty. Halyqaralyq ekıpaj «Soıýz TMA-18M» ǵarysh kemesimen ǵa­ryshta jalpy uzaq­tyǵy 9 táýlik 20 saǵat 13 mınýt 51 sekýnd boldy.

Baıqońyr ǵarysh aılaǵy 1955 jyldyń 2 maýsymynda resmı quryldy. Dál osy kúni KSRO Qarýly Kúshteri Bas Shtaby sheshimimen №11284 áskerı bólimi men zertteý ortalyǵy qurylǵan. Búgingi tań­da dúnıe júziniń bir­qatar elinde ǵa­rysh aılaqtary bar, naq­­ty aıtqanda uzyn sany – 25. Degenmen solardyń ishindegi tórt ǵarysh aılaǵy ǵana basqarylatyn ushyrylymdarǵa ar­nalǵan. Solar­dyń ishindegi eń alǵash­qy ǵarysh aı­laǵy, árıne, Baı­qońyr.

ALMATY