Byltyr pandemııanyń alǵashqy tolqyny koronavırýs indetiniń qanshalyqty qaýipti ekenine kóz jetkizdi.
Bıyl epıdemııalyq ahýal taǵy ýshyǵyp tur. Juǵýy jyldam jaman aýrýdy aýyzdyqtaýda karantındik sharalar, lokdaýn, shekteýler basty ról atqarmaıtynyn da bildik. Kez kelgen indetti aýyzdyqtaýdyń birden-bir joly – vaksına. Al ekpege senimdi oıatatyn – naqty ǵylym men ǵalymdar.
О́tken aptada kókeıdegi kóp suraqtyń jaýabyn bilmekke Jambyl oblysynyń Qordaı aýdanyndaǵy Otar áskerı garnızony mańyndaǵy Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna keldik. Keńes Odaǵynan muraǵa qalǵan qala tıpti Gvardeısk kentindegi bul ınstıtýt 1958 jyly ońtústiktegi shekaranyń bıologııalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin qurylǵan. Sodan beri munda qaýipti jáne asa qaýipti mıkroaǵzalardyń kolleksııasy jasaqtalǵan. Munda 13 zerthana jumys isteıdi. Adam balasy atyn umyta bastaǵan vırýstardan bastap, ekzotıkalyq vırýstar da tabylady. Tipti keıbir asa qaýipti vırýstardyń barmaqtaı bótelkesi álemdi soǵyssyz joıyp jiberýge qaýqarly. Al koronavırýs bulardyń qasynda «balaqaı» kórinedi. Mundaı ınstıtýttar halyq tyǵyz shoǵyrlanǵan eldi mekenderden alysqa qonys tebetini belgili.
Qysqasy, biz jabyq aımaq ishindegi jabyq aımaqta otandyq ǵalymdarymyz jumys istep jatqan zerthanalarǵa jetkenshe 3 birdeı baqylaý-ótkizý beketiniń tekserisinen óttik. Tártip boıynsha kirerde arnaıy qorǵanysh kostıýmin kıer aldynda jaqsylap jýyný qajet bolsa, shyǵarda da osy úderis qaıtalanady.
Álem jurtshylyǵy Qazaqstannyń óz vaksınasyn jasap jatqanyn bilip otyr. Sáýir aıynyń sońyna qaraı Nur-Sultan, Almaty, Aqtóbe, Shymkent qalalaryna QazCovid-in vaksınasynyń alǵashqy partııasy – 50 myń doza jetkizilýi tıis. Osy arada vaksınaǵa qatysty bir máselege toqtala ketken jón. Máselen, qazir vırýstyń mýtasııaǵa ushyraǵan túrleri tabylyp otyr. Al vaksına onyń jańa shtamdaryna áser etpeýi de múmkin ǵoı degen kúmándi suraqtar bar. Ǵalymdardyń túsindirýinshe, qandaı vırýs bolsa da mýtasııaǵa ushyrasa da óz qasıetin, jaratylysyn joǵaltpaıdy. Mýtasııalanǵan vırýs degenimiz – tarala kele túrli jaǵdaılarǵa beıimdelgen, «saýsaǵy úzilip», ıakı «shashy kesilip» qalǵan sol vırýs. Biraq mýtasııalanǵan vırýstyń juǵýy jyldamdap, aǵzada júrýi, áseri ǵana ózgermek, onyń vaksınasy bireý ǵana. Jańa shtamdarǵa bólek vaksınalar jasalmaıdy.
Jalpaq jurtqa túsinikti bolý úshin aıta keteıik, qaıbir memleketter óz vaksınalaryn jasamaı-aq, basqa elderdikin alyp jatqanda Qazaqstan nege óz vaksınasyn jasaýǵa bel baılady? Birinshiden, joǵaryda atap ótkendeı, kezinde Reseıdiń Vladımır men Pokrov qalalarynda, Qazaqstan, Armenııa, Tájikstanda bıologııalyq qaýipsizdik zertteýlerimen aınalysatyn ınstıtýttar salynyp, bazasy jasalǵan. Armenııa men Tájikstandaǵy bul ınstıtýttar jabylyp qalǵan. Bizde buǵan deıin adamdarda, malda, aýyl sharýashylyǵynda bolatyn asa qaýipti juqpaly aýrýlarǵa qarsy vaksınalar jasaý platformasy, burynǵy mektepten qalǵan ǵalymdar bar jáne vaksına jasaýǵa Bıologııalyq qaýipsizdiktiń 3-shi deńgeıli zerthanasynyń (BSL-3) bolýy da jaǵdaı týǵyzyp otyr.
Qysqasy, Qazaqstan taqyr jerden vaksına jasaı salǵan joq. Eń qyzyǵy, bizdiń oqymystylar ózimizdiń ekpe tıimdi, barynsha qaýipsiz dep esepteıdi, ony ǵylymǵa negizdep saǵattar boıy táptishtep túsindirdi. Atalǵan ekpeni ázirleýshilerdiń biri, Bıologııalyq qaýipsizdik máseleleri ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń Asa qaýipti juqpaly aýrýlar zerthanasynyń meńgerýshisi, professor Lespek Qutymbetov qazaqstandyq QazCovid-in vaksınasy týraly egjeı-tegjeıli áńgimeledi. Ol – otandyq vaksınany ótken jyly shilde aıynda eń birinshi ózine salǵan 7 ǵalymnyń biri. Muny dástúr deýge de bolady. Ádette, vaksına jasaýshylar synaqty aldymen ózinen bastaıdy. Bıyl naýryz aıynyń sońynda QazCovid-in vaksınasyn klınıkalyq synaqtardan ótkizýdiń úshinshi fazasy aıaqtaldy.
QazCovid-in – bizdiń ǵalymdardyń koronavırýs ınfeksııasyna qarsy jasaǵan bes túrli vaksınasynyń biri. Vaksına ázirleýdiń alýan túrli ádisi bolsa, otandyq ǵalymdar vaksına jasaýda ınaktıvtendirilgen vaksına, sýbbirlikti vaksına, rekombınantty nemese vektorlyq jáne «tiri» vaksına tehnologııalaryna súıengen.
«Bizdiń ınaktıvti vaksınany ázirleýde bútin vırýsqa adıývant qosyldy. Sondyqtan onyń ımmýnogendik qasıeti basqa vaksınalarǵa qaraǵanda joǵary bolady. Adıývant – ımmýndyq jasýshalardy qozǵaıdy nemese qozdyrady. Vırýs hımııalyq jolmen óltirilgen, ony aǵzaǵa salǵan kezde kóbeımeıdi. Onyń quramyndaǵy zattar ımmýnıtetti kóteredi. Bizdiń ınstıtýt áý basta vırýsologııa baǵytynda qurylǵan. Men 40 jyldan beri osy salada jumys isteımin. Kez kelgen vırýspen jumys isteý bizdiń qolymyzdan keledi. Koronavırýs paıda bolǵan kezde jańa vırýs dep odan shoshynǵan joqpyz. Sebebi koronavırýsqa uqsaıtyn vırýstar malda da kezdesedi. Oǵan qarsy vasınany ázirlep júrmiz», deıdi professor.
Otandyq vaksınany ázirleýshi ǵalymdar aǵzalary adamdarǵa uqsas zerthanalyq janýarlarda synalǵan soń, ózderi de salyp alǵan. «Bul – bizdiń qaýipsizdigimiz. Sebebi biz kún saıyn vırýspen betpe-bet jumys istedik. Ǵalymdar aýyrǵan jaǵdaıda jumys toqtap qalatyn edi. Vaksına halyqqa shyǵatyndyqtan, onyń qaýipsizdigin tekserý úshin de ózimizge birinshi bolyp saldyq. Vaksınanyń quramynda qandaı zattar bar ekenin bilgen soń, qoryqpaı ektirdik. Jeti aıdan asty, eshqandaı zııandy qasıetin baıqaǵan joqpyn. Alǵashynda salynǵan jeri bir kún boıy qolymdy aýyrtty. Keıin aýyrǵany basyldy. Negizinde vaksınalardyń ishindegi eń qaýipsizi osy óltirilgen vaksına ekenin aıtqym keledi», deıdi L.Qutymbetov.
Eske salaıyq, osy ınstıtýtta shyǵarylǵan QazCovid-in vaksınasy 3 myń eriktige salynǵan edi. Búginde ekpe alǵan adamdardyń densaýlyǵynda esh kinárat joq eken.
Qaýipsiz, tıimdi vaksınanyń aýqymdy túrde shyǵarylmaı jatqan sebebi, Qazaqstanda vaksına shyǵaratyn bir ǵana mekeme bar. Al Reseı Federasııasynda – 6. Onyń ústine mamandar sany da az. Soǵan qaramastan, otandyq ǵalymdar tıimdiligi joǵary vaksınany daıyndap jatyr. Eger ǵalymdar ınaktıvtendirilgen vaksına jasaý tehnologııasyn tańdasa, ony ázirleýdiń jumysy kóp, biraq ýaqytpen tekserilgen, barynsha senimdi ári onyń súrleýi burynnan da bar.
Ǵalymdar shetelde daıyndalyp jatqan vaksınalarda genetıkalyq ózgergen vırýstar bar bolǵandyqtan, keıbir vaksınalar reaktogendi ekendigin alǵa tartady. Biraq barlyq vaksına óz mindetin atqarmaq. Otandyq vaksına da araǵa 21 kún salyp, eki ret salynady, biraq bir komponentti. Iаǵnı sol vaksına qaıta qoldanylady. Kádimgi tońazytqyshtarǵa saqtaýǵa keledi. Keıbir vaksınalar sııaqty tasymaldaý barysynda máseleler týyndatpaıdy.
– Keı platformalarda bir vırýstyń quramyna ekinshi COVID-19 vırýsynyń genomyn salady. Onyń nátıjesinde bul GMO bolyp shyǵa keledi. Al odan ázirlengen vaksına dene jasýshasyna kirgende ne bolady degen qaýip bar. Ondaı vaksınalar óndiriske endi kirip jatyr. Keń taralǵan joq. Onyń qaýipsizdigi týraly eshkim aıta almaıdy, – deıdi ǵalym.
Ǵalym otandyq vaksına Qytaı ázirlegen vaksınaǵa uqsas ekenin aıtady.
Qytaı áskeri men halqyna qazir ony egip jatyr. Reseıdiń Chýmakov ınstıtýty da «óltirilgen» vırýstan vaksına jasady. Bizdiń ınstıtýtta 5 vaksına daıyndaıtyn bolsaq, onyń biri osy ınaktıvti. Sosyn aqýyzdyq vaksına, ol vırýs syrtyndaǵy aqýyz qabatyn alý arqyly daıyndalady. Ondaı vaksına Reseıde de bar, – deıdi professor.
L.Qutymbetov reseılik Spýtnık V vektorlyq vaksınasy sııaqty basqa da eki vaksına ázirlenip jatqanyn aıtty. Onyń biri tumaýǵa baılanysty bolsa, ekinshisi sheshek dertine qarsy vaksına bolmaq. Máselen, jasýshalyq bıotehnologııa zerthanasynda qolaıly temperatýrada arnaıy «matrastar» men jasýshalar fabrıkalarynda maımyldyń baýyrynan alynǵan jasýshalar ósirilip jatyr. Bul jasýshalarda vırýs jyldam kóbeıetindigi klınıkalyq synaqtar arqyly dáleldengen.
«Qazir bastapqy kezeńde osynyń ishinde vero jasýshalar ósip jatyr. Bir-eki kún boldy. Olar óskennen keıin vırýs ósirý úshin basqa zerthanaǵa aparamyz», dedi Jasýshalyq bıotehnologııa zerthanasynyń meńgerýshisi Azız Nahanov.
Sóredegi ydystarda vırýs ósip-ónedi. Bul úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Qajetti temperatýrada turatyn bólme, arnaıy bótelkeler men zamanaýı apparattar bar. Mamandar koronavırýs shtamyn tıisti tehnologııa kómegimen bólip alǵan.
«Adamdardyń aýzynan, murnynan jaǵyndy alyp, ony arnaıy tekseredi. Tekseris kezinde PTR-men dáleldedik. Vırýs bar ma, joq pa, sony anyqtaımyz. Ony tekserý úshin arnaıy jasýshalarda juqtyryp, sodan bólip alǵan bolatynbyz», dedi Mıkroaǵzalar kolleksııasy zerthanasynyń meńgerýshisi Qýandyq Júginisov.
Zerthanalarda QazCovid-in vaksınasy janýarlarǵa salynady. Zertteý ınstıtýtynyń qyzmetkerleri ekpeni salyp bolǵan soń, tyshqannyń salmaǵyn ólsheıdi. Sodan keıin jalpy jaǵdaıyn arnaıy qaǵazǵa jazyp, birneshe kún baqylaıdy. Mamandardyń aıtýynsha, egilgen otandyq preparat óziniń tıimdiligin júz paıyz kórsetken.
«Tyshqandarǵa vaksına salǵannan keıin alǵashynda salmaǵy azaıdy. Biraq birtindep qaıta qalpyna keldi. Ekinshi dozasyn 21 kúnnen keıin ektik. Densaýlyǵynda eshqandaı kinárat bolmady. Tyshqannyń ımmýnıtetin baqylap otyramyz. О́zgeris joq, birqalypty», dedi Tehnologııa jáne bıopreparattar qaýipsizdigin baqylaý zerthanasynyń meńgerýshisi Aınur Nurpeıisova.
Shyndap kelgende, mundaı kún saıyn úzdiksiz jalǵasyp jatqan ǵylymı zertteýlerdiń tehnologııalaryn túgel tizip shyǵý múmkin emes. Máselen, vaksına jasaýǵa qajetti vırýsty alý úshin ol kemi júz ret «sebiledi» nemese arnaıy jasýshalarǵa egiledi.
О́z kezeginde Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory Kúnsulý Zakarııa da: «Bizdiń QazCovid-in – ınaktıvtelgen vaksına. Iаǵnı «óltirilgen» tolyq vereondy vaksına. Al Spýtnık V – vektorlyq vaksına. Platformalary ártúrli. Olardy tehnologııa, mehanızm jaǵynan salystyrýǵa bolmaıdy», dedi.
Qalaı desek te bizdiń ǵalymdardyń jankeshti eńbegi qandaı qurmetke bolsa da laıyqty. Qazirgi tańda Qazaqstanda ǵana emes, Ortalyq Azııadaǵy jalǵyz Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary ınstıtýty – 253 naqty qoldanystaǵy patenttiń ıesi. Munyń barlyǵy da áreket etip jatqan jeke-jeke ǵylymı jańalyq. Otandyq ǵalymdar qus, shoshqa tumaýyna qarsy jasaǵan vaksınalardyń tıimdiligin alǵa tarta ketsek bolady. Instıtýtta asa qabiletti qazaq jastarynyń legi ósip kele jatyr. Sońǵy jyldary atalǵan ınstıtýtqa qatysty Úkimettiń kózqarasy durys. Quny 500 mln dollar turatyn sekvenator satyp alynǵan. Bul sekvenator koronavırýstyń 70-ten astam shtamynyń genomyn aıqyndaıdy. Buryn bul iske 2-3 aı qajet bolsa, sekvenator ony 3 kúnde anyqtap beredi. Basqa da ǵylymı-zertteýlerge qatysty qural-jabdyqtarǵa qol jetkizilgen. Munda otandyq vaksına jasaý isine 56 ǵylymı qyzmetker tartylsa, veterınarlyq medısına, molekýlıarlyq bıologııa, gendik ınjenerııamen aınalysyp jatqan 200-den astam qyzmetker bar.
Qazir memleketimiz mundaǵy mamandarǵa jaǵdaı týǵyzýǵa umtylyp jatqan jaıy bar. Zertteý ınstıtýtynyń janynda bes qabatty úsh turǵyn úı salynyp jatyr. Qyzmetkerlerge arnalǵan baspana osy jazda qoldanysqa beriledi. Sáýir aıynyń sońyna deıin «SQ-Farmasııa» qoımalaryna otandyq vaksına kele bastaıdy. Jalpy 2 mln doza ekpe óndirý kózdelgen.