Orazanyń ár sáti saýap

О́ıtkeni munda jan men tándi rýhanı tazartatyn Oraza qulshylyǵy oryndalady. Qudsı hadıste Alla Taǵala: «Oraza – tek Men úshin. Onyń syıyn (saýabyn) О́zim ǵana be­re­min...» dep aıtqan. Bıyl­ǵy Ora­za­nyń ereksheligi – pan­de­mııa­lyq ahýalǵa tap kelip otyr. Son­dyq­tan qasıetti aıda jasa­latyn dinı joralǵylar tóńi­reginde týyndap otyrǵan suraq­tarǵa durys jaýap alý úshin Qazaq­­stan musylmandary dinı ba­s­qar­­masynyń tóraǵasy, Bas múf­tı Naýryzbaı qajy Taǵan­uly­na­ jolyǵyp, kópshi­likti tol­ǵan­dyryp júrgen saýalǵa jaýap aldyq.

– Assalaýmaǵaleıkým múftı hazi­ret, kúlli musylmanǵa paryz etilgen hám ishinde Oraza qul­shy­­lyǵy bar Ramazan aıy da kelip jetti. О́zińizge jáne barsha Paıǵambar (s.ǵ.s) úmbetterine qutty bol­syn aıtamyz. Osy oraıda, atalǵan qulshylyqtyń musylman balasy úshin úkimi qandaı jáne mańyzy jaıly aıtyp berseńiz?

– Barlyq maqtaý men madaq Allaǵa tán. Ardaqty Paıǵambarymyz Muhammedke Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn! Asa Qamqor, erekshe Meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn!

Alla Taǵala qasıetti Qurannyń «Baqara» súresinde Orazanyń úkimi jaıly: «Áı, múminder! Senderge buryn­ǵylarǵa paryz bolǵandaı Oraza paryz etildi. Árıne, saqsynar­syń­dar...» deıdi. Osy aıattaǵy «saqsynar­syń­dar» degen sózge aıryqsha toqtal­ǵym keledi. Birde áıgili sahaba Ábý Huraı­ra (Alla oǵan razy bolsyn) taqýa­lyq týraly suraǵan kisilerge by­laı deıdi: «Sizder ómirińizde tikeni kóp jolmen júrip kórdińizder me?». Sonda qasyndaǵy adamdar: «Iá, ót­tik», dep jaýap berdi. Ábý Huraı­ra (Alla oǵan razy bolsyn) taǵy da: «Olaı bolsa, sol jerden ótken kezde ne istedińizder?» dep surady. Olar: «Tikenderden saqtanyp óttik», dep jaýap berdi. Sonda sahaba: «Taqýalyq ta dál solaı, kúná men qatelikterden saqtaný», dep túsindirip bergen eken.

Oraza qulshylyǵynyń máni de osynda. Aýyz bekitken adamnyń sanasynda «Osy isim Orazamdy buzyp jibermeı me?» degen saýal árdaıym jańǵyryp turady. Tipti Oraza ustaǵan jan bireýdi renjitip alýdan saqtanyp, saýaptan qur qalmaýǵa tyrysady.

Ádetki kúnde bireýdiń ádepsiz áre­ke­tiniń «qarymtasyn» berýge asyǵyp tu­ratyn jan qasıetti Ramazan aıyn­da ózge adam daýys kóterip, shekten shy­ǵyp jatsa da «men oraza edim» dep má­se­leni taqýalyq jolmen she­shedi. О́ıt­keni Ramazanda «men oraza­myn» dep aıtý – súnnet amal, ıaǵ­nı Paı­ǵam­bar joly. Ardaqty Paı­ǵam­barymyz: «Kim­­de-kim aýzy berik bol­sa, jaman sóz sóı­­lemesin. Daýys kóterip, aıqaı shy­­ǵar­masyn. Bireý oǵan til tıgizse nemese ony­men keris­kisi kelse oǵan «Men ora­za­myn» desin» dep ósıet etken.

Taqýalyq – arnaıy izdep, ýaqyt-sátin kútip jasaıtyn amal emes. Alladan qorqý, kúnádan saqtaný kún­delikti tirshiligimizde, jumysymyz ben otbasymyzda, kez kelgen qoǵamdyq ortada kórinis tabýy tıis. Al Oraza aıy taqýalyqty tý etetin oraıly sát.

Aýyz bekitip júrgenimizdiń ózi bizge úlken jaýapkershilik júkteıdi. Ábýbákir Kerderiniń:

«Musylman bolsań – ijdát qyl,

Iman, rýza, namazǵa.

Aǵaıyn bolsań, tatý bol,

Áýes bolma arazǵa!» dep jyrlaıdy.

Aýzy berik adam boıyndaǵy kúsh-qýatyn ónbes daýdy qýyp, bos nársege jumsamaıdy. Nápsi-qalaýy «jýasyp» qalǵan jan jamandyqtan qa­shyq júredi. Qý nápsi adamdy azdy­ra­tyn amalǵa jetelegenmen, aqyl­dy mu­sy­lman nápsi qalaýyna ermeı­di. Al qalaýǵa erik bergen pende onyń «qu­ly­na» aınalmaq. Nápsini tárbıe­leý­diń tóte joly – ashtyq, ıaǵnı Oraza ustaý.

Orazanyń múminder ómirindegi mańyzy erekshe. Bul aıda musylman bala­synyń nıeti men amaly úıle­sip, jaqsylyqqa umtylady. Izgi ǵula­ma­lardyń biri «Erejep – jelge, Shaǵ­ban – bultqa, Ramazan jańbyrǵa uqsaıdy. Erejep aıynda dán egilmese, Shaǵbanda sýarylmasa, Ramazanda qandaı egin kútýge bolady» degen eken. Sol aıtpaqshy, Ramazan – rýhanı azyq jınaıtyn berekeli aı. Pende oraza kezinde ózinde bar nyǵmettiń berekesin sezinedi, qadirine jetedi.

– Bıylǵy Oraza pandemııalyq jaǵdaıǵa tap kelgendikten, paryz-súnnet qulshylyqtardy jasaýda qandaı ózgerister bar jáne oryndalýy jaıly ne úkim aıtasyz?

– Biz elimizdegi pandemııalyq jaǵ­­­daı­dy eskerip, juqpaly korona­vı­rýs in­detiniń aldyn alý jáne odan saq­taný úshin qulshylyq jasaý má­se­­lesin úsh aımaqqa, ıaǵnı «jasyl», «sary», «qyzyl» dep bóldik. «Ja­syl» aımaqtaǵy meshitterde ta­raýyq namazynda qysqa súreler oqyl­a­dy. Al aýa raıy qolaıly, mysaly oń­tús­tik aımaqtarda oqylatyn taraýyq namazy múmkindiginshe meshit aýla­­synda ótkiziledi. Taraýyq namazy ruq­sat etilgen meshitterde Quran ha­tym­dy bir paradan asyrmaı oqý tý­­raly ımamdarǵa tıisti tap­syr­ma be­rildi. Jamaǵat namazy kezin­de ara­qa­shyqtyq saqtalady. Buǵan qatys­ty arnaıy pátýa shyqqan. Osy rette jasy úlken kisilerge, densaýlyǵy nashar adamdarǵa jəne jas balalarǵa namazdaryn úılerinde oqýǵa keńes beremiz. Meshitke betperdemen kelý mindetti.

Al «qyzyl» aımaqtaǵy meshitterde, ókinishke qaraı, jamaǵatpen namaz oqylmaıdy. Meshitte belgilengen oryn­darda jeke qulshylyq jasalady. Juqpaly dertti oqshaýlaný, saqtaný arqyly ǵana jeńýge bolatynyna kózimiz jetti. Osy rette barsha otan­dastarymdy aýyzashar kezinde, qul­shylyq sátterinde sanıtarlyq talap­tardy qatań saqtaýǵa shaqyramyn!

– Aýyzashar dep qaldyńyz, Oraza qulshylyǵynda ádettegideı «aýyzashar» ádebi bar. Osy máselege baılanysty ne aıtasyz?

– Árıne, oraza kezinde aýyzashar berip, saýap alýǵa tyrysamyz. Alaı­­da pandemııalyq jaǵdaıda ja­qyn­darymyzǵa zııan tıgizbeı, olar­dyń ómirine qaýip tóndirmeı, juq­paly dert­ti taratpaýǵa úles qosý – búgingi kún­niń mańyzdy ári úlken saýap­ty isi­niń biri. Saýap alam dep bireý­diń obalyna qalyp júrmeıik degim ke­ledi. Qazirgi jaǵdaı barynsha saq­taný qajettigin uqtyryp otyr. Bas mem­lekettik sanıtarlyq dárigerdiń №68 qaýlysynda qoǵamdyq tamaqtaný obektilerinde eske alý rásimderi­ne ruqsat berilgenine qaramastan, aýyz­ashar­dy múmkindiginshe otbasy ortasyn­da ótkizýdi usynamyz.

Qasıetti aıda qaıyrymdylyq jasap, saýap alýdy nıet etken jandarǵa aıtarym: aýyzashar qoraptaryn erik­tiler nemese meshit qyzmetkerleri ar­qyly kómekke muqtaj azamattarǵa jet­kizýge bolatynyn qaperlerińizge sala­myn. Dinı basqarma Ramazan aıyn­da sanıtarlyq talaptardy saq­taı otyryp, qaıyrymdylyq is-shara­laryn josparly túrde júzege asyra­dy. Barsha qaýymdy ıgi iske úles qosý­ǵa shaqyramyn!

– О́tken jyldary oraza kezinde aýyl-úıdi aralap «jarapazan» aıtýshylardy kórip qaldyq... Bul áreket dinde bar ma, álde dástúr me?

– Jarapazan sózi «Ja-Ramazan», ıaǵnı arab tilindegi «Ramazan keldi» degen sózden shyǵady. Jarapazan jy­ry­nyń mazmunynda Allaǵa madaq, Paıǵambarǵa salaýat aıtylady. Jara­pazan jyry ıslamnan buryn paıda bolǵan degen tujyrym bar. Osyndaı tujyrym aıtqan ǵalymnyń biri – Halel Dosmuhameduly. Ol: «Bul jyrlar jartylaı dinı sıpatty: jarapazanshylar óz óleńderinde sha­rı­ǵatqa ıek arta otyryp, qaıyr-sadaqa, syı suraıdy» dep jazǵan. Al Ahmet Baıtursynov: «Jarapazan – ramazan degen sózden shyqqan, oraza ýaqytynda balalar, bozbalalar túnde úıdiń tysynda turyp, jarapazan óleńin aıtady» degen.

Aqyn-jazýshylarymyz dindi, adam­gershilikti óleń-jyrmen nasıhat­taǵan. Muhtar Áýezov: «Qazaq ortasyna Islám dininiń taraýyna kóbine qazaqtyń aqyndyqty súıýi sebep boldy degen durys pikir» dep jazady.

Jarapazan – qasıetti Ramazan aıy­nyń kelgenin habarlaıtyn, halyqty izgilikke úndeıtin jyr. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy buǵan deıin jarapazan jyryn jatqa aıtýshylar arasynda arnaıy saıystar uıymdastyryp, jer-jerde baıqaýlar ótkizip, osy ıgi dástúrdiń buqaralyq sı­pat alýy úshin birneshe jobany júzege asyrdy. Jarapazan aıtý dini­mizde bolmaǵanymen, dástúrimizde bar jaqsy úrdistiń, jaqsy ǵuryptyń biri.

Qazaqsha «ǵuryp» sózi «ál-ýrf» sózinen shyqqan. Arab tilinde adam­darǵa úırenshikti bolǵan, ádet­tegi is-áreket, úrdis degen maǵy­na­lar­dy bildiredi. «Ál-ýrf» sózi­niń sharı­ǵat­taǵy termındik anyqtama­sy my­nadaı: «Ol aqyl-oıdyń, logı­ka­nyń quptaýymen kóńilderge ornyq­qan, adam tabıǵaty qabyl alatyn nárseler». «Ádet» sózi arabtyń «ál-aada» sózinen shyqqan. Maǵynasy adamdar arasynda kóp qaıtala­natyn­dyqtan daǵdyǵa aınalǵan ister degendi bildiredi.

Aıtaıyn degenim, jarapazan jyry da kóńilge ornyqqan, halqymyzǵa úırenshikti bolǵan, adamdar arasynda kóp aıtylatyn jaqsy daǵdymyzdyń biri. Sondyqtan osy daǵdyny qaıta jańǵyrtyp, onyń jańa zamanaýı úlgisin qoldanysqa engizýimiz kerek dep esepteımin.

– Jalpy, musylman jamaǵaty arasynda «Oraza saýap aıy» degen uǵym bar. Osynyń naqty sharıǵı joly jáne minsiz durys oryndalýy jaıly aıtyp berseńiz?

– Alla Taǵala «Fýssılat» súre­siniń 34-aıatynda: «Jaqsylyq pen ja­mandyq teń bolmaıdy. Jaman­dyq­ty jaqsy isińmen jolǵa sal. Son­da ǵana senimen dushpandyǵy bar qas adam, ózińniń syrlas (óte jaqyn) dosyńdaı bolyp ketedi» dep baıandaıdy.

«Musylman» degen sóz «moıyn­sunýshy» degen maǵynany bildiredi. Demek, musylman balasy ár isinde Allanyń ámirine moıynsunady. Tipti, bireý jaman nıetpen dórekilik tanytsa, oǵan kórkem túrde jaýap beredi. Bireý aýyz bekitken musylmanǵa til tıgizse nemese onymen arazdasqysy kelse oǵan «men orazamyn» dep jaýap beredi. Joǵaryda aıtqanymdaı, aýzy berik adam árbir teris nárseden saqtanyp, ár amalyn adamgershilik tarazysymen ólsheıdi.

«Oraza saýaby» degen izdep júrip, oraıyn kútip alatyn nyǵmet emes. Eger kez kelgen jaǵdaıdy, syndarly sátti sabyrmen qabyldap, qaıy­ryn Qudaıdan kútetin bolsaq, oraza ustaǵan adamnyń ár sáti saýapqa toly. Demek, Orazanyń ár sáti saýap. Ábýbákir Kerderiniń «Musylman bol­sań – ijdát qyl» deıtini sondyq­tan. Ár iske yjdahat, durys nıet kerek. Nıet pen sóz túzelmeı, amal túzel­meıdi. «Sózińdi túze – ádetińe aınalady, ádetiń – minezińe aınalady. Mineziń – seniń taǵdyryń» deıdi Shákárim Qudaıberdiuly. Mine, kórkem minez degenimiz osy. Kórkem minezdi musylman aınalasyna ıslam qundylyqtaryn pash etedi.

– Ramazan aıynda «Qadir túni» bar. Osy qasıetti túnniń qulshy­lyq úkimi jaıly aıtyp ótseńiz?

– Alla Taǵala jyldardyń ishi­nen ardaqty Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan salaýaty men sálemi bolsyn) dúnıege kel­gen jyldy bere­keli etip qoıdy. Aılar­dyń ishinde Ramazan –qasıetti aı. Kún­derdiń ishin­de juma, arapa kún­deriniń qasıeti erekshe. Al Jaratqan Jabbar Iemiz túnderdiń ishinen Qadir keshiniń qadiri men qasıetin, dárejesi men saýabyn arttyryp qoıǵan.

Iisi musylman balasynyń taǵdyr jazy­latyn túndi taǵatsyzdana kútýi­niń bir hıkmeti – Jaratqanǵa jaqyndaı túsýge talpynýy. Qadir keshiniń árbir sátin qulshylyqpen, duǵamen, Quran oqýmen, t.b. Allaǵa unamdy saýapty amaldarmen ótkizetinimiz sondyqtan.

Qadir túniniń negizgi qasıeti – adamzat balasyn eki dúnıe baqytyna jeteleıtin Quran Kárimniń túsýinde. Alla Taǵala bul týraly bylaı baıandaıdy: «Biz shynynda, Qurandy Qadir túninde túsirdik. Qadir túniniń ne ekenin bilesiń be? Qadir túni (qasıet jáne saýap jaǵynan) myń aıdan da qaıyrly. Sol túnde perishtiler jáne Jábireıil Allanyń ámirimen (jer betine Alla taǵdyr etken) barlyq isti atqarý úshin túsedi. Sol bir tún, aǵaryp tań atqanǵa deıin amandyq-tynyshtyq túni bolady» («Qadir» súresi, 1-5-aıattar).

Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýa­ty men sálemi bolsyn) bir hadı­sinde: «Kimde-kim Qadir túni ımanmen jáne saýabyn úmit etip qulshylyq etse, onyń aldyńǵy kúnálary keshiri­ledi», degen.

Bul túnde Jaratqanǵa shynaıy jalbarynǵan pendelerdiń tilekteri qabyl etilip, taǵdyry jazylyp, rı­zyq-nesibesi bekitiledi. Keıbir ǵula­malar qasıetti Qadir keshinde kim­derdiń qajylyqqa baratyny belgili bola­dy degen. Demek, ár adamǵa qatys­ty úkim shyǵarylatyn túndi barynsha saýapty amalǵa arnaǵanymyz abzal.

Osy rette Qadir túninde jasaıtyn qaıyrly amaldarǵa toqtala keteıin. Eń bastysy, musylman balasy bul keshti ımanmen, Allaǵa degen myq­ty senimmen, saýabyn úmit ete otyryp ótkizýi tıis. Namaz, Quran oqyp, duǵa jasap, Alladan keshirim su­rap, ardaqty Paıǵambarymyz Muhammedke (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) salaýat aıtyp, ýaǵyz-nasıhat tyńdap ótkizýge asa mán berý kerek. Sonymen qatar aldyn ala Qadir túniniń qasıeti týraly oqyp-bilip alǵan jón. О́ıtkeni bul keshtiń máni men mańyzyn, dárejesi men mártebesin, saýaby men qasıetin túsingen adam onyń bereketinen áste maqurym qalmaýǵa tyrysady.

– Múftı hazireti, bıylǵy Oraza qulshylyǵy qarsańynda eli­miz kóleminde juqpaly indet koro­na­vırýsqa qarsy ekpe saldyrý naýqany júrip jatyr. Osy máse­lede musylmandar arasynda ártúr­li pikir bar. Elimizdiń din basshysy retinde siz ne aıtasyz?

– Islam dininde adamnyń ómiri men densaýlyǵynan asqan qundylyq joq. Sondyqtan árbir adam óz densaýlyǵyna asa mán berýi qajet. Alla Taǵala «Baqara» súresiniń 195-aıatynda: «О́z­derińdi óz qoldaryńmen qaýip-qaterge salmańdar», – dep buıyrǵan.

Alla Elshisi (oǵan Allanyń sala­ýaty men sálemi bolsyn): «Emdelińder, rasynda Alla árbir dertti shıpasymen qosa jaratty», degen. Halqymyzda: «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde», degen naqyl bar. Sol úshin kez kelgen adam emdelýdiń já­ne aýrýdyń aldyn alý joldaryn qaras­tyrýy tıis.

Arnaıy medısına mamandary qazirgi tańda álemge qaýip tóndirgen koronavırýs indetiniń aldyn alý úshin vaksınasııalaýdyń adam densaýly­ǵyn saqtap qalýdyń qaýipsiz jáne tıim­di ádisi ekenin aıtýda. Al sharıǵat boıynsha zárý jaǵdaıda ekpe salýǵa bolady. Alaıda ekpe saldyrý – ár azamattyń óz erki.

Sóz sońynda aıtarym, Alla Taǵa­la elimizge amandyq, jerimizge tynysh­tyq násip etip, adamzatty juqpaly indetten saqtaǵaı. Qasıetti Ramazan aıynda ustaǵan orazamyz ben jasaǵan árbir jaqsy amalymyz qabyl bolǵaı. Ámın!