Sahnanyń sandýǵashy

Sahna sulýlyqtyń mekeni sanalǵan soń basqasha bolýy múmkin de emes. Biraq akterdiń daralyǵyn aıqyndaıtyn taǵy bir talap bar jáne basty talap, ol – daýys. Daýys – adam bolmysynyń syrtqy aınasy. Sahna óneri úshin til mádenıetiniń orny bólek.

Jaı adamnyń daýysynyń qy­ryq túrli qatpary bolǵanda, túrli keıipkerdiń kóńil kúı reńkin, jan tolqynysyn jetkizetin akter daýysyna qoıylatyn talap eki ese kúshti bolatyny belgili. Akter dál osy daýys arqyly kórermenniń esinde qalady. Jaqsy daýys – akterdiń jarty baqyty. Kúldiń astyna kómip qoısa da, kúrkirep shyǵatyn keshegi Sháken Aımanov pen Ydyrys Noǵaıbaevtardyń, bir «Qyz Jibek» fılminde ári Jibektiń sózin dybystap, ári jeńgesi bolyp syzylǵan, kemel­denip qalǵan jasynda sotqar «Qoja» bolyp sóılegen Farıda Sháripovalardyń daýysy tarlan­dar talantynyń qaıtalanbas qyry qatarynda áli kúnge atalady. Umytylmaıdy. О́kinishke qaraı, ún, daýys, sahna tili – kóńil kúı reńkin jetkizýdiń keremet aspaby ekenin búginde sanaýly ártister ǵana dáleldep júr. M.Áýezov atyn­daǵy Ulttyq teatrdyń orta býyn­daǵy ártisteri arasy­nan Gúlshat Tutovany spektakl­derden kórgen saıyn daýysyna nazar aýdaratynymyzdy baı­qaımyz. Daýysynan da, oıyn ór­ne­ginen de klassıkalyq dástúr mek­tebiniń izin kóremiz. Qulaq qu­ryshyn qandyratyn boıaýy qanyq, sandýǵashtaı saıraǵan ashyq daýysy qashan da eliktirip, sahnadaǵy oıynyna zer salyp qaraýǵa mindettep turady.

Aktrısa ne oqyǵanyn, ne bile­tinin, óneriniń qandaı deńgeıde damyǵanyn daýysy arqyly bil­diredi. Sózinde sýret, daýysyn­da sıqyr bar. Gúlshatqa keńir­de­gin sozyp aıǵaılaýdyń keregi joq, aıǵaılamasa da daýysynda batpandaı salmaq, zil jatady. Sy­byrlap sóılegenin túkpir­de­gi adam estıdi. Janynda oınap júr­gen keıbir jas akterler jaý qý­ǵandaı asyǵyp-aptyǵyp sóı­lep, sózine qaqalyp-shashalyp jat­qanda, ár sózi nysanaǵa kóz­del­gen jebe sekildi sahnany jaryp ótip, keýdege kelip qonaqtap, qyz­­dyryp, kúıdirip ótedi. Daýys­tyń da ın­tellektisi bolatynyn Gúlshatqa qarap tolyq paıym­daýǵa bolady.

Salıqaly, sabyrly minezinen aınymaıtyn Gúlshat óz qatarynan keshirek tanyldy. «О́ner – báıge» dep eki ókpesin qolyna alyp jú­­girmedi. Gúlshat eshqashan Qaragóz, Eńlik, Baıan bolyp oınamady. Ol úshin ókinbeıdi. Biraq bul úshin eshqashan rejısserlerdi, kórkemdik jetekshi, dırektorlardy kinálap kórgen emes. Sebebin tek ózinen izdedi. Sebebi naǵyz tanylatyn shaǵynda dúnıege perzent­terin ákelip, otbasyndaǵy Eń­lik pen Qaragózderdi tárbıelep, ról oınap kórinetin kezinde bala baǵyp, dekrettik demalystarda otyrdy. Taǵdyrdyń synaǵyn da az kórmedi. Bir jasynda dárigerler salǵan antıbıotıktiń saldarynan qulaǵy tars jabylyp, sańyraýǵa aınalǵan qyzy Áıgerimdi jıyrma jyl boıy túrli emhana kabınetteriniń esigin tozdyryp, tabandylyqpen emdetti. Sy­nyptastary qulaǵyndaǵy apparatyn julyp alyp, qurbyla­ry kemsitip, úıge jylap keletin qyzyn ishi qan jylap turyp ju­batýdan, jigerlendirýden ja­lyq­pady. Anasynyń kútiminiń, se­niminiń arqasynda Áıgerim Tu­tova búginde el tanyǵan án­shige aınaldy. Polshada ót­ken baıqaýda birinshi oryn alyp, Qazaqstannyń kók týyn jel­biretkende anasy kóz jasyna ıe bola almady. Jaqsylyq jal­qy bolmaı, jeńistiń sońy Áıge­rimniń Sankt-Peterbýrgtegi je­ke shyǵarmashylyq konsertine jal­ǵasty. Japon kompozıtory qazaq ánshisine arnap án jazyp, Japonııada jeke konsertin ót­kizýge shaqyrdy. Osynyń bári eń aldymen, anasy Gúlshattyń eńbeginiń jemisi. Gúlshat eń úlken mindetin – perzent aldyndaǵy analyq paryzyn oryndady.

Ártis úshin ómir boıy orta­qol ártis bolyp júrýden asqan qasiret joq. Tasada júrgen teatr ártisi Gúlshatty kıno sala­syn­da kórermenge tuńǵysh ret ta­nystyrǵan rejısser Erkin Ra­qyshev bolatyn. Meıli, «ká­sibı deńgeıde túsirilmegen fılm» dep kinálasyn, syn aıtsyn, min taqsyn, biraq Gúlshat Tu­tovany halyqqa tanystyrǵan «Je­timder» fılmi edi. Kórer­men pikiri san qıly bolsa da, ha­lyq fılmdi qabyldady. Se­bebi Gúlshat óz rólimen kórer­menniń qabyldamasqa amalyn qal­dyrmaıtyndaı dárejede ju­mys istedi. Úlken ónerdiń jo­lynda júrgen soń ómirine jar­qyl, jarylys kerek ekenin, tur­mystan bıiktep, jumysqa belsene kirisý kerek ekenin túsindi. О́zin osy joly aktrısa retinde dáleldemese, ári qaraı júre be­rýdiń maǵynasyz ekenin, otba­sy, oshaq qasynan uzaı almaı qala­tynyn sezindi. Júregine ot bergen sol jarqyldy aktrısaǵa E.Raqyshev syılady. Táńirdiń bul syıy úshin Gúlshat rejısser­ge rahmetin jaýdyrǵannan ja­lyqqan emes.

Shyǵarmashylyq jaýapker­shi­ligi zor klassıkalyq spek­takl­derdegi rólder Gúlshattyń oń jambasyna jaqsy keledi. Jas­taý kezinde oınaǵan sulý­lar men arýlardyń obrazy ýaqyt óte kele jeńgeler men báı­bishe­lerdiń rólimen almasty. Sah­na tilinde «perehod» dep ata­latyn úırenshikti bir kúıden qa­rama-qarsy kúıge aýysý akterden kásibılikti qajet etedi. Arý qyzdardan soń, óz jasyndaǵy ke­listi kelinshekterdiń beınesinen keıin minezdi, adýyndy báıbisheler men kekse áıelderdiń kelbetin jasaý aktrısaǵa ońaıǵa soqpasa da, Orazhan Kenebaev sekildi talapshyl rejısserdiń kómegimen ony da tez-aq meńgerip aldy. Áıtpese seksendegi ájeniń rólinde oınap turyp, kózin aýdaryp-tóń­kerip, synyqsyp júrip, syl­qyldap kúlip, qyryqtaǵy qy­lyqty minezin kórsetip, sahnada ózin oınap júretin aktrısalar az emes. Kórermenniń kúlkisin sha­qyratyn mundaı biliksizdikti Gúl­shattyń birde-bir rólinen kór­meısiń. Aldyńǵy tolqyn apa­larynyń oıynyn, ásirese «pere­hod» jasaýdyń aıtýly sheber­leri Ǵazıza Ábdinábıeva men Danagúl Temirsultanova syndy ápkeleriniń ár jasaǵan obrazyn qadaǵalap, kádesine jaraıtyn bir úlgini ta­býǵa, zerdesine paıdaly oı túıip qalýǵa tyrysyp júredi.

Jastaý kúninde Asanáli Áshi­mov aıtty degen bir sózge qatty tańyrqaǵan edi. «Qumaryńnan shyǵyp bir oınaıyn deseń, sah­nada laıyqty seriktesiń joq. Bári ketip qaldy» degen qamyqqan sózin estigende, Gúlshat «seriktesi joǵy nesi, júrgen joqpyz ba?» dep oılaǵan eken. Kúpirlik bolypty. О́zi de orta býynnyń óki­line aınalǵan kezde, alpys jyl­dan artyq ómirin sahnaǵa arnap, talanty birinen biri asyp, tamsandyrar oıyn órnekterin kórsetken tarlandaryn ańsaǵan Asanáli aǵasynyń sózin búginde búkil julyn-júıkesimen túsinedi. Sahnada birge oınap júrgen se­rik­testerdiń qas-qabaqtan tú­sinisip, oınamasyna, shabyttan­basyna qoımaı birin-biri úıi­rip, jetektep ala jóneletin she­ber­liginiń mańyzyn endi ózi de sezine bastaǵan. Árkimniń ózi­ne laıyq seriktesi bolsa, sýda júz­gen balyqtaı erkin júrip, ot bo­lyp lapyldap janyp, sahna­ny gúldendirip jiberetinin uqty. Sondyqtan ózinen myqty áriptesterimen birge oınaǵan kezde «shappa-shap», sózi men áreketin ilip alyp, ári qaraı tutandyryp jiberetin tásilder tabýǵa tóselip alǵan. «Bes boıdaqqa bir toı» spektaklindegi Qazaqstannyń ha­lyq ártisi Núketaı Myshbaeva apasynyń menshikti róliniń izba­sary bolǵanda, korıfeıdiń obrazyna karıkatýra jasaǵandaı kúlkige qalyp júrmeıin dep, ja­ýapkershilikti tereń sezine jú­rip, janyn salyp izdendi. Bul az bolsa, sahnada Bekjan Turystaı saıypqyranmen birge oınaý eki ese jaýapkershilik júkteıdi. Sah­nada oınap júrip taban astynda bir detaldi oılap taýyp, adam­nyń túsine de kirmeıtin tosyn áreketter jasaıtyn Bekjan aǵa­synyń jasaǵanyn qaǵyp alyp, ári qaraı damytyp áketpese, enesinen adasqan qozydaı aıdalada mańyrap qalatyny anyq. Núketaı apasy spektakldi ke­lip kórip, bas barmaǵyn bilep baǵa­syn, qolyn jaıyp batasyn berip, sońynan syılyǵyn qosa tartý etkennen keıin ǵana eki ıyǵynan júk túskendeı kóńili tynshydy.

Búgingi kún izdenisti qajet ete­di. Sebebi qazirgi kórermenniń tal­ǵamy bıik, óresi joǵary. Keshegi kúngi bolmashyǵa jylaı salatyn, kúle salatyn ańǵal kórermendi búgin tappaısyń. Sahna aına se­kil­di, sál ǵana qateligińdi sezip qoıady.

«Qazaqstan» ulttyq arnasy túsir­gen uly aqynnyń úsh ke­zeń­nen turatyn jasyn tutas qam­tyǵan alty serııaly «Abaı» fıl­minde bas keıipkerdiń anasy Uljannyń rólinde oınady. Sahnada da, kınoda da uly oıshyldy oınap tanylǵan, jasy da, sheberligi de ózinen kósh ilgeri Bolat Ábdilmanov sekildi óner maıtalmanynyń sheshesi bolyp, oǵan aqyl aıtyp, óz obrazyn qa­nattana somdap, senimdi alyp shyqty.

Gúlshat Tutovany kásibı deń­geıdegi akterlerdiń qataryna ­qos­qan úlken rólderiniń biri – Ápish­­tiń beınesi. Júrgen je­ri oıyn-saýyq, aınalasyna qyz-kelin­shekterdi ertip, ózi­ne talaı arýdy ǵashyq etken Bir­jan saldyń balalaryn ómir­ge ákelip, bosaǵasyn adal­dyqpen kúzetken Ápish bul. Rejıs­ser Doshan Joljaqsynov Gúlshat­tyń beıkúná balanyń janaryndaı tazalyq tunyp turatyn kózderindegi qońyrqaı muń men dóńgelek júzi úshin oılanbas­tan osy obrazdy usynǵan edi. Qatelespedi. Mundaı róldiń ýysy­na kúnde túse bermeıtinin bil­gen Gúlshat Asqar Súleı­me­novtiń «Adasqaǵyn», aqynnyń Ápishke arnaǵan óleńin qaıtalap oqyp, alty aıyn arpalys pen tolǵanysta ótkizdi. Túsirý ala­ńyna barǵanda shyn tolqydy. Birjan toqal alamyn dep otyr. Qaıtpek kerek? Kóz aldyna eles­tetti. Saryqaryn báıbishe jasyna jettim degenimen, bul da áli jas, qylyǵy áli qalǵan joq, qyzýy, qyzyǵy basylǵan joq. Sóıte tura óz balalarynyń ákesi ústinen toqal alamyn dep tursa, bul qalaı qabyldaǵan bolar edi? Ápishti túsingisi keldi, biraq ishi­ne qyzǵanyshtyń qyzyl shoǵy túsip ketken eken, janyn órtep, jalańdaǵan ot keýdesin qaryp, ishin túgel jandyryp, keńirdek-keńsirigine deıin ýdaı ashytyp kúıdirip barady. Kózine jas kel­di. Biraq óziniń ǵana emes, Bir­jandaı el erkesiniń abyroıyn bıik qoıǵan Ápish tektiligin tanytyp, el aldynda basqa sózdi aıtýǵa májbúr. Bar qaıratyn jıyp alyp, janarynda tyǵylyp turǵan jastyń bir tamshysyn da úzip almaı, kózine irkip alǵan kúıi kúlip turyp keń áıeldiń minezin kórsetti. «Azamattyń ary taptalyp jatqanda, bir qatynnyń jany sadaǵa». Ulttyq kınoǵa sýsap qalǵan kórermen naǵyz qazaq áıeliniń beınesin kórip súısindi. Aqyldy, parasatty minezine qar­­qaradaı jaýlyǵy jarasyp, keý­desin tik ustaǵan Gúlshattyń ker­neıine jetkizip, kelistirip turyp aıtqan sózin kórermenniń unat­qany sondaı, qanatty sózge aınaldyryp, oraıy kelgende ózderi de qoldanatyn boldy.

Gúlshattyń daýysy dara dedik, sebebi bar. M.Áýezov teatrynyń merekelik, oıyn-saýyq kesh­terinde halyq áni «Balapan qa­zyn» syzyltyp shyǵatyn Gúlshat aktrısa bolmaǵanda, ánshilik ónerdiń jolyn qýǵan tanymal ókilderiniń biri bolatynyna esh kúmánsiz bás tigýge bolady.

Bul ólke – bizdiń aýyl

jaılaǵan jer,

Jelige asaý qulyn

baılaǵan jer.

Kózime ot-jalyndaı kórinedi,

Qurbymmen qulyn-taıdaı

oınaǵan jer.

E-e-ı, ahaý sabaz,

Ushyrǵan uıasynan balapan qaz».

Sezimniń názik ıirimin sýret arqyly astarly aıtqan ásem ánniń ózegindegi keýdeni qarıtyn arman men muńdy dál Gúlshattaı jetkizetin ánshi kemde-kem. Án emes – drama. Búlkildeı aqqan kúretamyrdaǵy qanmen birge boı-boıǵa shymyrlaı tarap, saz­dy áýenmen birge tógilgen kúıik aralas ańsardy baıaǵynyń ájelerindeı bas ızep otyryp, saf daýyspen aıtylǵan sulý ándi simire beresiń.

Tuıaǵymen jer tarpyǵan kil dúldúlder mártebesin kóterip ket­ken qara shańyraqtyń dástú­rin ózinshe jalǵastyryp kele jat­qan keıingi býynnyń arasynda aıryqsha kózge túsetin Gúlshat Tutova, bastysy, ózine, ónerine adal. Adaldyqtyń adamdy kóshtiń sońynda qaldyryp kórgen jeri joq. Samsaǵan sańlaqtar men jutynǵan júırikter shapqan óner alamanynda dara daýys ıesiniń deminiń dál qulaqtyń túbinen es­tiletini de sondyqtan bolsa kerek.