Halyq densaýlyǵy týraly Kodekste halyqtyń negizgi toptarymen júrgiziletin profılaktıkalyq jumystardyń baǵyttary keńeıtildi. Bul – elimizdegi AITV-ınfeksııasyn aýyzdyqtaý jolyndaǵy óte mańyzdy qadamnyń biri. Profılaktıkalyq qadamdardyń ózektiligi týraly Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Qazaq dermatologııa jáne ınfeksııalyq aýrýlar ǵylymı ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Irına PETRENKOMEN áńgimelesken edik.
– AITV-ınfeksııasy – qoǵamdyq densaýlyq saqtaýda negizgi jahandyq máselelerdiń biri. Muny JITS jónindegi Jahandyq statıstıka da aıǵaqtaıdy. AITV epıdemııasy bastalǵaly beri bul keseldi 75,7 mln adam juqtyrdy. Qazirgi ýaqytta AITV-men ómir súretin adamdardyń sany 38 mln-ǵa jetti. Onyń ishinde 14 jasqa deıingi balalar – 1,8 mln. 2019 jyly AITV-nyń jańa jaǵdaılarynyń sany 1,7 mln boldy. Qazaqstan Úkimeti densaýlyq saqtaý máselelerine, onyń ishinde AITV ınfeksııasyn qosa alǵanda, áleýmettik máni bar aýrýlarǵa erekshe nazar aýdaryp otyr. Muny «Qazaqstan azamattarynyń densaýlyǵy, bilimi men ál-aýqaty» atty 2030 strategııasynyń uzaq merzimdi basymdyǵynan kóremiz. Bul máselede Qazaqstannyń áleýeti jetkilikti jáne AITV-ınfeksııasymen kúreste álemdik qaýymdastyq qabyldaǵan maqsatty josparly túrde iske asyryp keledi. Qazaqstan – AITV ınfeksııasyn emdeý tolyǵymen memleket qarajaty esebinen júzege asyrylatyn Ortalyq Azııadaǵy elderdiń biri.
– Irına Ivanovna, qazirgi kezde AITV-ǵa qatysty qandaı baǵdarlamalar qarjylandyrylyp otyr?
– Memleket «zııandy azaıtý jónindegi baǵdarlamalardy» qosa alǵanda, halyqtyń negizgi toptary arasynda AITV-ınfeksııasyna testileý, profılaktıka boıynsha baǵdarlamalardy qarjylandyrady. AITV-ahýaldy adamdardy ART-emdeýdi jáne dıspanserleýdi qamtamasyz etedi. AITV boıynsha baǵdarlamalardy qarjylandyrý sońǵy eki jylda ǵana 2 esege artty (2018 jyly – 8 mlrd 963 mln 595 teńge, 2020 jyly – 16 mlrd 995 mln 012 teńge).
Epıdemııaǵa qarsy birlesken is-sharalardy júrgizýde halyqaralyq jáne úkimettik emes uıymdardy memlekettik qoldaý, kómek kórsetý, halyqaralyq usynymdardy engizý AITV-ınfeksııasynyń taralýyn shoǵyrlaný satysynda ustap turýǵa múmkindik beredi (0,27). Profılaktıkanyń, dıagnostıkanyń, emdeýdiń jáne kútimniń tıimdi quraldaryna qoljetimdilikti keńeıtýdiń nátıjesinde AITV-ınfeksııasy sozylmaly aýrýlardyń basym terapııa sanatyna ótti. Bul AITV-men ómir súretin adamdarǵa uzaq jáne salamatty ómir súrýge múmkindik beredi. DDU/IýNEIDS–90-90-90 strategııasyn iske asyrý sheńberinde Qazaqstanda AITV-ınfeksııasyna testileý júrgizýge jáne ony tıimdi emdeýge jappaı qoljetimdilik qamtamasyz etildi. 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda AITV-men ómir súretin adamdardyń 83%-y óz mártebesin biledi, 73%-y antıretrovırýstyq terapııamen qamtylǵan, 84%-ynda vırýstyq júktemeniń anyqtalmaǵan deńgeıi bar.
– Densaýlyq týraly jańa Kodekste AITV-ınfeksııasynyń aldyn alýdaǵy qandaı ınnovasııalardy atap óter edińiz?
– Árıne, júrgiziletin profılaktıkalyq is-sharalardyń mártebesi men mańyzdylyǵyn kórsetetin zańnamalyq normalardyń mańyzy zor. 2020 jyly «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» jańa Kodeks qabyldandy. Kodekste AITV-ınfeksııasy máselelerine qatysty túrli normalar kórsetilgen. Mysaly, Kodekste buryn bolmaǵan jańa anyqtamalar paıda boldy: «senim pýnkti», «Dostyq kabıneti», «halyqtyń negizgi toptary», «qatynasýǵa deıingi profılaktıka», «qatynasýdan keıingi profılaktıka», «antıretrovırýstyq terapııa». Halyq úshin de, negizgi toptar úshin de profılaktıkalyq is-sharalardy júrgizý tártibi qurylymdyq túrde aıqyndalǵan. Buryn vırýsqa qarsy terapııany usyný profılaktıkalyq is-shara bolyp tabylatyndyǵy týraly halyqaralyq tásilderdi eskere otyryp, emdeý profılaktıkalyq is-sharalardyń tizimine endi. Profılaktıka boıynsha is-sharalar halyqtyń, onyń ishinde negizgi toptardyń arasynda AITV-ınfeksııasynyń taralýyna epıdemıologııalyq baqylaý júrgizý, qatynasýǵa deıingi profılaktıkany usyný týraly bólimderimen tolyqtyryldy. Ýákiletti organnyń, sondaı-aq oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdarynyń quzyreti úkimettik emes uıymdar, onyń ishinde halyqtyń negizgi toptary úshin azamattardyń densaýlyǵyn saqtaý salasyndaǵy memlekettik áleýmettik tapsyrysty qalyptastyrý, iske asyrý, iske asyrýdy monıtorıngileý jáne baǵalaý jónindegi qyzmetpen tolyqtyryldy, bul úkimettik emes uıymdardyń negizgi toptarmen jumys isteý múmkindikterin keńeıtedi.
– Profılaktıkany damytatyn taǵy qandaı mańyzdy qujattardy atar edińiz?
– Profılaktıkalyq is-sharalardy júrgizý tártibi zańǵa táýeldi aktide ázirlendi: Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2020 jylǵy 19 qazandaǵy № DSM-137/2020 «AITV ınfeksııasynyń profılaktıkasy jónindegi is-sharalardy júrgizý qaǵıdalaryn bekitý týraly» buıryǵy. Bul túbegeıli jańa qujat, onda profılaktıkalyq jumystyń barlyq bólimderi boıynsha negizgi toptarmen jumys júrgizý ádisnamasy, qaǵıdalary jáne ındıkatorlary kórsetilgen. Senim pýnktteri men dostyq kabınetterin jaraqtandyrý normalarynyń bolýy olardy jaraqtandyrý máselesin sheshýge múmkindik beredi. Buıryqta baıandalǵan normalardy qoldanýdyń aǵymdaǵy tájirıbesi profılaktıkalyq qyzmetterdi tarıfteý, memlekettik áleýmettik tapsyrys tetigi máseleleri boıynsha ony odan ári jetildirý qajettigin kórsetedi. Bul máselelerdi basqalarmen qatar iske asyrý 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan AITV salasyndaǵy qyzmetterdiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý jónindegi Jol kartasy sheńberinde kózdelgen. AITV-ınfeksııasynyń profılaktıkasy boıynsha álemdik tájirıbe halyqtyń kóptegen toptary arasynda jáne birinshi kezekte negizgi toptar arasynda AITV-ınfeksııasynyń taralý qarqynyn azaıtýǵa, al memlekettik qurylymdardyń, azamattyq sektor men qoǵamdastyqtardyń birlesken kúsh-jigeri olardyń tıimdiligin qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
– Búgingi tańda elimizde AITV-ınfeksııasynyń epıdemııalyq ahýaly qandaı?
– Bıylǵy, ıaǵnı 2021 jylǵy 1 qańtardaǵy málimetterge sáıkes, Qazaqstanda AITV-ahýaldy 27 498 adam bar. Densaýlyq saqtaýdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde antıretrovırýstyq terapııamen qamtý boıynsha ındıkatordyń oryndalýy 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha 73%-dy, nysanaly ındıkatorda 71%-dy qurady. Testileý kólemi 3 mln-nan astam testti qurady, testileýmen qamtý 13,7%-dy qurady. Profılaktıkalyq is-sharalarmen barlyq negizgi toptar qamtylǵan (ıneksııalyq esirtkini paıdalanatyn adamdar, seks qyzmetkerler, erkektermen jynystyq qatynasqa túsetin erler). Dostyq kabınetterinde – 39 jáne senim pýnktterinde – 139, sondaı-aq aýtıch-qyzmetkerler úkimettik emes qoǵamdyq uıymdar arqyly profılaktıkalyq qyzmetter kórsetedi.
Áńgimelesken
Aınash ESALY,
«Egemen Qazaqstan»