Almatydaǵy Balýan Sholaq atyndaǵy Mádenıet jáne sport saraıynda kúrestiń úsh túri boıynsha ótken Azııa chempıonaty óz máresine jetti. Alty kún boıy sportsúıer qaýym shıeleniske toly básekeler men jan alysyp, jan berisken aıqastardyń kýási boldy. Buǵan deıin biz otandyq grek-rım kúresi sheberleri men áıelder arasyndaǵy saıystyń qandaı nátıjemen aıaqtalǵany jaıynda egjeı-tegjeıli baıandaǵan edik. Búgin erkin kúresten ótken básekege keńirek toqtala ketýdi qup kórip otyrmyz.
Erkin kúresten Azııa chempıonatynyń tusaýy sonaý 1979 jyly kesilgen. Úndistannyń Djalandhar qalasynda shymyldyǵy túrilgen jarysta Japonııa quramasy sarapqa salynǵan 10 altynnyń teń jartysyn oljalap, jalpy-komandalyq esepte jeke-dara kósh bastady. Sodan beri tabany kúrekteı 42 jyl ótse de, Kúnshyǵys eliniń qyrandary sol jetistikterin áli de qaıtalaı alǵan joq. Olar tek ara-tura úzdik úshtiktiń qatarynan kórinýmen ǵana shektelip júr. Sol sekildi Qazaqstan men Úndistannyń órenderi de komandalyq saıysta bir ret qana dara shyqty. Qazaqtar men úndilerge qaraǵanda ózbekterdiń tabysy áldeqaıda qomaqty. «Ala taqııaly» balýandar tórt márte top jardy. Al qalǵan jarystardyń barlyǵynda Irannyń apaıtósteri ústemdik tanytty. Naqtylap aıtsaq, 33 márte jalaýy jelbiregen Azııa chempıonatynda parsy eliniń ór minezdi jigitteri 26 ret jeńis toıyn toılady. Mine, Azııa chempıonatynyń jalpy esebinde bar-joǵy osy bes eldiń balýandaryna ǵana kósh bastaý baqyty buıyrǵan eken.
Qazaqstannyń erkin kúres sheberleri 2006 jyly Almatyda ótken sary qurlyqtyń basty dodasynda aldyna jan salmaǵany jankúıerlerdiń esinde bolar. Alataý baýraıynda shymyldyǵy túrilgen jarysta Leonıd Spırıdonov (66 kılo), Nurjan Qataev (96 kılo) jáne Marıd Mýtalımov (120 kılo) altyn tuǵyrǵa kóterilse, Baýyrjan Orazǵalıev (60 kılo) pen Gennadıı Lalıev (84 kılo) qola medaldy moıyndaryna ildi. Osy kórsetkishtiń arqasynda Iran men Mońǵolııa quramalaryn basyp ozyp, úzdikter legin bastadyq. Sonymen qatar 2016 jáne 2019 jyldary ekinshi oryndy ıelendik. Bangkokta alty júldeni (1 altyn, 3 kúmis, 2 qola) ıelensek, Sıanda bes medal (2 altyn, 1 kúmis, 2 qola) jeńip aldyq. Osy básekelerdiń ekeýinde de parsy eliniń órenderinen qalyp qoıdyq. Odan bólek, taǵy segiz jarysta (1999, 2000, 2005, 2010, 2014, 2017, 2018, 2020) ozyq úsh komandanyń qataryna qosyldyq. Mine, jerlesterimizdiń Azııa chempıonattarynda qol jetkizgen tabystary osyndaı.
Almatydaǵy jarystyń alǵashqy kúni ádettegideı bes salmaq dárejesiniń júldeleri sarapqa salyndy. Bozkilemge shyqqan jigitterimizdiń arasynan Syrbaz Talǵat ben Álisher Erǵalı aqtyq sanǵa deıin alqynbaı jetti. 70 kılo salmaqtaǵy Syrbaz bastapqy básekelerde kýveıttik Muhammed Abdýlkarem men úndistandyq Karan Karandy qapy qaldyryp, jartylaı fınalda koreıalyq Lı Seýndongti san soqtyrdy. Sheshýshi tusta ózbekstandyq Sırodjın Hasanovty jeńgen qandasymyz bas júldeni qanjyǵasyna baılady.
97 kılo salmaqtaǵy Erǵalı alǵashynda japonııalyq Takashı Ishıgýro men mońǵolııalyq Altangerel Shınbasty shań qaptyryp ketti. Fınalda onyń joly Álı Halıl Shanbanıbenarmen qıysty. Birinshi kezeńde qazaq balýany parsy eliniń apaıtósine ájepteýir qarsylyq kórsetkenimen, úzilisten soń kilemdegi jaǵdaı kúrt ózgerdi. Shanbanıbenar Erǵalıdi ońaı eńserip, jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi.
79 kılo salmaqtaǵy Ǵalymjan О́serbaev Mońǵolııa jáne Túrikmenstannyń ókilderinen basym túskenimen, jartylaı fınalda ırandyq Álı Baqtııar Sadadhoýıge áli jetpedi. Qola medal úshin tartysta qandasymyz Qyrǵyzstannyń ókili Saıaqbaı Ýsýpovqa jol berdi. Al 57 kılo salmaqtaǵy Dáýlet Temirjanov pen 65 kılo salmaqtaǵy Ádil Ospanov tusaýkeser kezdesýlerinde utylyp, jankúıerlerin jerge qaratty.
Kelesi kúni taǵy bes balýanymyz óz ónerlerin ortaǵa saldy. Solardyń úsheýi bas júlde úshin talasty. Sol múmkindikti Nurǵoja Qaıpanov pen Oleg Boltın utymdy paıdalandy. 74 kılo salmaqtaǵy Nurǵoja qyrǵyzstandyq Mansur Syrǵaquly men mońǵolııalyq Sýmııabazar Zanbanbýdty tize búktirip, fınalda ırandyq Mustafa Hosseınhanımen kúresti. Alǵashqy kezeńde qarsylasy alǵa shyqqanymen, úzilisten soń «qaharyna mingen» Nurǵoja bul básekeni óz paıdasyna sheshti. Osylaısha, Qaıpanov ekinshi ret Azııa chempıony atandy.
Asa aýyr salmaqtaǵy Oleg Boltınniń de sheberligine tánti boldyq. Shırek jáne jartylaı fınalda úndistandyq Sýmıt Sýmıt pen ózbekstandyq Amırjon Nýtfýllaevty san soqtyrǵan jerlesimiz aqtyq aıqasta Qyrǵyzstannyń namysyn qorǵap júrgen ıakýtııalyq balýan, Azııa chempıony Aıaal Lazarevten aılasyn asyrdy.
Erkin kúresten ulttyq qurama komandamyzdyń sapyndaǵy eń jas balýan Adlan Asqarov 61 kılo salmaq dárejesinde kúsh synasty. Fınalǵa deıin ol eki birdeı óte tájirıbeli balýannan basym túsip, kórermenderdiń kózaıymyna aınalyp úlgergen edi. Alaıda sheshýshi tusta О́zbekstannyń óreni Jahangermırza Týrobovqa upaı sanymen ese jibergen Adlan kúmis medaldy qanaǵat tutty. Al Esqalı Dáýletqazy (86 kılo) men Elhan Asadov (92 kılo) bul jarysta jeńis tuǵyryna kóterile almady.
Jankúıerler 86 kılo salmaq dárejesindegi fınaldyq saıysty taǵatsyzdana kútti. Sebebi bul salmaqta aty ańyzǵa aınalǵan Hasan Iаzdanı óner kórsetti. Iá, 26 jastaǵy Iran balýanynyń baǵyndyrmaǵan belesi joq. Ol – Rıo-de-Janeıroda alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazy (2016 jyl), eki dúrkin álem chempıony (2015, 2018), aıtýly dodanyń kúmis (2015) jáne qola (2018) júldegeri, Azııa oıyndarynyń jeńimpazy (2018) jáne qurlyq chempıony (2018). Bir sózben aıtsaq, jaýapty jarystarda bul jigittiń jeńilgen kezderi sırek. Iаzdanıdiń fınaldaǵy qarsylasy – Dıpak Pýnııa. Úndistannyń sportshysy da osaldar sanatynan emes. Dál bir aıdan keıin 22 jasqa tolǵaly otyrǵan Pýnııa jastar býyny arasyndaǵy barlyq jarysty tegisteı utyp shyqty. Eresekter dýyna erkin qosylǵan ol 2019 jyly Nur-Sultandaǵy álem chempıonatynda kúmis medaldy ıelense, qatarynan eki ret Azııa chempıonatynda qolaǵa qol jetkizdi.
Fınalǵa deıin Hasan Iаzdanı barlyq qarsylasyn jaýyrynymen jerge qadap, kúmánsiz jeńiske jetse, Pýnııanyń ár báseke barysynda biraz ter tógýine týra keldi. Ol tájik pen koreı sportshysynyń osal tusyn ázer tapty. Qos sańlaq fınalda jolyqty. Osy joly biz keremet kúres kóretin shyǵarmyz dep topshyladyq. Biraq biz oılaǵandaı bolmady. Parsy eliniń myqtysy bas-aıaǵy bir mınýtqa jeter-jetpes ýaqytta Úndistannan kelgen balýannyń tas-talqanyn shyǵaryp, taza jeńiske qol jetkizdi.
Sóıtip, Qazaqstannyń erkin kúres sheberleri Azııa chempıonatyn 3 altyn jáne 2 kúmis medalmen qorytyndylap, jalpykomandalyq esepte ekinshi oryndy ıelendi. Kósh basynda – Iran quramasy. Parsy eliniń apaıtósteri 3 altyn, 3 kúmis jáne 2 qola júldeni qorjynǵa saldy. Bul – olardyń qurlyqtyń basty dodasynda 27 márte top jarýy. Úshinshi satyǵa Úndistannyń balýandary taban tiredi. Olar 1 altyn, 2 kúmis jáne 4 qolany oljalady. Osy oraıda, biz jalpy eseptiń qorytyndysyn shyǵarý úshin medaldar sanyn eseptegenimizdi eskerte keteıik. Negizinde kúres túrlerinde upaılar sany esepke alynady. Biraq bizder úshin jıǵan upaıdan góri, jeńip alǵan júldelerdiń sany men sapasy mańyzdy. Sol sebepti de osy júıege súıendik. Sondaı-aq Almaty tórinde ótken jarysta О́zbekstan (1+1+2), Ońtústik Koreıa (1+0+4), Japonııa (1+0+2), Qyrǵyzstan (0+1+3), Mońǵolııa (0+1+2) jáne Irak (0+0+1) syndy memlekettiń órenderi jeńis tuǵyryna kóterildi.
Jalpy, Qazaqstannyń erkin kúres sheberleri Azııa chempıonatynda úsh altynnan artyq alǵan emes. Sondaı eleýli tabysqa eki márte ǵana qol jetkizdik. Alǵashynda 2006 jyly Almatyda asyǵymyz alshysynan tússe, arada 15 jyl ótkennen keıin Alataý baýraıynda ekinshi ret aıdarymyzdan jel esti. Sondyqtan da Áset Serikbaev bastaǵan komandamyzdyń osy jarystaǵy nátıjesine oń baǵa beremiz.
Erkin kúresten Azııa chempıonatynda jeńis tuǵyryna kóterilgen balýandar
57 kılo: 1. Kýmar Ravı (Úndistan), 2. Álıreza Sarlaq (Iran), 3. Iýto Takeshıta (Japonııa) men Nadırjon Safarov (О́zbekstan).
61 kılo: 1. Jahongermırza Týrobov (О́zbekstan), 2. Adlan Asqarov (Qazaqstan), 3. Ikromjon Gadjımuratov (Qyrǵyzstan) pen Shoıa Shımae (Japonııa).
65 kılo: 1. Takýto Otogýro (Japonııa), 2. Bajran Bajran (Úndistan), 3. Murtaza Hasanáli Sheka (Iran) men Iаnsýk Djong (Ońtústik Koreıa).
70 kılo: 1. Syrbaz Talǵat (Qazaqstan), 2. Sırodjın Hasanov (О́zbekstan), 3. Karan Karan (Úndistan) men Islambek Orozbekov (Qyrǵyzstan).
74 kılo: 1. Nurǵoja Qaıpanov (Qazaqstan), 2. Mustafa Hosseınhanı (Iran), 3. Ihtıor Naýryzov (О́zbekstan) pen Sýmııabazar Zandanbýd (Mońǵolııa).
79 kılo: 1. Gong Bıýngmın (Ońtústik Koreıa), 2. Álı Baqtııar Savadhoýhı (Iran), 3. Saıaqbaı Ýsýpov (Qyrǵyzstan) pen Narsınh Vadav (Úndistan).
86 kılo: 1. Hasan Iаzdanı (Iran), 2. Dıpak Pýnııa (Úndistan), 3. Gvanýk Kım (Ońtústik Koreıa) men Mustafa ál Obaıdı (Irak).
92 kılo: 1. Kamran Ghasempýr (Iran), 2. Sogtgerel Mýńhbaatar (Mońǵolııa), 3. Sanjıt Sanjıt (Úndistan) pen Hokbeom Kım (Ońtústik Koreıa).
97 kılo: 1. Álı Halıl Shanbanıbenar (Iran), 2. Álisher Erǵalı (Qazaqstan), 3. Satıvart Kadıan (Úndistan) men Takashı Ishıgýro (Japonııa).
125 kılo: 1. Oleg Boltın (Qazaqstan), 2. Aıaal Lazarev (Qyrǵyzstan), 3. Hýderbýlga Dordjhand (Mońǵolııa) men Ámın Taherı (Iran).
ALMATY