Ustazy jaqsynyń ustamy jaqsy

Búgingi tańda mundaı sózdi elimizdiń túkpir-túkpirinde eńbek etip júrgen ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń fılologııa jáne shyǵystaný fakýltetteriniń júzdegen túlekteri de maqtanyshpen aıtyp júrgeni aqıqat.

1977 jyly Sovet Odaǵynyń ateıstik ıdeologııasy dúrligip turǵan shaqta, qazaq mektepteriniń sany jyldan-jylǵa azaıyp, ana tilin erkin biletin jastardyń joǵary oqý oryndaryna túsý aıasy taryla bastaǵan zamanda Máskeýdegi ataqty Shyǵystaný ınstıtýtynda bilim alǵan jas ǵalym Ábsattar Derbisáli sol kezdegi KazGÝ-diń ataqty rektory akademık, О́.Joldasbekovtyń qoldaýyn taýyp, Lenıngrad, Tashkent ýnıversıtetterinde arab tili men ádebıeti mamandyǵy boıynsha bilim alǵan qazaq oqytýshylarynyń basyn qosyp, fılologııa fakýltetinde arab tili men ádebıeti bólimin ashty. Alǵashqy jyly on stýdent, keıingi jyldary jıyrma bes stýdent oqýǵa qabyldanyp, qazaq ǵylymynda arabıstıka salasy osylaısha qalyptasa bastady.

Arab tili bóliminiń táı-táı qadam basa bastaǵan «sábılik shaǵynda» aıaqtan shalýshylar da kóp boldy: bir jaǵynan kommýnıstik ıdeologııanyń sholaq belsendileri Qazaqstanda arab tilin oqytý qajettigin joqqa shyǵaryp jatsa, ekinshi jaǵynan ateızmniń jalaýyn kóterip júrgender bul bólim moldalar daıyndaıdy dep kúdiktendi. Deı turǵanmen, kórnekti memleket qaıratkeri О́zbekáli Jánibekov bastaǵan ultjandy zııalylar Qazaqstanda arab tilin oqytý mańyzdylyǵy zor ekenine kóregendikpen qarady.

Keıin KazGÝ-diń fılologııa fakýltetindegi arab tili men ádebıeti bólimine túsýge nıet bildirgen talapkerlerdiń sany kúrt ósip, osy mamandyqqa qyzyǵýshylar kóp bolǵan kezde óz balalaryn orys mektepterine bergen yǵaı men syǵaılar arab tili men ádebıetin orys tilinde oqytý kerek dep talap qoıa bastady. Sol kezde de aýyldyń shańyn jutyp týyp ósken Ábsattar Derbisáli bastaǵan zııaly qaýym qazaq mektepterinde arab tilin shetel tili retinde oqytý saıasatyn ustanyp, ana tilin jetik biletin qazaq jastaryn ǵana osy mamandyqqa daıyndaý úshin tabandylyq kórsetti. Allaǵa shúkir, sol kezdegi ustanym búgin óziniń durystyǵyn aıqyn dáleldep berdi.

1981 jyly Pavlodardan Almatyǵa oqý izdep kelgen men de Ábsattar Baǵysbaıuly Derbisáli shákirtteriniń qataryna qosyldym. Ol kezde arab tili oqýlyqtary tapshy bolatyn. Ábsattar ustazymyz Tashkentten B.Z. Halıdovtyń oqýlyǵyn qarajatyntólep aldyrdy da, árbir stýdentterge bir-bireýdentaratyp berdi. Keıin Á.Derbisáli, M.Májenova, B.Tasymov, G.Ramazanova, J.Toqmambaev, N.О́serov jáne taǵy basqa ǵalym-oqytýshylar mektep synyptaryna arnalǵan arab tili oqýlyqtaryn jazypshyǵara bastady.

Sol kezdegi Ábsattar Derbisáliniń jas mamandardy daıyndaýdaǵy sińirgen eren eńbegi – Máskeýde ózimen birge oqyǵan tanys-tamyrlarynyń múmkindikterin paıdalana otyryp, qazaq stýdentterin arab elderiniń ýnıversıtetterinde arab tiliniń qyr-syryn úıretetin birjyldyq arnaýlykýrstarǵa jiberý edi. О́tken ǵasyrdyń 80-jyldary mundaı jaǵdaı Reseıdegi shyǵystaný ýnıversıtetteriniń stýdentteriniń enshisinde ǵana bolatyn. Onyń ústine Máskeýden bes oryndy jyryp alǵanda Iordanııa ýnıversıtetiniń tildik kýrstaryna oqýǵa barýǵa úmitkerlerdiń «joǵary jaqta otyrǵan» týǵan-týystary kórpeni óz jaqtaryna qaraı tartqysy keldi. Sonda óziniń ádildigimen erekshelenetin Ábsattar Derbisáli úmitkerlerdiń «jaǵrafııasyna» qaramaı, eń aldymen oqýy úzdik ári qoǵamdyq jumysqa belsene at salysyp júrgen stýdentterdi iriktedi.

Ábsattar Derbisáli óz stýdentterin ýnıversıtet qabyrǵasynda ǵylymı jumystarǵa da erte baýlı bildi. Jazǵy kanıkýl kezinde stýdentter QR Ǵylym Akademııasynyń Qoljazba bóliminde praktıkadan ótetin. Sol praktıkaǵa jumystarǵa jetekshilik etken Ábsattar aǵa ata-babalarymyzdan qalǵan asyl qoljazba muralardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtap qalýǵa, ortaǵasyrlyq rýhanı, mádenı, ǵylymı muralardy oqý tásilin úıretti. Uly jibek jolyndaǵy kóne qalalar, ıslam eskertkishteri týraly qyzyqty áńgimeleri bizdi qatty eliktiretin.

Áli esimde, ýnıversıtettiń birinshi kýrsynda oqyp júrgende Ábsattar Ustazymyzdyń «Shyńyraý bulaqtar» atty kitaby jaryq kórip, sol eńbekten Otyrar shaharynan Ábý Nasyr ál-Farabı esimdi ǵalymdar shyqqanyn alǵash ret oqyp, ózimizdiń baı tarıhymyzǵa qurmetpen qaraı bastadyq.

80-shi jyldary Qasıetti Quran kárim kitabynyń Sablýkov aýdarǵan orys tilindegi nusqalary Kommýnıstik partııanyń aýdandyq komıteti bekitken arnaıy tizim boıynsha ǵana taratylatyn qıly zamanda Ábsattar Derbisáli «Arab ádebıeti» atty kitaby arqyly qazaq oqyrmandaryna musylmandardyń basty kitabynyń mán-mazmunyn ashyp, «Fatıha» men «Ihlas» súrelerin qalaı oqý kerektigin úıretti. Mine, Ábsattar Ustazymyzdyń osyndaı ǵylymı tásili arqyly kóptegen adamdar musylmandyq saýattylyǵyn asha bastady.

Sovet Odaǵy kezinde QazUÝ-diń arab tili bólimin aıaqtap, Iemen, Iraq, Lıbııada tárjimashy bolyp istep júrgen túlekteri Ábsattar Baǵysbaıuly Derbisáli Ustazymen habar úzisken joq. Arab órkenıetiniń besigi bolyp sanalatyn Hadramaýtta (Ońtústik Iemende) aýdarmashy bolyp jumys istegen jyldary Ustazymmen jazysqan hattarymdy jeke arhıvimde áli kúnge deıin saqtap kelemin.

Keıin Elimiz táýelsizdigin alyp, egemendi el bolyp jatqanda Ábsattar Derbisáliniń bir top shákirtteri Syrtqy ister mınıstrligine qyzmetke kirdik. Mine, dıplomatııanyń qyr-syryn úırene bastaǵan shaǵymyzda arab elderiniń syrtqy saıasatyn, ekonomıkasyn, mádenıetin, salt-dástúrlerin jaqsy biletin Ábsattar Derbisáliden árdaıym aqyl-keńes surap turatynbyz. 1998 jyly Qazaqstannyń Saýd Arabııasynda Elshiligi ashylǵanda Ábsattar Derbisáli keńesshi bolyp taǵaıyndaldy. Ustazymyz er-Rııadta dıplomatııalyq qyzmet etip júrgen jyldary eki el arasynda tyǵyz qarym-qatynastar ornatylyp, búgingi tańda sol jumystardyń jemisin kórip kele jatyrmyz.

Sol jyldary Elbasymyzdyń bastamasymen Egıpet úkimeti Almatyda «Nur-Múbarak» Islam mádenıeti ortalyǵyn saldy. Qurylysy álde qaıda bitken ortalyqty iske qosýda keri tartpa pikirler bolyp, eki jaqty yntymaqtastyqqa kóleńkesintúsire bastady. Birneshe jyldar boıy toqyraýda qalyp qoıǵan bul másele Ábsattar qajy Derbisáliniń Qazaqstannyń Bas múftıi bolyp saılanǵan kezden bastap qaıta jandanyp, úkimetaralyq kelisimmen barlyq ózekti máselelerdiń túıini sheshildi. Egıpet Prezıdenti Hosnı Múbarak Ábsattar qajy Derbisáliniń eren eńbegin joǵary baǵalap, 2001 jyly mamyr aıynda Kaırde Islam isteri jónindegi Joǵary májiliske qatysqan 370-kejýyq musylman elderiniń dinı qaıratkerleriniń aldynda 1 dárejeli «О́ner jáne ǵylym» ordenimen marapattaǵanda qýanyshymda shek bolmady.

Ábsattar Baǵysbaıuly Derbisáli Saýd Arabııasynda jınaqtaǵan mol dıplomatııalyq tájirıbesiniń arqasynda Bas múftı bolǵan alǵashqy jyldary sol kezde QR Aqparat, mádenıet jáne qoǵamdyq kelisim mınıstri Muhtar Abraruly Qul-Muhammed bastaǵan Qazaqstan delegasııasy Saýd Arabııasy Koroldiginiń Qajylyq mınıstrligimen kelisim shartqa otyryp, qajylyq máselesi de rettele bastady. Sonyń arqasynda qazaq qajylarynyń sany jyldan jylǵa artýymen boldy.

Osy kúnderi (naýryz, 2021) ál-Azhar ash-Sharıf ýnıversıteti ımamy doktor Ahmed at-Taııebtiń shaqyrýymen farabıtanýshy, QR UǴA akademıgiÁbsattar Baǵysbaıuly Derbisáli Mysyrdyń Islam ǵylym Akademııasy men Mysyrdaǵy Qazaqstan elshiligi birlesip uıymdastyrǵan «Ekinshi Ustaz ál-Farabıdiń Islam órkenıetine qosqan úlesi» atty halyqaralyq ǵylymı konferensııada Mysyr elinińrýhanı-zııaly qaýymy aldynda arab tilinde mazmundy baıandama jasady. Sonymen qatar Elshilikte Ábsattar Ustazym ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń baspasy shyǵarǵan «Ábý Nasyr ál-Farabıdiń aqyl-oı pikirleri men naqyl sózderi» atty kitaptyń tusaýyn kesti.

О́mir jasyńyz uzaq bolsyn, Ustazym!

Qaırat Lama-Shárip

Qazaqstannyń Mysyr Arab respýblıkasyndaǵy

tótenshe jáne ókiletti elshisi.