Big Tech kompanııalarynyń qarjylyq máselesi

Volkerdiń alańdaýy oryndy. Qarapaıym bankomat sekil­di atalǵan ınnovasııalardyń kóp­shiligi tranzaksııaǵa ketetin shy­ǵyndardy ájepteýir azaıtyp, tıimdiligin kórsetti. Biraq qar­jylyq fırmalardy synap júrgen Volkerdiń iri tehno­lo­gııalyq kompanııalardyń osy sektorǵa enýine alańdaý­shylyq bildirýi beker emes. Mundaı kom­panııalardyń qyzmeti barlyq jerde tanymal, tipti ataýlaryn da jatqa bilemiz. AQSh-ta saýda-sattyqpen aınalysatyn Amazon, Koreıada Kakao messendjer kompanııasy, Latyn Amerı­kasynda onlaın aýksıon jáne saýdaǵa beıimdelgen Libre jáne qytaılyq tehnologııa alyby Alibaba men Tencent.

Qazirgi tańda bul uıymdar qarjylandyrýǵa baılanys­ty búkil salalarǵa aralasady. Amazon shaǵyn jáne orta bız­neske nesıe beredi. Kakao jan-jaqty banktik qyzmetterdi usynady. Alibaba-nyń Ant Financial jáne Tencent-tiń WeChat baǵdarlamalary qar­jy­lyq ónimderdiń órisin ke­ńeıtti. Soǵan baılanysty taıaý­da eki kom­panııa Qytaı úkime­tiniń qy­symyna ushyrady.

Sondyqtan osy salany ret­teýshiler úshin birqatar másele bar ekeni anyq. Eldegi turǵyn­dardyń basym bóligi bir kompanııa arqyly ǵana tólem jasasa, onyń isten shyǵýy búkil eko­no­mıkany quldyratýy múm­kin. Kenııadaǵy M-Pesa – sonyń jarqyn mysaly. Osyǵan oraı, retteýshiler operasııalyq táýe­kelderge muqııat nazar aýdarýy kerek. Olar klıentterdiń derek­terin qorǵaýǵa muqııat bolýy tıis. Tek qarjylyq emes, Big Tech kompanııalarynyń jınaýy múmkin basqa da jeke derekter de qupııa kúıinde qalýy qajet.

Sonymen qatar Big Tech kompanııalary tutynýshylardyń qalaýyna saı keletin derekter­di jınap, taldaıtyndyqtan, klıent­terdiń qate túsinigin óz paıdasyna qoldanýǵa qabiletti. Eger mundaı qate túsinik keı qaryz alýshyny asyra táýekelge barýǵa ıtermelese, bul Big Tech kompanııalaryn mazalamaıdy. О́ıtkeni olar seriktes bankterge tehnologııalar men tájirıbe ǵana usynady. Osyndaı moral­dyq qaýip sebebinen qytaılyq retteýshiler endi eldegi Big Tech kompanııalaryn birlesken nesıe seriktestikteri arqyly berilgen kez kelgen nesıege jumsalatyn qarajattyń 30 paıyzyn óz qalta­synan tóleýdi talap etip otyr.

Bılik ókilderi de qarjylyq ónimderdi jetkizýshilerdiń ha­lyq­ty násiline, jynysyna, etnosyna jáne dinine baılanys­ty kemsitýge jol bermeıtin zań­dar men erejeler jasaýmen shuǵyldanady. Mundaǵy má­sele – toptyq sıpattamalarǵa negiz­delgen baǵalyq dıskrımınasııa men táýekelge negizdelgen baǵa­lyq dıskrımınasııany ajyratý.

Ádette retteýshiler nesıelik provaıderlerden nesıe berý jónindegi sheshim qabyldaýǵa áseri bar «aýyspaly» tizimdi talap etedi. Osylaısha, retteý­shiler tizimge tyıym salynǵan toptyq sıpattamalar kirip-kir­me­genin anyqtaı alady. Sondaı-aq nesıe berýshilerden «aýys­paly» tizimge qatysy bar «nesıe salmaǵyn» da kórsetýin mindetteıdi. Osylaısha, nesıe­lik sheshimderdiń etnostyq nemese násildik sıpattamalarǵa qan­shalyqty baılanysy bar eke­nin baqylaıdy. Biraq Big Tech kompanııalarynyń jasan­dy ıntellektige negizdel­gen algo­rıtmderi nesıe berý­shi qyz­met­kerlerdi almastyr­ǵan­dyq­tan, jańa málimetterdiń engizilýine baılanysty «aýyspaly» tizim men «nesıe salmaǵy» ózgerip otyrady. Retteýshilerdiń ony baqylaýy óte qıyn sharýa.

Sondaı-aq algorıtmdik pro­sesterde qate túsinikke túrli faktor áser etýi múm­kin. Algorıtmdi jetil­dirý­ge qol­danylatyn máli­metter bir­jaqty bolýy yq­tı­­mal. Sony­men qatar jasandy ın­tel­lektiniń ózin ózi oqytý­daǵy kem­shiligi de jeterlik. О́ıt­keni mundaı júıe algorıtm derek­terin birjaqty tásilder­men úı­­rený qaýpi bar. Sondyqtan al­go­rıtmdi júıeniń osyndaı bol­my­syn eskersek, máseleniń qaı­da jatqanyn ańǵarý qıyn emes.

Budan bólek, básekelestikke de qaýip tónedi. Bankter men qarjylyq kompanııalar Big Tech fırmalary basqaratyn bultty esepteýler qyzmetine súıenedi. Sóıtip olar óz básekelesterine táýeldi bola túsedi. Big Tech kom­panııalary sondaı-aq ózderi­niń qarjylyq bıznesterin sýbsıdııalaýy múmkin. Biraq bul atqaratyn jumysynyń bir bóligi ǵana. Mysaly, olar buǵattaýshy qyzmetterdiń birqatar túrin usy­nyp, óz klıentteriniń  pro­­vaı­derdi aýystyrýyna jol ber­meıdi.

Osyǵan baılanysty retteý­shiler ashyq banktik ereje deı­tin sheshim qabyldady. Qarjylyq fır­malar klıentterdiń keli­simimen olarǵa qatysty derek­terdi úshinshi tarappen bólisýge mindetti. Olar úshinshi tarap provaıderlerine klıentterge qa­tysty málimetter alý úshin qar­jylyq veb-saıttarǵa tikeleı qo­sylýǵa múmkindik beretin baǵ­dar­lamalar qoldanýǵa ruqsat berdi.

Alaıda munyń qanshalyqty jetkilikti ekeni túsiniksiz. Big Tech kompanııalary óz plat­for­malaryn kóp mólsherde klıent derekterin jınaýǵa, ony ózderi­niń ıntellektýaldy algo­rıtmderin oqytýǵa qoldana ala­­dy. Sóıtip básekelesterine qa­ra­ǵanda joǵary sapaly nesıe berý týraly sheshimdi tıimdi túrde anyqtaıdy. Klıentter ózderiniń qarjylyq derekterin basqa bankke nemese qarjylyq kompanııalarǵa aýystyra alady. Biraq olardyń qarjylyq emes derekteri qaıda qalady? О́z de­rek­terin paıdalanýǵa, bas­­qa klıent­terdiń derekterin jı­­naý­ǵa beıimdelgen algorıtm týraly ne aıta alamyz? Mundaı qadam jasamasa, sıfrly bankter men qarjylyq kompanııalar Big Tech kompanııalary sekildi óz qyzmetin tıimdi júrgize almas edi. Tutynýshylardy baılap qoıý jáne naryqtaǵy ústem­dik­pen kúresý múmkin emes.

Osyndaıda bankter men retteýshilerge qatysty myna ázil eske túsedi. Bankter tazylar sekil­di, óte jyldam qımyldaıdy. Ret­teý­shiler iz kesýshi ıtter sekildi. Olar baıaý júredi, biraq qatelespeıdi. Platformaly eko­no­mıka dáýirinde iz kesýshi ıtter jyldamdyqty kúsheıtýi kerek. Úsh ortalyq bankte ǵana qar­jylyq tehnologııanyń arnaıy bólimsheleri bar ekenin eskersek, olardyń ıisten aıyrylyp qalýyna alańdaýǵa negiz bar.

Barrı EIHENGRIN,

Berklıdegi Kalıfornııa ýnıversıtetiniń ekonomıka professory jáne Halyqaralyq valıýta qorynyń burynǵy aǵa keńesshisi. Ol kóptegen kitaptardyń, sonyń ishinde The Populist Temptation: Economic Grievance and Political Reaction in the Modern Era kitabynyń avtory.

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org