Uly jyraý, jyrshy, aqyn Jambyldyń ónerin halyqqa keń nasıhattaýda, tanytýda, baǵalaýda ádebıetimizdiń alyptarynyń úlken úles qosqanyn baıqaımyz. Sáken Seıfýllınniń, Muhtar Áýezovtiń, Sábıt Muqanovtyń, Ǵabıt Músirepovtiń, Ǵabıden Mustafınniń, Ábdilda Tájibaevtyń jáne basqa da qazaq jazba ádebıeti ókilderiniń Jambyl týraly oı-tolǵanystary, maqalalary, estelikteri sýyryp-salma aqyndyq dástúrge, aıtys óneriniń tarlanyna, jyrshylyq, jyraýlyq ónerdiń maıtalmanyna degen erekshe qurmetti baıqatady.
Sáken Seıfýllın 1927 jyldan bastap Jambylmen birneshe ret kezdesken. О́z úıine shaqyryp alyp ta jyrlaryn tyńdaǵan. «Jabaı batyr» dastanyn, Qulmambetpen aıtysyn jazyp alyp, ádebıet oqýlyǵyna qosqan. S.Seıfýllınniń «Kóptomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń» 6-tomyna jazǵan alǵy sózinde professor Tursynbek Kákishev Sákenge qatysty: «Aqan seri, Birjan sal, Maıkót, Qaraqoja, Musaıyp, t.b. óner qaıratkerleriniń muralaryn el aralap júrip jazyp alsa, Jambyl, Kenen syndy halyq aqyndarymen júzbe-júz kezdesip, Jetisýǵa aty máshћúr ózge jyrshylardyń sózderine nazar aýdarǵan» – deıdi. «Jambyldyń jyrlary teńiz túbinde shashylyp jatqan marjan syqyldy. Ony jınap alyp, halqynyń qolyna berý – bizdiń árqaısymyzdyń azamattyq boryshymyz» – degen Sáken Seıfýllınniń baǵalaýynan óz zamandastaryna úlken mindet júkteýshilik ańǵarylady. О́ıtkeni, Jambyldyń toqsan jasyna deıin aýyzsha shyǵarǵan óleńderi, aıtystary, tolǵaýlary qaǵaz betine túspegen, tek ómiriniń sońǵy on jylynda ǵana jadyndaǵy jyrlaryn jańǵyrta jyrlap, jańadan shyǵarǵany bar, zamanǵa ún qosqany bar mol rýhanı mura qaldyrǵan. Jambyldyń jyr seli HH ǵasyrdyń 30-40-jyldaryndaǵy qazaq zııalylaryna «óshken janyp, ólgen tirilgendeı» áser etkeni baıqalady. Temirbek Júrgenov, Oraz Isaevtar 1934 jyly qazaq halyq talanttarynyń sletinen keıin Jambyldyń jarqyraǵan juldyzyna aıryqsha nazar aýdara bastaǵan.
Ábdilda Tájibaev 1936 jyly Jambyldy Uzynaǵashtan Almatyǵa alyp kelip, óz úıinde birneshe kún qonaq qylady. Sol joly Muhtar Áýezovti, Sábıt Muqanovty Jambylmen úıinde júzdestirip, tanystyrady. «Osyndaı edi aǵalar» atty esteliginde ol bylaı dep jazady:
«– E, Qunanbaı elinen ekensiń ǵoı, – dep Jákeń Muhtarǵa bir qarap qoıdy.
– Abaı elinenmin.
– Abaıdy da bilemin. Ol onyń óleńshi balasy emes pe?.. Bizdiń jaq dýan basy áji Qunanbaıdy jaqsy bilgen. О́zi qyrǵyzdyń Shábdeni sekildi bolsa kerek qoı...
– Al men Saryarqadanmyn. Birjan, Aqan, Balýan Sholaqtardyń jerinenmin, – dep Sábıt daýystady.
– Bolsań bolarsyń, – dedi Jákeń Sábıtke keýdesimen burylyp, – óziń de Balýan Sholaqqa keledi ekensiń...
Bárimiz de qarqyldap súısine kúlip qaldyq».
Osy jolyǵysýda Muhtar Áýezov ózi bastap Jambyldyń birneshe saǵatqa sozylǵan jyr nóserindegi jylt-jylt oı, obraz marjandaryn qaǵazǵa túsirip alyp otyrady. Sábıt Muqanov ta Ábdildaǵa «jaz, jazyp al!» deýmen bolady.
Muhtar, Sábıt, Ǵabıtterdiń halyq aqynyn, uly jyraýdy tanyp, baǵalaýy óz aldyna, Qalmaqan Ábdiqadyrov, Taıyr Jarokov, Ǵalı Ormanov, Qasym Toǵyzaqov, Qapan Satybaldınder kezekpe-kezek Jambyl úıinde hatshylyq qyzmet atqarǵan eken. Jákeńniń shabyt qysqanda shashyp tastaıtyn jyr shýmaqtaryn qaltqysyz qaǵazǵa túsirip otyrǵan.
Á.Tájibaev óziniń esteliginde Muhtar da, Sábıt te Jambyldyń sýyryp-salma aıtqyshtyq ónerine tánti bola túskisi kelip, taqyryptar usynyp, tarıhqa, ótkenge baǵa bergizip, biraz synap ta kórgenderin jazady.
Jambyldyń toqtaýsyz tókken jyr jańbyryn tyńdaı otyryp: «Jákeń osyndaı eken-aý... Aqyn emes, topan ǵoı shalyń!», – dep mundaı tusta Sábıt qıqýǵa basyp-basyp jiberedi. – Minekı, – dedi Muhań Sábeńe qarap, eki qolyn birdeı jaıyp, – ımprovızatordyń sheberligi degen osy. Epostaǵy buryn qoldanylyp júrgen obrazdardy qalaı paıdalanady! Múdirmeı aǵytyp, óziniń bıik ıdeıaly tamasha jyryn tabanda týdyryp otyrǵanda, halyq baılyǵy oǵan altyndaı quıylyp, jarqyldap jatqan joq pa?! Burynǵy uly aqyndar osylaı sóılegen... – Bul – júz jyldarda bir-aq kórinetin qubylys. Gomer deýimizge osy Jákeń ǵana syıatyn bolý kerek...».
Bul – Jambyldy Máskeýdegi Qazaq kórkem-óneriniń onkúndigine aparar aldyndaǵy synaqta berilgen baǵa! Keıin Sábıt Muqanov óziniń «О́mir mektebi» romanynda: «Onkúndik zor abyroımen aıaqtaldy. Kúlásh Baıseıitovaǵa «SSSR halyq artıstkasy» degen ataq berildi. Qazaqtyń birneshe artısteri men artıstkalarynyń keýdelerine ordender taǵyldy. Qazaq kórkem ádebıetiniń ókilderinen eki adamǵa Eńbek Qyzyl Tý ordeni berildi: aýyz ádebıetiniń bıigi – Jambyl Jabaevqa, jazba ádebıetiniń bıigi – Sáken Seıfýllınge» – dep jazdy.
Jambyl jyrynyń Qaraqastekten qalyqtap shyǵyp, Alataýdyń muzart shyńdaryn aınala ushyp, Máskeý asyp, odan ári álem halyqtarynyń ıgiligine aınalýy osylaı bastalǵan edi. Sonda Jambyl jyrynyń janashyrlary bolyp aldyńǵy lekte qazaq ádebıetiniń klassıkteri júrgeni qandaı ǵanıbet!
1938 jyly Muhtar Áýezovtiń «Jambyl jáne halyq aqyndary» atty maqalasy áýeli orys tilinde «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde jaryq kóredi, keıin qazaq tiline aýdarylyp basylady. Jalpy, qazaq halqynyń ushan-teńiz folklorlyq baı murasynan sýsyndap ósken, keıin eýropalyq bilim deńgeıinen kóringen M.Áýezov Jambyldy qazaq halyq poezııasynyń, ǵasyrlar boıy injý-marjandaryn boıyna jınaǵan folklorlyq ádebıettiń teńdessiz ókili dep tanıdy. Uly Abaıdy zerttep, qazaq jazba poezııasynyń HIH ǵasyrdaǵy ǵulama aqynyn san qyrynan ashqan Áýezov, endi uly Jambyldyń epostyq tulǵa-jaratylysyn tanýda, HH ǵasyrdaǵy qazaqtyń sońǵy jyraýyn jurtshylyqqa tanystyrýda da kóregendik baıqatady. Ol: «Jambyl tvorchestvosynyń negizgi motıvteri men ıdeıalyq, tarıhı tamyrlary tikeleı onyń aldynda ótken Mahambet, Súıinbaı, t.b. poezııasynda ǵana jatqan joq, áldeqaıda tereńde – san halyqtyń ári san ǵasyrlyq kóne zamanǵy eposynda, tarıhı jyrlarynda, ańyzdary men áńgime, hıkaıa-muralarynda jatyr» – dep tujyrymdaıdy. Álem halyqtarynyń folkloryndaǵy sııaqty halyqtyń arman-ańsaryn arqalaý, bolashaqqa úmit-senimin oıatý – Jambyl jyrlarynyń da negizgi tini, ózegi bolǵandyǵyn, sonymen birge ol ózi ómir súrgen ortada, qoǵamda da halyqtyń sózin sóılep, eldiń muńyn joqtaǵanyn, ozbyrlyq, qııanat ataýlyǵa óleń sózben qyrǵıdaı tıgenin, eldiń qamyn oılaǵan erlerin, batyrlaryn áspettep jyrǵa qosqanyn, dastandar jazǵanyn aıtady. «Mynaý turǵan Abaıdyń sýreti me, О́leń sózdiń uqsaǵan qudiretine. Aqyl, qaırat,bilimdi teń ustaǵan, Qarsy keler Abaıdyń kim betine!» – dep ulylyqty tanyp, taǵzym jasaǵanyna da kýá bolamyz.
Sábıt Muqanov 1946 jyly Jambyldyń 100 jyldyǵyna arnap shyǵarylǵan tolyq jınaǵyna alǵysóz jazyp, maqalasyn «Ulylyq syry» dep ataıdy. Keıin bul maqala tolyqtyrylyp «Jambyl Jabaev» degen atpen ádebı portretter júıesinde jazýshynyń on alty tomdyq tańdamaly shyǵarmalar jınaǵynda jarııalandy. Jambyl Jabaevtyń ómirbaıandyq ári shyǵarmashylyq jolyn neǵurlym mol qamtyǵan bul maqala óziniń qundylyǵyn joımaıtynyna ýaqyt tóreshi kóz jetkize túsýde. Osydan on jyl buryn uly jyraýdyń týǵanyna 165 jyl tolýyna oraı mereıtoılyq is-sharalar Jambyldyń Uzynaǵashtaǵy mýzeı-úıinen bastaý alǵan bolatyn. Mádenıet úıinde merekelik jıyn boldy. Oǵan bir top qalamger qatystyq. Osy mereıtoı qonaqtaryna Jambyldyń 2 tomdyq tańdamaly shyǵarmalar jınaǵy syıǵa taratyldy. Alǵy sózine «Kemeńger aqyn» degen atpen S.Muqanovtyń joǵaryda atalǵan maqalasy berilgen. Qos tomdyqtyń qurastyrýshysy professor Sultanǵalı Sadyrbaev edi.
S.Muqanov óziniń portrettik maqalasynda Jambyldy qazaq jyrshylyq, jyraýlyq mektebiniń HH ǵasyrdaǵy iri ókili dep tanyp, osy oıyn bylaı da ańǵartady: «Jákeń áleýmettik jáne jeke ómirindegi sóziniń kóbin óleńmen sóılegen kisi. Biraq oqýshy kópshilikke eskerte ketetin nárse: Jákeń de, sózdi óleńmen sóıleıtin ózge aqyndar da eshýaqytta óleńderin jınaý nemese saqtaý maqsatymen aıtpaıdy, olar kezegi kelgen jerde óleńmen sóılep qalady da, sol óleń sózdi tyńdaýshylardan uǵyp taratatyndar bolmasa, aqynnyń ózi aıtqan óleń-sózin esine saqtaýǵa tyryspaıdy, qaıtalap aıtpaıdy. Sondyqtan da qazaqtyń ıa bolmasa basqa elderdiń halyq aqyndarynyń bir zor tarıhı oqıǵaǵa arnalǵan uzaq jelili jyrlary, ıa uzaq kólemdi aıtystary bolmasa, qysqa taqyrypqa arnaǵan jyrlarynyń júzden toqsan toǵyzy umytylyp otyrady. Arǵy ǵasyrlardyń umytylǵan qazaq aqyndaryn aıtpaǵanda, HIH ǵasyrda attary málim qazaq aqyndarynyń kóbin aıtys janry arqyly ǵana biletindigimiz osydan».
1846 jyly týyp, 1945 jyly dúnıeden ozǵan Jambyldyń ǵasyrlyq ǵumyrynyń 85 jyly aqyndyqpen ótkenine nazar aýdarta otyryp, S.Muqanov onyń ómiriniń sońǵy on jylynda ǵana jyrlaryn qaǵazǵa túsirip alý isi jedel qolǵa alynǵanyn, osynyń nátıjesinde qyrýar jyr-dastandary halyq ıgiligine jaratylǵanyn tilge tıek etedi. S.Muqanov Jambyl týraly maqalalaryndaǵy oı-pikirlerin «aýyz ádebıetiniń bıigi», «halyq aqyny», «sózdi óleńmen sóıleıtin adam» degen anyqtama ataýmen aıqyndap otyratynyn baıqaımyz. Jambyl men S.Muqanov arasyndaǵy qarym-qatynasty jazyp otyrǵanda myna bir derek oıǵa orala berdi. Negizi, S.Muqanovqa qatysty bul derekti keltirýshi – Esenkeldi Jaqypov, ony jazyp alǵan – Gerold Belger. Biz endi soǵan nazar aýdartaıyq: «...Ábden qartaıyp, tozǵan Jambyl bir kúni qatty aýyryp qalady. Shaldy úıtip-búıtip emhanaǵa jetkizedi. Esi kiresili-shyǵasyly. Kóńilin surap Sábeń barady. Barsa, shaldyń jaǵdaıy óte nashar. Ázer sóıleıdi. «Sábıt, – deıdi shal, – ketip baram. Demim taýsyldy. Sen meniń janazamdy shyǵar». Ne isteý kerek? Sovet zamany. Sábıt bolsa qyzyldyń qyzyly. Biraq shal ketip bara jatyr. Júzge kelgen shal Keńes ókimetin qaıtsyn?! Sábeń dereý dáriger men medbıkeni shyǵaryp jiberip, esikti jaýyp, Jákeńniń qasyna otyra qalyp, aıat oqı bastaıdy ǵoı. Jákeń tyńdap jatyp, júrip ketipti...
Mine, erlik, azamattyq, adamgershilik dep osyny aıt. Mundaı Sábeńdi kim bilgen, kim kórgen?! Estelik jazsań, osyndaı jurt estimegen málimetterdi kórsetip, tizip, adamnyń rýhyn kóterer derek keltir. Solaı emes pe? Álde, meniki durys emes pe?» – depti Esenkeldi Jaqypov.
1941-1945 jyldardaǵy surapyl soǵys jyldarynda qysqa merzimdik saparmen týǵan jerine kelip qaıtqan qazaqtyń qos batyry Málik Ǵabdýllın men Baýyrjan Momyshulyn «Jákeńniń batasyn alyńdar!» – dep Sábeń kezekpe-kezek Jambylǵa ertip barady. Bul jóninde Sábeń de jazdy, Málik pen Baýyrjan da óz estelikterinde tartymdy toqtalǵan. Jákeń qazaqtyń ataqty aqyndaryn, jazýshylaryn, batyrlaryn bir kórgende synaı qarap, dál baǵa berip otyrǵany da qaıran qaldyrady.
«Uly Abaıdyń qurdasy, kózi tirisinde Gomer atanǵan alyp aqyn atamyz Jambyl dúnıege eki ret týyp kelgen adam: toǵyz aı, toǵyz kúnde ana qursaǵynan týdy, toqsan jasqa kelgende zaman qursaǵynan taǵy bir týdy... Qazaqtyń Gomerin týǵyzý úshin zaman toqsan jyl tolǵatty...
Aqyn Jambyldyń eki ret týǵany da, túrli zamanda jasaǵany da, ómiriniń eń sońǵy on jylynda búkil dúnıe tanyǵan ataq alýy da – fenomen. Sırek kezdesetin, sebebin osy kúnge deıin ǵylym taba almaı qoıǵan syr. Ásirese toqsan jas pen júzdiń arasyndaǵy on jylda aqyndyq darynnyń burynǵysyna qaraǵanda eselep sharyqtap ketýi dúnıejúzilik danalardyń ómirinen de kezdesken emes». Bul – qazaqtyń sóz zergeri, klassık jazýshymyz Ǵabıt Músirepovtiń Jambyl týraly jazylǵan «Fenomen – Fenıks» atty maqalasynan alynǵan úzindi. Onda uly jyraýdyń júz jyl jasaǵan uzaq ǵumyryna tańǵalýdan góri, júz jyldyń sońǵy on jylyndaǵy burqyrap kózi ashylǵan jyr darııasyna tańyrqaý basym. Bul maqalasynda Ǵabeń Jambyl Jabaevtyń ǵumyrbaıandyq qyryna az toqtalady, ishki jan dúnıesindegi ǵalamat býyrqanýdyń syryn ashýǵa umtylady: «Jambyl ómirge jymııa qarap, synaı ósken aqyn edi. Onyń oıly kózderiniń túbinde qashanda bir syqaq ushqyny turatyn. Áldeneni túsindire bastasań «Men bir aljýǵa aınalǵan shal dep otyrsyń-aý!» degisi kelgendeı, murt astynan mıyǵy jymııa bastaǵanyn sezýshi ediń. Aıta bastaǵanyńdy ilip áketip, óleńmen ózińe qaıta aıtqanda aqyn júreginiń ystyq jalynyna, oı-seziminiń tereńdigine tańǵalatynsyń», – deıdi ol.
Keıde oılaısyń, tańyrqap otyryp ta talaı syrdy ashýǵa bolady eken-aý dep. Ǵabeń jazady: «Tańǵalarlyq bir nárse – ózimen tustas aqyndardyń bárinde azyraq toryǵý bolsa, Jákeńde ol joq. Tún artynda Kún baryna shektengen emes...». Osynyń bárin jańa dáýirde qaıta týǵan aqynnyń ózindik erekshe bolmysy dep uǵyndyrady. 1953 jyly N.Pogodın men Á.Tájibaevtiń ssenarııi boıynsha rejısser Efım Dzıgan «Jambyl» kınokartınasyn túsiredi. Basty rólde – Sháken Aımanov. Osy fılm týraly Ǵabıt Músirepov taldap resenzııa jazady. Kınokartınanyń jetistikterimen qosa, kóptegen kemshilik tustaryn baqaıshaǵyna deıin shaǵyp, taldaıdy. Ǵabeńdi tolǵandyrǵan kınonyń túsirilýi ǵana emes, Jambyl obrazynyń qaı deńgeıde shyqqandyǵy. Bul rette de Ǵ.Músirepovti halyqtyq aqynnyń ǵajaıyp ǵumyrnamasy beıjaı qaldyrmaǵanyn baıqaımyz.
«Jambyl – meniń jaı atym, Halyq – meniń shyn atym!» dep aıtý úshin adamnyń boıynda qanshama qaırat pen kúsh, rýh pen jiger, órlik pen erlik, ulttyq namys býyrqanyp jatýy kerek deseńizshi! Jambyl uly jyraý retinde tustas zamandastaryna, ádebı qaýymǵa qanshalyqty uǵynyqty boldy desek te, bolmys-bitimi tulǵalana beretin, zerttele beretin, jańa qyrlarymen tanyla beretin kúrdeli tulǵa.
Ádilǵazy QAIYRBEKOV,
aqyn, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Almatydaǵy S.Muqanov pen Ǵ.Músirepovtiń ádebı-memorıaldyq mýzeı kesheniniń jetekshisi