Túrik ǵulamasy Jálaladdın Rýmı: «Jaqsy adamnyń qabirin jerdiń betinen izdemeńder, ol óziniń týǵan halqynyń júregine jerlenedi», degen eken. Al atam qazaq bolsa, «Jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ólmeıdi» depti. Osyndaı aty da ólmegen, haty da óshpegen jaqsylardyń biri marqum Aqseleý Seıdimbek edi. Jaryqtyq ult rýhanııaty men mádenıetine úlken úles qosty. Nebir keleli kezdesýlerde mańdaıy jarqyrap, salaly saýsaqtary kúmis tutqaly aq taıaǵyn qysyp ustap, keń zalǵa selkeýsiz kóz tastap otyrar edi. Qazir bul kúnder kelmeske ketti. Biraq eldiń júreginde Ahańnyń elesi qaldy.
Osydan on shaqty jyl buryn elorda tórinde mýzyka páninen sabaq beretin ustazdar qaýymy Aqseleý Seıdimbekti shaqyryp, kezdesý ótkizdi. Bul kezdesý marqumnyń ustazdar qaýymymen sońǵy qaýyshýy ekenin ol kezde bilmedik. Ahań ýaqyttyń sherin qozǵap, qazaq mýzyka iliminiń san ǵasyrlyq tarıhyn kókteı sholyp sóıledi. Bar-joǵy jarty saǵatqa sozylǵan basqosý barysynda yqylym zamannyń qazynasyn qoparyp tolǵady. Biz sol kezde ǵalymnyń aıtqan sózin qaǵazǵa túsirip alǵan edik. Ahań búı dedi:
– Bizdiń ata-babalarymyz – kóshpeliler sonaý Hıngannan bastap, Batystaǵy Karpatqa deıingi 8000 shaqyrym dalany bılep-tóstedi. Osy aýmaqta 40-qa tarta túrki halqy ómir súrdi. Osylardyń ishinde kóshpelilikti alǵashqy bastaǵan da, eń sońynda aıaqtaǵan da qazaq. Sebebi olar Uly dalanyń asa qýatty endiginde qonystanǵan.
Jyldyń tórt mezgilinde josyp júretin ata-babalarymyz arhıtektýra hám beıneleý ónerimen aınalysa almady. Biraq sóz óneri men kúı ónerin ólsheýsiz damytty. Telegeı teńiz dastandar jazdy, jyrlady. Orys poezııasyna ári ketse – III ǵasyr. Bizdiki – beri aıtqanda V ǵasyr.
Odan keıin qolóner tarıhy skıf, saqtarǵa tirelip tur. Halqymyzdyń saz óneri (mýzyka) – adamzat tarıhyna qosqan uly murasy. Biz ǵalamǵa maqtansaq, mýzykamen maqtana alamyz. Sebebi onyń janrlyq tektiligi, baıyrǵylyǵy, sazdyq úni eshqandaı halyqta kezdespeıdi.
Kúı janry orys, tatar, qytaı, qyrymda atymen joq. Biz biletin keıbir kúıdiń tarıhy 2 myń jyl buryn tirkelgen. Rım tarıhshylary «túrkiler qaǵandaryn kúı shertip oıatady» dep jazǵan. 1927 jyly Rýdenko deıtin arheolog skıfterdiń qorǵanynan qobyz aspabyn tapty. Ol bizdiń jyl sanaýymyzdan 5000 jyl buryn jasalypty. Álgi qobyzǵa Vasılev deıtin sheber rekonstrýksııa jasap shyqty. Qazirgi qobyzdan aýmaıdy. Otyrar, Samarqan, Buqara óńirlerine júrgizilgen qazba jumystarynan osydan 2 nemese 2,5 myń jyl burynǵy ulttyq mýzyka aspaptarymyzdyń ózi bolmasa da kózi tabylyp jatyr.
Qytaı jazbalarynda «Túrkiniń orkestrin ákelip, han saraıynda oınattyq» delinedi. Plýtarh jazady: «Saqtyń áskerleri sadaqtyń adyrnasyn shertip otyryp án salady». Ishekti aspaptardyń atasy osy emes pe?!.
Ulytaýdyń Janǵabyl ózeniniń boıynan 1946 jyly akademık Álkeı Marǵulan balbal tas taýyp zerttedi. Balbaldyń jaýyrynynda qobyz, qońyraý bar. El ony «Baqsy tas» dep atady. Bunyń ózi-aq 1600 jyldyń arǵy jaǵyn meńzep tur.
«Aqsaq qulan» kúıiniń 10 túri jetken. Asan qaıǵynyń «El aıyrylǵan» kúı – HIV ǵasyrdyń murasy. Qaztýǵannyń «Saǵynysh» atty kúıi jetti. Kúıshi Talasbek Ásemqulovtyń oryndaýynda Baıjigittiń 30 kúıimen qaıta qaýyshtyq. Abylaıdyń «Qara jorǵasy» – HVIII ǵasyrdyń týyndysy…
Al qazaqtyń kúı janryna kelsek, shertpe jáne tókpe dep ekige bólip júrmiz. Bul durys emes. Mysaly, Daırabaıda shertpe de, tókpe de kúıler bar. Ekinshiden, qobyz ben sybyzǵy sazdaryn shertpe, tókpe kúı dep bóle almaımyz ǵoı. Shertpe – qımyldy bildiredi. Tókpe – kóńil kúıdi bildiredi. Konservatorııada shertpe jáne tókpe kúı klastary bar. Bul durys emes.
Qazaq kúıin bylaı bólip qaraýǵa negiz bar: birinshi – qońyr án men qońyr kúıler («Saryjaılaý»). Ekinshi – tik án, tik kúıler ( «Aqkıik», «Jezkıik»). Úshinshi – boılaýyq kúıler («Kishkentaı», «Zar qosbasar»).
Onyń syrtynda kóneden kele jatqan tarmaqty kúıler bar. Ertede 365 kúnde 365 kúıdi 365 bala tartady eken. Osylardan eń jaqsy 9 kúıdi tańdap alyp, basqasyn umytqan. Bular búgingi «Toǵyz taraý», «Aqqý» sekildi sıkldi kúıler bolǵan. Sózimizdi túıindep aıtqanda, mádenıet degen seıftegi aqsha emes. Ol – atadan balaǵa beriletin mura. Osy muramyzdy saqtaı alǵan jaǵdaıda biz Uly dalanyń turǵyny bola alamyz.