Bizdiń biletinimiz, adamdar bir-birimen tek júzbe-júz ǵana tildespeıdi. Janyńa jaqyn adamdar ómirden ótkenmen onyń rýhy árdaıym sizben birge júrgenin sezesiz.
Álbette mundaı tylsym tildesý jany názik, ónerge jaqyn adamdardyń ómirinde kóbirek kezdesedi. Osynaý jazbamyzda bar sanaly ǵumyryn qazaqtyń kıeli áni men kúıine sarp etken qobyzshy, saf ónerdiń sańlaǵy Orazǵalı Seıtqazy rýhynyń ólmeıtindigin, oshaǵyndaǵy ottyń óshpeıtindigin kórsetkimiz keledi.
Árıne, sazger rýhymen kez kelgen adam tildese bermeıtini belgili. Bizdiń kóz aldymyzǵa áýeli qobyzshynyń jan jary Sáýleniń óner tarlany otyratyn jumys bólmesindegi arnaly aspaptarǵa ishki syryn aqtara egilip turǵany keldi. Talant taǵdyrymen tylsym tildesý dep otyrǵanymyz da dál osy sát. Sáýleniń kózine qara qobyzdyń ystyq qarylǵany jandy egiltkendeı. Orazǵalıynyń jumys kabıneti ǵoı. Júregi zý-zý etip, qolqasyna áldene tirelgendeı tynysy taryldy. Jaǵalaı janar salǵan... Bári-bári jansyzdanǵandaı jabyrqaý reńkpen solǵyndanǵan. Jaqut jádigerlerge aınalǵan. Kúni keshegideı edi-aý, qobyzdan bastap, dombyra, gıtara, akkordeon, pıanıno osy bólmede jarysa, básekelese saıraıtyny. Endi túgelimen mylqaý kúıde. Iesiniń ómirden ótkenine jyl tolyp qalǵan qaıǵyly mezette meńireýlenip, momaqan kúı keshken saz aspaptary buǵan muńdana qaraıtyndaı... «Ne isteımin men, sharasyz beıbaq emespin be? Orazǵalıym barda syńǵyrlaryńnan syr tutatyp, áýenderińe áldılenetin edim ǵoı. Qaıda qazir sol baqytym, shadyman shaqtarym?» Sáýleniń betin saǵynysh jasy jýa bastady...
Qobyzdyń saýyrynan sıpalady. «Nege únsizsiń, sıqyrlym? Nege? Nege sýynǵansyń? Ieńdi saǵyndyń ba? Menen artyq saǵyndyń ba? Jo-joq, menen asyp kim saǵynar ol arysymdy! Aıtshy birdeńe, jaǵyńdy ashy... Saǵynsań Orazǵalıyńdy, kúńirenip sarnamaısyń ba? Bala kúninen baýyr basqan bozdaǵyń edi ǵoı. Nege joqtap bebeýlemeısiń? Úreılenip ýildemeısiń? Bir-birińnen ajyramasqa bergen ýádelerińnen taıqydyń ba, qyl qobyzym! Álde, umyta bastadyń ba meniń Orazǵalıymdy?» Sáýle óz sózinen ózi sekemdenip, aıylyn jııa qoıdy. Bul kúıgelektik uıqysyzdyq sarsańynan ǵana ústemelenbeıtin. Negizgi syry – jarty ǵasyrdaı baqytqa balbyrap, tútin tútetken, nemereleriniń shattyǵyna bólengen, sol bir qaıta oralmas shaqtardyń zor ańsaryna shylanǵan arman zarynan taralyp jatqan muń-qaıǵynyń zardaby edi... Qaraly jyl boıyna ásirese, túnemelik janyn túńildiretin túpsiz tuńǵıyq taǵdyr taýqymetinen sorly basyn arashalaı almaıtyndaı qaýqarsyz halde edi... Shybyn janyn qoıarǵa jer tappaǵanda osylaısha óz yrqynan tys saz aspaptary jınalǵan bólmeden tabylatyn. Osy erkinen tys qadamyn birde sezip, birde ańdamaıtyn. Qur súlderin súıretip kirip, tań eleń-alańyna deıin maýjyrap, qalǵyp-shulǵyp, árudaı oılarmen ońasha bettesip, Orazǵalıymen júzdeskendeı bop, onyń júregin jaryp shyqqan talaı tamasha saz týyndylarynyń ǵajap áldıimen jańa kúnniń sáýlesin úmitpen qarsylaıtyn ádet tapqan...
Osy bólmede talaı ystyq qaýyshýlar ótken. Bulbul ánshi Bıbigúl apasy bulardyń ózi attas nemeresine batasyn bergen. Ata ónerin taǵdyrynyń temirqazyǵyndaı etip baılaǵan Saltanat, Dana men Aılın syndy ózge de nemereleriniń uly qubylysty ánshiniń aqylyn tyńdap, ónerdiń alaman beıgesine odan ármen jer tarpyna qulshynǵan sátteri bul bólmeniń tarıhyna óshpesteı bop qattalǵan edi-aý.
– Tegińnen, sirá, baǵyńa óner baılanǵan tektiligiń baıqalady, Orazǵalı, – dep sol joly Bıbigúl apasy onyń izashar ónege bastaýyn dál túısingendeı bolǵanda, Orazǵalı: « Iá, ıá, sezip otyrsyz apaı, atam Tóleýbaı, ákem Júnisbek, sheshem Zámzám áý dep án salǵanda kıiz úı túndigi jaılap ysyrylady eken, ákemniń «Gákkýyn» estýge alystan at arytyp kelýshiler de bolypty», dep, túrtkilegende syr ashpaıtyn salmaqty kúıinen tez ońyp sala bergenine de kýá edi Sáýle. «Bıbigúl» atty qazaq halyq aspaptary orkestrin quryp, dırıjerlik jasap, jetekshilik etkenine de birtýar tulǵa asa razy bolǵan edi. Bólek jaratylysty qobyzshylar Jappas Qalambaevtyń ónegesimen óristengen, ustazdary Dáýlet Myqtybaev pen Fatıma Balǵaevanyń sheberlik ıleýinen ótken ol respýblıkada tuńǵysh ret Semeıde qobyzshylar klasyn ashyp, búgingi tanymal býynnyń qunarly topyraqta tamyr jaıyp, báıterekke aınalýyna kásibılikpen septesken-tin.
Jym-jyrt bólmede myna asaptardyń múlgigeni Sáýleniń janyn syrqyratady. Pıanıno qasyna kelip onyń jaqtaýyna sál súıenip turǵanyn da jańa ańǵardy. Klavıshterine qol tıgizip alýdan shoshynǵandaı tiksinip qaldy. Orazǵalı ózin umytyp, shabyttana oınaǵanda bul kúısandyqtyń qaqpaǵy shydas bermeıtindeı sekem aldyryp, alapat sezim quıynyn týǵyzar edi.
Orazǵalıdyń osy jumys kabınetindegi myna aspaptar onyń sara da dara jolynyń kýágerlerindeı túrtip qalsań, saıraǵaly, sarnaǵaly tur. Kezinde ózine saz óneriniń tumyldyryǵyn ashysqan maıtalmandar Latıf Hamıdı, Bolat Sarybaev, Nurǵısa Tilendıev t.b. óner qaıratkerleriniń birazynyń qoly tıgen myna aspaptar kıeli degen uǵymǵa ábden saı bolsa kerek. Myna dombyramen Ámire Qashaýbaevtan keıin ol ekinshi ret 1975 jyly Fransııa sahnalarynda án shyrqaǵan. «Meniń sarynym da fransýzdardy egiltken» degendeı, áne, qara qobyz da pań qalpynan aınymaı qalǵan. Eger osy aspaptarǵa til biter bolsa ǵaıyptan, Orazǵalı-ıesiniń Abaıdyń 150 jyldyq toıynda 500 adamnan turatyn hordyń qudiretti áleýetine dırıjerlik jasap, Prezıdentimizdi, myńdaǵan halyqty tańǵaldyrǵanyn jarysa baıandar ma edi?.. Kúni keshegi Abaı babanyń 175 jyldyǵyndaǵy is-sharalarda da sondaı óreli úrdistiń bel ortasynan tabylyp edi ǵoı, jaryqtyq!
Sulý júzdi Sáýleniń uıqysy qashqaly qashan?! Sanasy beıne bir túngi naızaǵaı jarqylyna shaǵylysqandaı bop, jany osqylanyp ótedi. Kóńilinde túrli oılar arpalysady. Keshegisi men búgini saǵymdaı bop, keleshegi qumarttyryp sharpysady. Qaıran da qaıran jalǵyz júregi qaırattanyp, taǵdyrymen tarpysady. Egesedi ómirmen, qysa ustap turyp, qabyrǵasyn sógilgen. Qaıǵy tabasyna bulaı shyjǵyrylyp pa edi! Qaıǵynyń ne ekenin bilip pe edi. Qasynda qyńsylyn sezdirmeı júrgen qara qanshyq eken ǵoı... Orazǵalıdy balaǵynan qaýyp, súırep áketti... «Endi maǵan ómir súrýdiń qajeti bar ma, osy?! Aıtshy, Allam, jalynam!» Osy sát kúlli aspap qumbyl kúmbir etip, tógile kúńirengendeı boldy... Kúllisiniń dırıjeri baıaǵydaı, óz Orazǵalıy eken. Konferanse onyń ataq-madaǵyn tizbeleı jónelsin: Qobyzshy-ustaz, dırıjer, kompozıtor, dástúrli ánshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń úzdigi, professor... Sáýle oıy myna jyly sózderden jibip, ońala bastaǵandaı. E-e, bul Almatyda ótken úlken bir jıynnyń sońyn ala jan-jaqtan jetken talanttardyń óner saıysyna ulasqan umytylmas bir sáti ekenin, soǵan Orazǵalımen birge ere baryp, kýá bolǵany Sáýlege endi aıqyndala bastady. Sahnada Orazǵalı qobyzben Yqylastyń «Erden» kúıin sarnatty. Bir kezde tórge ozǵan keń ıyqty kelbetti kisi Orazǵalıdyń mańdaıynan ıiskep: «Seniń ánshiligińdi de bilemin, myna mende saqtalǵan Birjan saldyń dombyrasyn elden ádeıi ala kelip edim, sonymen shyrqap jibershi, aınalaıyn» dep, dombyrasyn usyndy. «Adasqaq» áni Birjan saldyń óz únimen údeı túskendeı bop, zaldan asyp ketti deısiń... Bul qara dombyrany áspettep ustap, búginge jetkizgen ıesi shymkenttik aqyn Aıtqoja Mamytbaev bolatyn. Ol tap bir Birjan saldyń ózi tirilip kelip dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip, asqaq ta adýyndy daýysyn aspandatqandaı áserge bólengeni sonshalyq, júzi bozaryp baıyz tappady. Sáýle sonda óner qudiretiniń ýaqyt tezinen solmaı, san qyrly sulýlana, sony sıpatymen sonarlana túsetinin túsingen.
Jabyrańqy kóńili osyndaı estelik sarynynan sál jadyrańqylanǵan Sáýle bólmege basqasha nazar salǵandaı edi. Oıpyrym-aı, myna kitaptardy qarasańshy. Sórege tekshelenip, tákapparlanyp qalypty. Sonshalyqty kóp te emes. Tek Orazǵalıynyń tól týyndylary. Árqaısysyna saýsaq ushyn tıgizip: «Sender ǵoı avtordyń kóz maıyn taýysyp, endi keleshektiń shyraǵdany bop qalǵandar!» dedi de diril aralasqan daýysyn tyıa qoıdy. Attarynan-aq barlyq bolmys-mazmuny ańǵarylatyndaı: «Qazaqstanym meniń», «Kel, bıleıik, Sáýleshim! » án jınaqtary; «Kıeli qobyz qudireti» atty monografııalyq ǵylymı eńbek; «Balabaqsha ánderi», «Mektep ánderi», «Temirjan Bazarbaevtyń kompozıtorlyq mektebi» jáne «Mektep orkestri» atty oqý-ádistemelik kitaptar. Árqaısysynyń ózindik salmaqty júgi bar. Sáýleniń qoly sóredegi «Kıeli qobyz qudireti» kitabyna eriksiz sozyla berdi. Tabaqtaı kólemmen túr-sıpaty da tartymdy quıylyp túsken. Onyń qaı betinde ne jazylǵanyn jadyna toqyp alǵan. Orazǵalı jyldar boıy mańdaı terin sylǵan bul kitabynda tarıhı arheologııalyq jáne etnografııalyq derekterge súıene otyryp, kıeli aspap qobyzdyń Qorqyt zamanynan búginge deıingi damý jolyn ǵylymı turǵyda zerdelep júıelegen edi. Qazir ony arnaıy mýzykalyq bilim beretin oqý oryndarynyń oqýshylary men stýdentteri keńinen paıdalanady. Bul mura – kitap sonysymen qundy. «Seni umyttyrmaıtyn da osy kitabyń bolar, bálkim», degen Sáýle muqabasyn sıpalap, saǵynyshyn taǵy tutatty-aý!
Kitap sóresiniń jazý ústelimen qıylysynda qanshama shyǵarmashylyq eńbekteri jaımalap qoıylǵanyn, onyń árqaısysyn kózin baılap qoısa da jatqa aıtyp, taýyp beretinin Sáýle zerdesi júıelep ótkendeı. Bári-bári ystyq, keıbiri óziniń janashyrlyǵymen dúnıege kelgen. Orazǵalı ýaqytty baǵalaı bilýshi edi. M.Tólebaev atyndaǵy mýzyka kolledjinde basshylyq qyzmette, Semeıdiń memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynda professor bola júrip, Á.Qashaýbaev atyndaǵy memlekettik fılarmonııasynyń dırektory qyzmetterin atqarǵan qarbalas kezeńderdiń ózinde tynym tappaı izdenisin ústemeleıtin. Ol jankeshti eńbeginiń nátıjesinde qazaq halyq aspaptary orkestirine, horǵa jáne jekelegen aspaptarǵa arnalǵan shyǵarmalardyń, onshaqty kúıdiń, júzge tarta ánniń avtory atandy. 300-ge jýyq shyǵarmany qazaq halyq aspaptary orkestrine óńdep túsirgen.
Iá, Orazǵalıdyń árbir sazdy týyndylarynyń bastapqy tyńdaýshysy ózi bolatyn edi-aý. «Sen de tegin emessiń, Sáýleshim, anań Táslımá Abaıdyń ustazy Ǵabıthan moldanyń shóberesi bop keledi. Ákeń Ahmet tanymal aqyn, ánshi. Maqtanbaı qalaı júresiń, osy?!» dep sándi kúlkisimen munyń janyn úlbiretetin. О́zi segiz balanyń tuńǵyshy retinde baýyrlaryn meıirimmen áspettep júrýshi edi. Jylyna bir jıylyp qaýyshyp, máre-sáre kúı keshetin ystyq sátterdi myna aty óshkir indet sap tyıǵyzdy. О́zi de sol qubyjyqtyń qurbany bolaryn sezbep edi...
Túngi oılar qorǵasyn quıǵandaı zildeı edi. Tereze jaq bozamyqtana bastaǵandaı. Qarańǵylyqtan zapy bolǵan Sáýleniń eńsesi tikteler me edi... Kúnge qol sozǵan gúldeı qulpyratyn kezi týar ma edi... Kóńilin túrli alań jaılaǵan. Solar qashan serpiler? Múmkin, sálden soń tań shapaǵymen araılana túsetin qasıetti Semeıdiń bir oramynda «Orazǵalı Seıtqazy atyndaǵy kóshe» degen silteme ilýli turatyn bolar?! Osyndaı este tutar ıgilikti is-sharalar Orazǵalıdyń kindik qany tamǵan Qaraǵandy óńirinde de kelisim taýyp jatsa, qane. Sáýlesin sebelep, shýaǵyn shashar kúnniń altyn zerimen, múmkin-aý, sirá, osy qazir turǵan úıiniń qabyrǵasynda ǵaıyptan Orazǵalıynyń esimi bederlengen bir taqta-belgi barelefimen jarq ete qalatyn súıinishti sát te jetip qalar... Bul ómirde yqylas-ynta, erin áspetteıtin eli aman bolsa, bári múmkin-aý!
...Tań atty. Tún túndigi úmitpen túrildi... «Orazǵalıymynyń shabytyn eselegen altyn tań, qaıyrly bola bergeı!» Sáýle endi jylamaıdy, egilmeıdi, eńsesin túsirmeıdi... Túnderge degen shaǵymyn tejeıdi, múlde tyıady. Rýhy kúshti áıel ekendigine aldymen ózi senedi, sosyn bylaıǵylardy tamsandyrady... О́ıtkeni myna qarashy, osy tań saǵynyshty saz áýenimen áldılenip ásem atty emes pe! Tań kirpiginen tamyp túsip, jappaı jaıylatyn sulý saz bar jerde kim bar edi... Árıne, Orazǵalıy!..
Qaısar ÁLIM,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty