Qazaqstannyń kóp etnostyq, kóp mádenıettilik jáne kóp konfessııalyq biregeı ereksheligi bar. Júzden astam etnos qazirgi qazaq qoǵamynyń, Qazaqstannyń kelbetin sıpattaıdy. Etnostardyń tarıhı taǵdyry árqıly qalyptasqanymen, olardyń barlyǵyn Uly dalanyń baıyrǵy turǵyndary jyly shyraımen qabyldap, qamqorlyq kórsetti. Olardy qazaq jeri biriktirdi.
Osyndaı etnostardyń biri – Qazaqstandaǵy koreıler. Olardyń jalpy sany elimizde júz myńnan sál asqanymen, koreılerdi qazaqstandyq qoǵam ómiriniń barlyq salasynda kezdestirýge bolady. Bir shańyraq astynda tatý-tátti ǵumyr keship jatqan ózge etnos ókilderi sekildi, koreıler de árbir otbasylyq ortada, árbir eńbek ujymynda bar. Qonaqjaı eldiń etnostary saıası turaqty, ekonomıkasy aýqatty, eń bastysy emosıonaldy zańdylyq deńgeıi joǵary qoǵamda birtutas otbasy retinde ómir súrip keledi.
Qazaq jeri qubylysynyń ereksheligi dep memleketimizdiń qarqyndy damyǵan ekonomıkasyn, etnosaralyq qarym-qatynastyń turaqtylyǵyn aıtýǵa bolady. Ekonomıkalyq órkendeý kezeńinde Qazaqstan sheteldik ınvestısııalar úshin eń tartymdy nysandardyń biri retinde saıası jáne áleýmettik turaqtylyqqa ıe boldy. 2000-jyldary bul qubylys eńse tiktep kele jatqan Qazaqstannyń turaqtylyǵy men ornyqty damý úderisin jedeldetýge múmkindik berdi. О́nerkásip, bıznes, bilim jáne mádenıet ókilderi úshin shekaralardy aıqara asha otyryp, Qazaqstan Ortalyq Azııa aımaǵynda ǵana emes, búkil álemdik keńistikte mańyzdy halyqaralyq bastamalardyń ortalyǵyna aınaldy.
Jıyrma jyldan astam ýaqyt ishinde Qazaqstanmen áleýmettik-ekonomıkalyq, ǵylymı, bilim berý jáne mádenı yntymaqtastyq ornata otyryp, Ońtústik Koreıa qazaqstandyqtar úshin tanymal jáne tartymdy brendke aınaldy. Koreıalyq kópshilik mádenıet kúndelikti ómirge enip, olardyń halyqtyq tutyný taýarlary ár adamnyń ómirinde úırenshikti qoldanatyn buıymdarǵa aınalýda. Qazaqstan ekonomıkasynda koreı kapıtalynyń bolýy jastardy kóptegen jumys oryndarymen qamtamasyz etti. Koreı tilin jetik biletin mamandar daıarlanyp jatyr. Ońtústik Koreıanyń azamattary Qazaqstandaǵy iri qalalardyń tynys-tirshiligine belsendi aralasyp keledi. Ońtústik Koreıa memleketi Qazaqstan vızasyz rejim engizetin elderdiń birine aınalmaqshy. Mundaı qadamdar Koreıa men qazaqstandyq koreılerdiń ımıdjin kóterýde, qazaqstandyqtardyń Koreıa mádenıetine jaqyndaı túsýinde belgili bir ról atqardy.
Qazaqstandyq turaqtylyq pen órkendeýdiń taǵy bir mańyzdy qubylysy – Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń postkeńestik aýmaqta buryn-sońdy bolmaǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy sııaqty organ qurýy bolyp tabylady. Qazaqstan halqy Assambleıasy shoǵyrlandyrýshy organ retinde barlyq qoǵamdyq etnostyq uıymdardy qanatynyń astyna alyp, olardyń damýyna qolaıly jaǵdaı jasady. Joǵary mártebege ıe bola otyryp, etnostyq toptardyń qaýymdastyǵy el aýmaǵyndaǵy qoǵamdyq-saıası alańnyń tolyqqandy múshesine aınaldy.
Elimiz táýelsizdik alǵanyna úsh on jyldyqqa attady. Búginde kóp etnosty Qazaqstanda 19 mıllıonnan astam adam turady. Akademııalyq ádebıette kóp etnosty halyqtyń órkendeýiniń bir belgisi «etnosaralyq qatynastardyń turaqtylyǵy» dep tanylǵan. Al azamattardyń ál-aýqatyna qatysty kórsetkishterdiń biri – turaqtylyq pen otbasylyq ómirdegi órkendeý.
Táýelsiz Qazaqstan qurylysynyń bastapqy kezeńinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń erik-jigeri men etnosaralyq qatynastarǵa qatysty sarabdal saıasaty kóp etnosty qoǵamnyń ózge ókilderi sııaqty, qazaqstandyq koreılerdiń de óz mádenıetin, ádet-ǵurpyn, dástúrleri men tilin saqtaýǵa jáne damytýǵa múmkindik berdi.
Qazaqstandaǵy koreı etnosynyń ókilderi retinde biz keńestik qoǵamnyń qundylyqtaryn, Reseı men Qazaqstannyń tarıhyn, ádebıetin, mádenıeti men tilin tanyp, bilip óstik. Bárimiz birdeı boldyq jáne eshqashan bir-birimizdi ultymyz boıynsha ajyratyp jatpadyq. Tek azııalyq bet-beınemiz, erekshe koreıalyq tegimiz ben úıdegi turmystyq zattarymyz ǵana bizdiń ózgesheligimizdi eske salyp turdy. Biz keńestik tıptegi páterdi zaýytta jasalǵan jıhazben jabdyqtap, dastarqanymyzdy orys, qazaq, ózbek jáne basqa da ulttardyń taǵamdarymen jaınatyp turatyn boldyq. Qazaqstanǵa sonaý 1937 jyly jer aýdarylǵan koreılerdiń úshinshi urpaǵy retinde biz bir otbasynyń múshesi bola turyp, kim ekenimizdi umytpaǵanymyz, ony balalarymyzǵa aıta alǵanymyz, tilimizdi úırete alǵanymyz úshin qazaq halqyna qaryzdar ekenimizdi sezinemiz. Azamattyq biregeılik quqyǵyn qurmetteı otyryp, biz etnostyq biregeılik quqyǵyna ıe bolǵanymyz úshin rızamyz.
Koreıler elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna naqty úles qosyp keledi. Qazaqstandyq qoǵam áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń, saıası turaqtylyqtyń joǵary deńgeıin saqtaı otyryp, etnostyq, dinı, tildik erekshelikterine qaramastan qoǵamnyń árbir múshesiniń biregeıligin tanýdy saqtaıdy. Qazaqstandaǵy koreılerdiń jas býyny ózderiniń, ata-babalarynyń Otany, sonymen qatar olardyń urpaqtary meken etetin jer – Qazaqstan ekenin moıyndap otyr. Olar jeke tulǵa retinde ózin-ózi qamtamasyz etýge, sapaly bilim alýǵa, qazirgi eńbek naryǵyndaǵy qatal básekege tótep berýge, óz isiniń naǵyz mamany bolýǵa talpynady. Sonymen qatar qazaqstandyq qoǵamǵa, memleketke paıdaly bolýdyń mańyzdylyǵyn túsinedi.
Búginde Qazaqstan koreıleri úshin aldyńǵy býynnyń murasyn ıgerýge barlyq múmkindik bar. Koreı etnosynyń tarıhy búginde búkil álemge belgili. Aǵa býynnyń arqasynda ádet-ǵuryptar otbasylyq deńgeıde saqtalyp keledi. Sondyqtan osy sabaqtastyqty saqtap qalý da mańyzdy. Osy maqsatta koreıler respýblıkalyq koreı memlekettik mýzykalyq komedııa teatrynyń, «Kore Ilbo» respýblıkalyq koreı gazetiniń dástúrlerin saqtap otyr. О́kinishke qaraı, jyl sanap koreıdiń aspazdyq ónerin damytatyn aǵa býyn analar ketip jatyr. Tórt koreı dastarqanynyń dástúrleri Ońtústik Koreıa stılinde jańǵyrtyldy. Munyń bárin koreıler baspasóz betinde emes, is júzinde saqtap qalýǵa tyrysady.
Ońtústik Koreıamen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornaǵan sátten bastap Qazaqstanda «etnostyq jańǵyrý» dep atalatyn kezeń bastaldy. Koreı tili ata-baba tili retinde jas koreıler úshin mańyzdy bolyp qala beredi. Alaıda tildiń kásibı turǵyda qajettiligi bolmasa, ony saqtaý máselesi jaqyn arada tek sımvoldyq mánge ıe bolyp qalatynyn moıyndaý kerek. Tutastaı alǵanda, memlekettiń saıasatyn iske asyra otyryp, sondaı-aq demografııalyq ahýaldyń, saıası bolmystyń ózgerýine baılanysty Qazaqstannyń koreıleri alǵashqylardyń biri bolyp memlekettik tildi uıymdasqan túrde úırenýdi bastady. Búginde tildi damytýdy qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamalarynan basqa Qazaqstannyń barlyq óńirlerinde qazaq tilin úırený boıynsha jobalar bar. Olardy Qazaqstan koreıleri qaýymdastyǵy iske qosty. Osylaısha, koreılerdiń qazaq tilin tolyq meńgerýine barlyq jaǵdaı jasalǵan. Olar osyndaı oń sheshim qabyldap, tildiń mańyzdylyǵyn balalarǵa májbúrli qadam retinde emes, jeke tabysqa jetý úshin ómirlik qajettilik retinde usynyp otyr. Koreıler etnostyń erekshelikteri «tildik birigý» kezinde odan da aıqyn kórinetinine senimdi.
Eń bastysy, «qazaqstandyq kontekst» jaǵdaıynda memleket etnosaralyq tatýlyq pen túsinistiktiń ornyǵa túsýine, onyń Qazaqstannyń tabysty kelesheginiń kepili retinde qarastyrylýyna jol ashyp otyr. Bul oraıda Uly dala halqynyń toleranttylyq baǵytyndaǵy oń kózqarasy men kúsh-jigeri jeke tulǵany beıimdeý quqyǵymen qazaqstandyq biregeılikti qalyptastyrýǵa yqpal eteri sózsiz.
Natalıa EM,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń qaýymdastyrylǵan professory, Qazaqstan koreıleri qaýymdastyǵy prezıdıýmynyń múshesi, Almaty qalasy Qazaqstan halqy Assambleıasy ǵylymı-saraptama tobynyń múshesi