Jeri – qazaqtiki, jaryǵy – qyrǵyzdiki

Jergilikti turǵyndar yrysyn jerden terip, qarapaıym tirshilikpen kúneltedi. Alaıda aýyldyqtardy talaı jyldan beri jaryq máselesi tolǵandyryp keledi eken. Álbette, bul kúnde aýylda jaryq bar. Biraq sol jaryqtyń kórshi Qyrǵyz elinen alynatyny, onyń tólem máselesi kópshiliktiń kóńilin kúpti etýde. Al aýyldyqtardyń bazynasy tıisti jerge jetpeı, jetse de oryndalmaı otyr.

Búgingi Jaýǵash batyr aýyly Merki aýdanynyń Keńes aýyldyq okrýginiń quramyna kiredi. Aýyl aýdan ortalyǵynan 80 shaqyrym qashyqtyqta, kórshi Qyrǵyz eliniń Shý oblysymen shekaralas ornalasqan. Aýyldan ári úsh shaqyrymnan soń Qyrǵyz Respýblıkasynyń Shý oblysy bastalyp ketedi. Atalǵan aýyl «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dáliziniń boıynda, Qyrǵyz Alataýyna qaraı 6 shaqyrym jerde tur. Qazirgi kezde qarapaıym halyq jaryq máselesin qansha ret kóterse de, áli kúnge deıin oń sheshim tappaǵan. Mundaǵy kópshilik kóp jyldan beri jaryq máselesinde qyrǵyzdarǵa táýeldi.

«Kezinde Keńes, Aspara aýyldary­nan Jaýǵash batyr eldi mekenine jaryq tartylǵan. Ony jergilikti jurt­shy­lyq toqsanynshy jyldardyń orta sheni­ne deıin paıdalanyp keldi. О́ki­nishke qaraı, sol kezeńderde jaryq baǵa­na­lary urlanyp, aqyry aýyl­dan jaryq ta óshti. Keıinnen aýyl­dyq­tar­dyń ja­ryq­ty Qyrǵyz elinen alýyna týra keldi. Biraq bul máse­leniń týyn­daǵanyna jıyr­ma jyldan astam ýaqyt ótse de, she­shilmeı otyr. Qazirgi kezde qa­rapa­ıym halyq qatty qınalýda. Tip­ti Jaý­ǵash batyr aýylyndaǵy tur­ǵyn­dar­dy Keńes aýylyna kóship kelýge sha­qy­r­saq ta kelmeı otyr. Áıteýir bári de bir jaq­sylyqtan úmitti», deıdi Keńes aýyl­dyq okrýginiń ákimi Esbergen Japarqulov.

Bul kúnde Jaýǵash batyr aýylynda 23 úı bar eken. Jalpy, aýylda 75 adam turady. Munda okrýgtiń 5 myń gektar egistik jeri, 4 myń gektar jaıy­lym jeri bar. Halyq sol jerlerdi paıda­la­nyp kún kórip otyr. Olar tipti Keńes aýylyna kóship kelýge túbegeıli qar­sy. Qandaı jaǵdaı bolsa da, týǵan topy­ra­ǵynan alystaǵysy joq.

Shaǵyn ǵana aýyl turǵyndary bul kúnde «Yntymaq» jeke kásipkerligi arqy­ly Qyrǵyz memleketinen jaryq alý­da. Ári aýyldyqtar arǵy bet­tegi aıyr­qalpaqty aǵaıyndarmen kelisim­shart­qa otyryp, aqshasyn aldyn ala tólep otyrady eken. Al jaryqty jaq­qan aqysy úshin Jaýǵash batyr aýyly­nyń halqy onyń ótemin qyrǵyz somymen emes, dollarmen tóleýge májbúr. Nege desek, talap solaı bolǵan. Osyn­daı kúrdeli máselelerdi kótergen aýyl halqy memleketten atalǵan máseleni sheship berýdi suraıdy.

«Búginde jaryqtyń jaǵdaıy qıyn. Jaryq kóp óshedi. Qyrǵyzdar jaǵy ja­­ryqty ózderi óshirip alyp, ony biz­den kó­redi. Jaýyn-shashyn bol­ǵan kún­deri tip­ti qıyn. Ondaı kezde jaryq­ty múlde kór­meımiz desek te bolady. Al ja­ryq­tyń aqysy tipti qymbat. Taǵy qyr­ǵyzdar bizden dollarmen alady. Ony teń­gege shaqqanda, bir aıda 15 myń teńgege deıin tóleýge májbúr bola­myz», deıdi aýyl turǵyny Saǵat Jaqsymbetov.

Iá, jaryq baǵasynyń shekten tys qymbat ekenin, bul qarapaıym halyq úshin edáýir shyǵyn ekenin aıtqan kóp­shilik kúrdeli másele erterek qolǵa alyn­sa eken deıdi. Sondaı-aq erte­rek jaryq jelisin tartyp berse eken de­­gen de tilekterin jetkizdi. Áıt­pese, tur­­ǵyn­­dar tapqan-taıanǵanyn tek ja­ryq­­tyń aqysyn tóleýge ǵana jumsaýda eken.

Bul másele týyndaǵan toqsanynshy jyldardyń orta sheninen beri Jambyl oblysyna birqatar ákim qyzmet babymen kelip ketti. El esinde eńbegimen qalǵan basshylar da barshylyq. Biraq osy jyldar ishinde Jaýǵash batyr aýylynyń turǵyndary óńirdi basqar­ǵan barlyq ákimge jaryq máselesi bo­ıyn­sha qaıyrylǵan eken. Ákimderdiń esep­ti jıyndarynda da osy máseleni san ret kótergen. Biraq qııýy kelmegen kúrdeli másele sol kúıi sheshilmeı qalyp kelgen. Máselen, aýyl turǵyny Madına Aqylbekova sońǵy bir aıda jaryqqa 24 myń teńge tólepti.

«Kún sýyq bolǵan soń úıde elektr peshin qosqanbyz. Aqyry aqysy teń­gege shaqqanda osyndaı bolyp ketti. Negizi biz aı saıyn 10-12 myń teńge ara­lyǵynda tóleımiz. Bul da az emes. Al mundaı máseleniń týyndaǵanyna jıyrma jyldan asty. Kezinde Aspara aýylynan tartylǵan jaryq toqsanynshy jyldary talan-tarajǵa túsip ketti. Jaryqtyń baǵanalary da qoldy bol­dy. Sodan úsh jyl boıy aýylda ja­ryq bolǵan joq. Keıinnen Qyrǵyz elimen seriktestik ornatyp, solardyń jaryǵyna qosyldyq. Ol kezde eki memlekettiń arasynda shekara joq edi. Keıin shekara bekitilgen soń olar bizge jaryqtyń aqysyn dollar qunymen tóleý týraly talap qoıdy. Sol talapty áli oryndap kelemiz. Basqa amal joq», deıdi ol.

Negizinen aýyldyqtardyń muńy – osy jaryq máselesi. Bylaısha aıtqan­da, qyrǵyzdar jeke kásipkerlik arqyly qazaqtarǵa jaryǵyn óz bilgen baǵasyna saýdalap otyr.

«Biz jaryqtyń aqysyn dollardyń baǵasymen tólep kelemiz. Eń qıyny – dollardyń quny kóterilgen saıyn, bizdiń jaryqqa bereshegimiz de arta beredi. Karantın bolmaı turǵanda biz turǵyndardan aqshany jınap alyp, ony dollarǵa aıyrbastap, Bishkek qalasyna arnaıy aparyp tóleıtinbiz. Tipti Bishkek qalasyna baratyn jol aqymyzǵa deıin halyqtan jınaımyz. Al jınalǵan aqshanyń 12 paıyzy eli­mizdiń salyǵyna tólenedi. Arty­nan Merki aýdany boıynsha statıstı­ka jáne memlekettik kirister basqarma­lary­na bul boıynsha esep beremiz», deı­di aýyl turǵyny Venera Júnisova.

 Bul kúnde qazaqtar óz jerinde otyryp, ózgege aqsha tóleýde. Aýyl­daǵy aǵaıynnyń jeri qazaqtiki bolǵany­men, jaryǵy qyrǵyzdiki bolyp otyr. Tipti jaryqtyń aqysyn dollarmen tólep kele jatqan jurt búginde bu­dan jalyqqan. Ári qymbatshylyq ta qarapaıym halyqty qysyp barady. Sondaı-aq aýyldyqtar qyrǵyz tarapyna qulaq asyp, jaryq týraly ekijaq­ty kelisimdi úsh aı saıyn jańartyp otyrady. Biraq aýyldaǵyldar aqysyn tólese de, jaryqqa jarymaı keledi. Kó­ńil-qoshy bolmaǵan kezde arǵy bet­tegi aıyrqalpaqty aǵaıyndar jaryq­ty óshirip tastaıdy eken. Sodan ber jaqtaǵy qaıran qazaq jaryqtyń jan­ýyn tabandap taǵy kútedi. Aqysyn dollarmen tólese de, tólemaqyny keshik­tirmese de eldiń kórgen kúni osy. Mine, osy bir tirshiliktiń jalǵasyp kele jatqanyna bul kúnde shırek ǵasyrǵa jaqyndaǵan. Dese de, máseleniń sheshi­ler túri kórinbeıdi.

Merki aýdandyq turǵyn úı, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary bóliminiń málimetinshe, búginde Jaýǵash batyr aýylyndaǵy jaryq máselesin sheshý úshin joba­lyq-smetalyq qujat jasaýǵa qarajat bólingen. Atalǵan qujat zań boıynsha tek 6 aıdan keıin ǵana daıyn bolady. Alaıda, aýyldaǵy turǵyndardyń tile­gin oryndaý úshin jobamen 1 mlrd teń­gege jýyq qarajat kerek. Bul árı­ne, az aqsha emes. Mundaı kólemdegi qa­­ra­­jattyń bıýdjetten bólinýi de ne­ǵaı­byl. Sondyqtan da Jaýǵash batyr aýylynyń turǵyndary bir kúdik pen bir úmittiń arasynda kún keshýde. Qa­ra­paıym halyqtyń janaıqaıy jýyq arada basylar emes.

Jambyl oblysy,

Merki aýdany