«Jutylǵan» jer ataýlary qaıta «tirile» me?» dep atalatyn maqalasynda avtor Tobyl jerindegi jer-sý ataýlarynyń tarıhı negizin qozǵaǵan eken. Maqalada aıtylǵan Amanjol Kúzembaıuly ekspedısııasynyń quramynda men de boldym. Meńdiqara, Uzynkól, Fedorov, Qarabalyq, Qostanaı aýdandaryndaǵy eldi mekenderdi aralap, jergilikti turǵyndarmen áńgimelesip, dalalyq zertteý jumystaryn júrgizýge qatystym. Sodan beri 13 jyl ýaqyt ótse de kóp dúnıe ózgermepti.
Tobyl óńirinde eldi mekenderdiń tarıhı ataýlaryn qaıtarý jumystary 1990 jyldary erekshe qarqyndy júrdi. Mysaly, 1997 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Qostanaıdyń orys tilindegi transkrıpsııasy qazaqsha ózgertildi. Oblystaǵy aýdan ataýlary Kamyshın – Qamysty, Komsomol – Qarabalyq, Lenın – Uzynkól, Semıozer – Áýlıekól, Ýrıskıı – Sarykól, Ordjonıkıdze Denısov aýdany bolyp ataldy. Bul jerde Denısov ataýynan basqalarynyń tarıhı ataýlary qaıtaryldy.
Biraq keıinnen belgili sebeptermen bul jumys toqyrap qaldy. О́zge etnos ókilderi kóbirek turatyn eldi mekenderdiń tarıhı ataýlaryn qaıtarý máselesi jeke adamdardyń, ne bolmasa toptardyń qarsylyǵyna ushyrap, sheshilmeı keledi. Saıyp kelgende munyń ózi tarıhı faktige negizdelgen ǵylymı onomastıkalyq jumystyń qajettigin bildiredi. Mine, osy maqsatta oblysymyzda tilderdi damytý basqarmasy men onomastıkalyq komıssııa oblystyq ákimdiktiń tapsyrmasymen aımaqtaǵy A.Kúzembaıuly, E.Ábil, Q.Ormanov, T.Álibek, R.Baıdaly, Q.Myrzahmetov sııaqty tarıhshy ǵalymdarmen birlesip, Qostanaı oblysynyń toponımıkalyq kartasyn qurastyrý maqsatynda arnaıy zertteý júrgizý jumysyn qolǵa aldy.
Tobyl óńirindegi jer-sý ataýlaryna qatysty arhıv materıaldaryn, saıahatshylardyń jazǵandaryn zerdeleı otyryp, jer-sý, eldi mekenderge oryssha aıdar taǵýdyń birneshe túrin ajyratýǵa bolady:
Birinshi túri – Reseı jerinen kelgen qonys aýdarýshylar jerdiń burynǵy qazaqsha ataýyn qıynsynyp, ózderiniń kelgen jaǵynyń atynyń aldyna «novo» degen sózdi qosyp jiberip aıtqan. Mysaly: Nıkolaevkadan kelgen bolsa Novonıkolaevka, Aleksandrovkadan bolsa – Novoaleksandrovka degen.
Ekinshi túri – sol jerdiń qazaqsha ataýyn oryssha aýdarǵan. Máselen, Qaraǵaıly degendi Borovskoe, Aqbalshyqty Beloglınka (Qarabalyq aýdany) degen.
Úshinshisi, qazaqsha ataýdy burmalap ataǵan. Mysaly, Uzynkól aýdanyndaǵy Babakóldi – Ozero Babe, О́zenkóldi – Ýzynkol degen.
Tórtinshisi – eń aldymen qaı otbasy kóship kelip ornalassa, sonyń famılııasymen ataǵan. Mysaly, Pavlovka, Romanovka, Aleksandrovka, t.b.
Atap aıtar bolsaq, 1888 jyly Orynbordyń vıse-gýbernatory I.P.Kereev qazirgi Meńdiqara aýdanyndaǵy Mıhaılovka degen aýyl turǵan jerge keledi. Sol kezde aýyldyń aty sol jerdegi Qarańǵylyq degen ózenniń atymen atalǵan eken. I.P.Kereev bolsa jergilikti halyqty jınap alyp, «Orystar turatyn jerge nege oryssha at qoımaǵansyńdar?» deıdi de, eldi mekendi Mıhaılovka dep ózgertip ketedi. Mıhaılov – Qarańǵylyqqa Reseıden alǵash kelgen qonys aýdarýshynyń aty-jóni eken.
Bir anyǵy – jer ataýlarynyń osylaı ózgertilýine patsha ókimeti birden jarlyq shyǵaryp otyrǵan. Al Keńes ókimeti ornaǵannan keıin kóptegen jerimizge partııa qaıratkerleriniń, sezderdiń rettik sany berilgen. Odan keıin tyń kóterilgen jyldary qurylǵan ujymsharlar oblysymyzǵa kim qaıdan kelse, solardyń kelgen jaǵynyń atymen ataldy.
Qoryta aıtqanda, Tobyl óńirinde toqyrap qalǵan tarıhı faktige negizdelgen ǵylymı onomastıkalyq jumysty qaıta jańǵyrtýymyz kerek. Elbasynyń Jarlyǵymen Ońtústik Qazaqstan oblysyna Túrkistan ataýy berilgende tarıhı ádildikti qalpyna keltirgen oryndy sheshimdi halyq biraýyzdan qoldap, óte jyly qabyldady. Osy ıgi úrdisti soltústik aımaqtarda da jalǵastyrýǵa bolady.
Baıdaly RAÝAN,
A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıteti Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi, PhD doktor
Qostanaı