Shalǵaıdaǵy eldi mekender bilim berý, densaýlyq saqtaý, aýyl sharýashylyǵy, áleýmettik qamsyzdandyrý, sport jáne mádenıet kadrlaryna sýsap otyrǵany málim. Ásirese shaǵyn aýyldardyń shańyraǵy shaıqalyp turǵan bizdiń óńirde. Memlekettik «Dıplommen – aýylǵa!» jáne «Serpin-2050» baǵdarlamalary jetildirýdi qajet etedi.
«Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy boıynsha aýylǵa barǵan jas mamandardyń 944-i kelisimshartyn buzypty. «Serpin-2050» baǵdarlamasy boıynsha sońǵy úsh jyl ishinde dıplom alǵan 714 túlektiń 71-i ǵana turaqtap qalǵan. «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy 2009 jyldan bastaý aldy. Jastar úshin óte qolaıly, birshama jaǵdaılary qarastyrylǵan, aldarynan aq jol ashatyn táp-táýir baǵdarlama. 2010 jyly el eńsesin kóterip, aýylǵa baryp jumys isteımin dep nıet bildirgen jastardy barynsha qoldaý úshin kótermeaqydan bólek baspana alýǵa jeńildikpen nesıe berile bastady. Qolynda tabaqtaı dıplomy, kókireginde elge qyzmet etemin degen asyl armany bar jigerli jasqa budan artyq ne kerek?! Baǵdarlamanyń áý bastaǵy maqsaty da aýyldyq jerlerge bilikti maman tartý kerek ekendigi de belgili. Olar shalǵaı eldi mekenderge baryp, ornyǵyp qalyp jumys isteıtin bolsa, qyrýar kadr máselesi sheshilip qalar-aq edi. Adam sany azaıǵan aýylǵa da, jumys istep tájirıbe jınaqtaıtyn jastarǵa da paıdaly.
Aldymen osy baǵdarlama aıasynda sala mamandary joldama alsa, 2020 jyldan bastap aýyldyq ákimdikterdiń apparattaryna bas maman, jetekshi maman, E-G-3, E-G-4 sanattaryna da jastar tartyla bastady. Búginde aýylǵa baryp jumysqa ornalasqan jastarǵa 100 aılyq eseptik kórsetkish mólsherindegi kótermeaqy jáne 1500 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde jeńildetilgen nesıe beriledi. Qaıtarym merzimi – 15 jyl. Bir aıta keterligi, mundaı áleýmettik kómek túrlerin alǵan jas maman sol aýylda kem degende úsh jyl jumys isteýi tıis. Jap-jaqsy dúnıeniń qojyraıtyn tusy da osy. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, baǵdarlamanyń osy bir tusyn, jetildirip, ıaǵnı jastardy aýylda qaldyrýdyń múmkindigin qarastyrý qajet.
– Joba bastalǵaly oblystyń eldi mekenderine 5 myńnan astam jas maman joldama aldy. Olarǵa bıýdjetten 809 mln teńge kótermeaqy tólenip, 2 801 mamanǵa baspana alý úshin 8,3 mlrd teńge nesıe berildi. Bıyl 3 369 jas mamanǵa bıýdjettik nesıe, 616 jas mamanǵa kótermeaqy berý qarastyrylyp otyr, – deıdi oblystyq ekonomıka jáne bıýdjetti josparlaý basqarmasy basshysynyń orynbasary Farıza Baımanova.
О́kinishke qaraı, aýylǵa barǵanymen, áldebir sebeptermen alǵan baǵytynan aınyp, úsh jyl jumys isteýden bas tartyp, kelisimshartty buzyp jatqan jas mamandar da az emes eken. Joba júzege asa bastaǵaly oblysta 940 kelisimshart buzylǵan. Qanshama mashaqat. Jastardyń táýekelge bel býa almaýynan bıýdjetke 415,5 mln teńge kóleminde shyǵyn kelgen. Jumsalǵan qarajatty qaıtaryp alý úshin de kóp kúsh jumsaý kerek. Qoldanylǵan sharalardyń nátıjesinde 341,4 mln teńge qazynaǵa qaıtarylypty. Al áli qaıtarylmaǵan qarajatty alǵan jas mamandardyń isi sotta qaralý ústinde.– Bul másele bizdiń kún saıynǵy baqylaýymyzda, – deıdi Farıza Baımanova. – Kelisimsharttyń buzylý kórsetkishi óte kóp. Bálkim, aýylǵa joldama berer aldynda árbir túlekpen tııanaqty áńgime ótkizip, baratyn aýylynyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn ashyq aıtý kerek shyǵar. Áıtpese, ózin de, ózgeni de áýre-sarsańǵa túsiretin mundaı jaǵdaıdyń qanshalyqty keregi bar?.. Aýylǵa barǵanymen, ornyǵyp otyra almaı, keıin qaıtqan jastardy izdestirip kórdik. On shaqtysymen tildessek te, naqty sebebin kúlbiltelep jasyratyn syńaıly.
– Jalpy, osy baǵdarlamanyń sharapaty óte mol. Memleketke ókpeleýdiń esh qajeti joq. Bar jaǵdaıyn jasap berip otyr ǵoı, – deıdi qart ustaz Raýza Báıkenova. – Bálkim jastar áýeli baǵdarlama boıynsha beriletin qarajatqa qyzyǵatyn shyǵar. Endigi bir sebebi, aýyldyq jerdegi áleýmettik-turmystyq jaǵdaıǵa baılanysty. Keıbir aýyldarda aýyz sý, jol máselesi kúrdeli. Onyń ústine mádenı oshaqtary durys jumys istemeıdi. Shaǵyn aýyldarda sportpen shuǵyldaný múmkindigi de joq. Bálkim, aýyldyń jaıyn jaqsartqanda, keshendi túrde jaǵdaıyn jasaý qajet shyǵar. Biraq memleket osy bilimdi, bilikti jastar aýyldyń jaǵdaıyn óz qoldarymen jasaıdy dep senip, osynshama kómek kórsetip otyr ǵoı. Jas mamandardyń deni – aýyl balalary. Olarǵa aýyl turmysy tańsyq dep aıta almasaq kerek. Demek, patrıotızmniń kerek jeri osy. Árkim óz ólkesiniń óreni bolyp órkendeýine sál de bolsa úles qosamyn dese, bar múmkindik týyp otyr. Aýyldyń ajaryn ashyp, tynysyn keńeıtýge – «Serpin-2050» baǵdarlamasy bolýǵa tıis edi. Biraq bul baǵdarlama da aqsap tur. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalar úshin mamandar daıarlaýdy, jastarǵa kásibı-tehnıkalyq bilim berip, oń iske baǵyttap, ekonomıkalyq belsendilikti damytýǵa jáne ishki kóshi-qon jaǵdaıyn jaqsartýǵa arnalǵan baǵdarlama jetildirýdi qajet etetini daýsyz.
– Oblys ortalyǵyndaǵy Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıtetinde «Serpin-2050» baǵdarlamasy aıasynda pedagogıkalyq, tehnıkalyq jáne aýyl sharýashylyǵy mamandyqtary boıynsha Túrkistan, Jambyl, Qyzylorda, Mańǵystaý, Almaty oblystarynan kelgen 1 342 stýdent bilim alýda, – deıdi ýnıversıtet rektorynyń keńesshisi Amanbaı Seıitqasymov. – 2020-2021 oqý jyldarynda barlyǵy 17 mamandyq boıynsha 254 talapker oqýǵa tústi. 2017 jyly atalǵan baǵdarlama boıynsha oqýǵa túsken 323 stýdenttiń bıyl 306-y bitirip shyǵady. Bul arada bir aıta keterligi, sońǵy úsh jyl ishinde 714 túlek baǵdarlama boıynsha oqyp, bilim alǵanymen, oblysta 71-i ǵana turaqtap qaldy. Halqy tyǵyz ornalasqan ári qazaqylyǵy basym ońtústik jastary bizdiń aımaqta turaqtap qalsa, tutqyr bolǵan tilimiz tirilip, salt-dástúrimizdiń saltanaty arta túser edi. Tek talapkerlerdiń kóbi elordanyń irgesindegi qalaǵa oqýǵa kelip, bilim alǵanymen turaqtap qalmaıtyndyǵy baǵdarlamany baıandy etpeı tur. Oblystyq tekserý komıssııasy bilim basqarmasy men basqarmaǵa baǵynyshty 65 uıymda memlekettik aýdıt ótkizgen. Nátıjesinde, zańnama talaptarynyń jıi buzylýy, bıýdjet qarajatyn tıimdi paıdalanbaý tárizdi zań buzýshylyqtar anyqtalypty.
Sondaı-aq «Serpin-2050» baǵdarlamasy boıynsha da kemshilikter belgili bolyp otyr. Máselen, Qyzylorda, Túrkistan, Almaty, Jambyl oblystarynan kelip bilim alǵan 158 túlektiń 9-y ǵana jumysqa ornalasqany anyqtalǵan.
Rektor keńesshisiniń aıtýyna qaraǵanda, jastardyń kópshiligi jańa ortaǵa beıimdele almaıtynǵa uqsaıdy. Qaısybirine aýa raıy jaqpaıdy. Sol sebepti úıdegi oıdy bazardaǵy naryq buzyp tur. Bizdiń taraptan aıtylar bir usynys, memleket qazynasynan qanshama qarajat shyǵyndap, osy iske buryp otyrǵandyqtan jas mamandarǵa mindetti túrde keminde úsh jyl jumys istetýdiń tetigin oılastyrǵan lázim.
Aqmola oblysy