Kitap tilin túsiný amaldary

Dybys pen tańba qushaǵyndaǵy túsinik

Qaısysy ozyq, ony XX júzjyldyq sheshti. Ferdınand de Sossıýr (tiltanýda lıngvıstıkalyq revolıýsııa jasady, XIX ǵasyr), Charlz Pırs til máselesine bári birge, qatar, bir ýaqytta keldi, árkim óz jolymen jú­rip jetti.

Iаǵnı fonetıka ma, grammatıka ma, qaısysy alǵashqy, menińshe, jaýap aıqyn. Til máselesi XIX ǵasyrda kún tártibine kóterildi, XX ǵasyrda shyrqaý bıiginen kórindi. Til qurylymy, qyzmeti jáne onyń qabileti jańa teorııalar som­daýǵa, boljamdar jasaýǵa, jasyryp jatqan syryn ashýǵa túrtki boldy. Álem (beısana) til úlgisinde qurylǵan, dep jazdy ardaqty Jan Lakan.

Buryn til dep sózdi túsindi. Árbir sózdiń dybystalýy ras, tabıǵı dúnıe, qubylystar dybystarymen unasym, úılesim tapty, sebebi adam syrtqy dúnıe únine eliktedi, delindi.

«Elikteýish», solqyldaq teorııa XIX ǵasyrǵa deıin ústemdik qurdy. Sosyn XXI ǵasyrǵa deıin jalǵasty. Biraq Sos­sıýr, shamamen eki ǵasyr buryn, lın­gvıs­tıkalyq tóńkeris jasady.

Ejelden belgili, adamzat esin jıǵaly til tabıǵaty jáne onyń shyǵý tegi jaıly taqyrypta oılanyp-tolǵanyp, talasyp-tartysyp kele jatyr. Kúres bir sát toqtaǵan joq, kerisinshe, kúsheıe, údeı tústi. Ár túsinikti (kólemin) bir-bir belgimen ólshedi. Sóıtip túsinik belginiń (tańbanyń) boıyna quıyldy (mazmuny­na aınaldy). Belginiń máni – túsinik.

Eger belgini tildiń túp máni dep anyq­­­­tasaq, onda qaınar kózin, basta­ýyn, gene­zısin sóıleý qabileti men fone­tıka­lyq júıeden emes, sol belgilerdiń ózinen iz­de­genimiz jón.

Belgi (sımvol) ózine emes, ózge zatqa siltep turady. (Esińizde saqtańyz, qadirli oqyrman, kúrdeli máselege kóńil qoıyp, sergek tyńdańyz). Qulaq túrińiz. Belginiń (sımvol) jaǵdaıy tildiń negizgi eki for­masyn: aýyz eki til men jazbanyń araqa­tynasyn qaıta qarastyrýǵa májbúr etedi.

Álqıssa, semıotıkada hattyq forma aldyńǵy orynǵa shyqty. Fonologııa birtindep ústemdigin joǵaltady. Belgiler, tańbalar júıesi tilge aınaldy, dybysty beıneleýge qatysqan, sózge qyzmet etken qarip «ǵarip», «bodan» kúninen bosaıdy, kiriptarlyqtan ada boldy.

 

Mátin aıasy (kontekst)

Postmodernıstik zamanda, mátin kombınasııalary, san jaǵynan tilge teń. Tańbalar júıesi – til. Vıtgenshteın tildiń boıynda kúlli zattyń (qubylys) anyqtamasy bar ekendigin alǵa tartady. Tildiń bólshegi – tańba. Ár akýstıkalyq (dybystyq) obraz birneshe tańbadan turady: mysaly, aǵash, temir, sý...

Tańbada túsinikter toǵysady. Bir sóılemde belgili bir mólsherde túsinikter (tańbalar) beriledi. Emle ereje boıynsha qurastyrylsa, onda maǵyna týady. Tártipsiz túzilgen jınaqta, túsinikter úılespegendikten, mán joq.

Kontekst – qorshaǵan orta. Keıip­kerdiń ómir súrip otyrǵan aıasy. Aıadan sýyryp alsa, baılanystar úziledi, jara­symdylyq ketedi, túsinik álsireıdi.

Túnde Kúndi izdegenmen birdeı.

 

Avtor

Mátin ıesi. Kóp jazýshy týyndy qol­dan shyqqan soń, yńǵaıyna kónbeı, erkine baǵynbaı ketedi degen pikir aıtady. Ras, biraq avtor ornatqan zań, zańdylyq shyǵarmany bir formada, bir mazmunda ustap turady.

Klassıkalyq fılosofııada avtor – shyǵarma Jasaýshy, týyndy Jaratýshy, mártebeli (avtorıtet).

Shyǵarmada kórsetilgen nusqadan (nusqalardan) basqa mazmun joq, qosyl­maıdy, qosylsa mátindi sáıkessizdik jaı­laıdy, demek avtor únemi shyǵarma­syn qadaǵalaǵysy keledi, biraq bólinip shyqqan «mazmun ómiri» endi – oqshaý, bólek, derbes.

Qandaı shart qoıdyńyz – qaıda júrse de turaqty. Alaıda ınterpretasııa sıpattamasy ne anyqtamasy oqyrmandy adastyrýy múmkin.

Tegi, klassıkalyq avtor – týyndy somdaýshy. Ádebı, mýzykalyq, kórkem úlgiler Jasaǵan Iesi.

Avtordan bas tartyp, shyǵarmany alǵa jiberýdi oılaǵan, mysaly, qalamger Ýılıam Folkner bir suhbatynda Rolan Bart oıyn qaıtalaıdy: kitap jazylyp bitken soń, avtoryn syzyp tastaǵan jón, degen usynys aıtady.

О́ziniń ataqty esse janryndaǵy eńbe­ginde («Avtordyń ólimi») Rolan Bart oqý amaly men syn metodyn tezge salady. Ekeýi de avtor tulǵasyna kóp kóńil bóletindigin ańǵartady.

Mátin taqyrybyn, mán-maǵynasyn ashý úshin avtordyń saıası, derbes kóz­qarasyna, tarıhı aıaǵa (kontekst), dinı saltyna, jón-joralǵylaryna, etnos­tyq soıy-tegine, psıhologııasyna, basqa da bıografııalyq jáne jeke tulǵalyq qasıetterine nazar aýdarady, dep jazdy.

Bul synı ádis-tásil boıynsha, avtor oıyna, ómirlik tájirıbesine, kózqarasyna súıene otyryp saraptama jasaý mátindi túsindirýdiń basty metodyna aınalady.

 

«Avtordyń ólimi»

Árıne, keltirilgen túsinik – mátindi oqý metody turǵysynda – dál ári qo­laı­ly. Biraq mátin avtoryn belgileý, bir ınter­pretasııaǵa baǵyndyrý – teksti shek­teý ekendigin esten shyǵarmaǵanymyz jón.

Oqyrmandar ádebı shyǵarmany avtorynan bólek qarastyrýlary kerek, son­da mátin túsiniktemeler qııanatynan qutylady.

«Tekst – tkan ız sıtat». Túrli má­denı ortalyqtar áserinen, úlgisinen ja­saqtalǵan tekst «eki aıaǵy salbyrap aspannan túsken joq».

Mátin maǵynasy jazýshy talǵamynan emes, oqyrmannyń teksten alǵan áserinen qalyptasady. Ári mátin qalyptastyrýǵa qalamger tájirıbesi ǵana emes, kúlli mádenı kontekst qatysady.

Avtor emes, jazýshy.

Jazýshy mátinmen birge týady, birge óledi. Jazǵanǵa deıingi nemese jazǵannan keıingi ýaqytta joq, bolmysta ómir súrmeıdi.

Endi avtor – sýbekt emes.

Ár kitap «týra osy jerde, tap qazir» jazylýy tıis. Bart jazýshy ne jazǵanyn, qandaı mán-maǵyna jasyrǵanyn aıqyn­daý bizge qıynǵa soǵady degen pikir bil­diredi.

Esse epıgrafyn Onore de Balzaktyń belgisizdeý «Sarasın» atty novellasynan alǵan eken: bas qaharman bir sulý ánshige ǵashyq bolady, biraq ánshi jalǵan áıel ekendigi týraly aıtqanyńda, Bart elge, jalpy, oqyrman qaýymǵa kútpegen jerden kóldeneń suraq qoıady: atalǵan ýaqıǵany úshinshi jaqtan naqyshyna keltirip, ádemilep áńgimelep berip jatqan kim ári shyǵarma ne týraly? Balzak-avtor neni meńzep tur? (Áıel tabıǵatynyń náziktigine, qorǵansyzdyǵyna qoǵam nazaryn aýdarý ma) ónerpazdyń bárine birdeı talap-tilegin, paryz-mindetin kún tártibine qoıý ma? Romantızm psıhologııasyn zertteý me? «Biz bul jaıttardy eshqashan bile almaımyz».

Tasqa basylýy, «kez kelgen basqa da­ý­ysty tunshyqtyrýy» bir emes, birneshe túsiniktemeni ne perspektıvany qajet etedi.

Bul ıdeıany basqa da oıshyldar eńbek­terinen kezdestire alamyz. Bart eńbegi strýktýralısterdiń manıfest-mátinine aınaldy. Eýropalyq kontınenttik fılo­sofııaǵa qatty áser etti.

Rolan Bart shaǵyn shyǵarmasyn: «Teper my znaem, chtoby obespechıt pısmý býdýshnost, nýjno oprokınýt mıf o nem – rojdenıe chıtatelıa prıhodıtsıa oplachıvat smertıý Avtora», – degen oımen aıaqtaıdy.

 

Til

Til – irgeli tanym joly. Kúlli adamı nárseniń bári tildiń arqasynda dúnıege keledi, tildiń arqasynda júzege asady.

Dástúrli fılosofııada til degenimiz ómirdi, ıdeıany, túp mándi, aqyl-oıdy, maǵynany bildiretin, jetkizetin, adam men adam emes arasyndaǵy qural edi. Al tildik mádenıet aıasynda atalǵan uǵym-túsinikterdiń ózi tildiń ónimi, nátıjesi, tabysy sanalady.

Til týraly kezinde Frıdrıh Nısshe, Edmýnd Gýsserl, Zıgmýnd Freıd, Ernst Kassırer, Martın Haıdegger, Lıýdvıg Vıtgenshteın qalam tartty.

Biraq til problemalaryn basty zert­teý páni esepteıtin bir ǵylym salasy bar: ol – lıngvıstıka. Fılologııa naqty bir tildi oqshaýlap, jeke, júıeli taný joly. Strýktýralızm – mádenıet tiline analız jasaıtyn sala. Tabıǵı til máselesimen qurylymdyq lıngvıstıka shuǵyldanady. Biraq sımvoldyq tilmen qatar ol da strýktýralıstik aǵym aıasynda qarastyrylady.

Mátin – til týyndysy. Til – tańbalar júıesi dep aıqyndadyq. Demek kez kelgen tańbalar júıesi – til. Stıldik belgiler (erekshelikter) de tańbalar.

Qorytyndy: arhıtektýralyq mek­tepterdiń estetıkalyq aıyrma-belgileri de júıe quraıdy, ıaǵnı olar da til.

Til túrleri kóbeıdi. Til kombınasııalary, leksıkalyq qor, tynys belgileri, jalpy emle-erejeler mátin sheksizdigin ańǵartty. Sóıtip álem mátinge aınaldy.

О́ner tili (kıno, teatr, suńǵat, mýzyka, poezııa), ǵylym tili (matematıka, fızıka, hımııa), dúnıe tili (tabıǵat, landshaft, peızaj) ashyldy.

Kıno tili degenimiz kadr belgilerinen týyndaıdy.

Ádebı tásil, jazý máneri, stıl, bári-bári – til. Tipti, júıelengen til.

Qazir jıi kóterilip júrgen taqyryp – ádebı til eskirdi degen máselege kelgende, aıtarymyz: biz, shyn máninde, tildiń tozyǵy jetti, kóp sóz kónerdi, jańa sóz­dermen jazý qajet degen oıdy aıtyp tur­ǵan joqpyz, bul tusta – jazý máneri ózgerdi, túrli stıldik jańalyqtar engi­zildi, tildiń, sóılemniń, sózdiń qol­danysy jańalandy degendi alǵa tartyp tur­myz: oǵan abzas kóptigi, materıal yqsham­dylyǵy, sóılem qysqalyǵy, túsi­nik­temeler azaıýy, uzaq jazýdy toqta­týymyz, keıipkerdi jaqtap, ne dattap, ıaǵnı mátinge aralasýdy doǵarýymyz jatady...

Alen Rob-Grııeniń: «Iа vladeıý vsego lısh maneroı pısma» degen sózi bar. Dál.

 

Germenevt jáne kitap

Sózdiń kórkem tabıǵaty ashylǵaly ómir súrip kele jatqan máńgilik bir má­sele bar, ol – kitapty qalaı oqý má­selesi.

Kanttyń aqıqaty, Haıdeggerdiń bolmysy tárizdi kitap syry da bizge ashyla ma degen suraq bárimizdi jıi mazalaıdy.

Jabyq mátin/ashyq mátin qarama-qarsylyǵy men birligi bul kúrestiń ústi­mizdegi ǵasyrda da oń sheshimin tappaıtynyn kórsetedi. Kez kelgen mátin jabyq bolsa da ashyq. Qulyptaýly qaqpalardyń kilti kitap ómir súrip otyrǵan aıada, kontekste.

Tekst kontekste ǵana aqıqat. Konteks­ten tys aqıqat (tekst) – jalǵan, jartylaı shyndyq tutas kúıinde, báribir ótirik.

Tekstiń kilti kontekste. Kiltti alǵan soń, ekinshi qadam jasaımyz, ol – oqý. Jalpy, oqyrman kitapqa úńilgende eki kontekst bar: biri kishisi – kitaptaǵy mátin aınalasy, ekinshisi, úlken kontekst, ol sizdiń bilimińiz, tájirıbeńiz, keleshegińiz.

Oqýǵa – erik-jiger kerek. Qyzyqqan jerimizge deıin júıtkip oqımyz da ortasynan asyp qulaǵanda, qyzyǵy ketkendeı, baıaýlaı, saıabyrsı bastaımyz. Tap osy jerde qaırat kórsetken abzal. Kitaptyń ortasyna jetpeı toqtasańyz bir jón. Jartysynan asqan dúnıe aqy­ryna deıin oqylýy tıis.

Kitapty bastap, qaldyra berýge bolady. Ol da bilim.

Sholyp shyqqanda da aıyp joq.

Kitap qıyn oqylsa, aldyn ala da­ıyndalý qajet: bir-eki synı materıal, qysqasha mazmunyn taýyp tanysý qajet. Jurttan pikir surasa da bolady. Sodan kitapty qolǵa alasyz.

Germenevt fılosofııalyq tanym úlgisine júginedi. Lenın spırali tárizdi. Sheksiz, biraq aınalyp qaıtyp kelip otyrady. Biraq eń kúshti qasıeti tómendegideı formýlada: bútindi bólshekten tanımyz, bólshekti bútinnen kóremiz.

Bul jerde Ahmet Baıtursynuly tý­­raly jazǵan «Memleket negizderi» atty pálsapalyq eńbegimnen úzindi kel­­tire ketkendi jón sanap otyrmyn: «Germenevtıkaǵa oralaıyq. F.Shleıer­maher, tiltaný teorııasy men fılo­so­fııaǵa, bútin men bólshektiń dıalek­tı­ka­lyq qarym-qatynasyn beıneleıtin ger­menevtıkalyq sheńber degen uǵym engizedi.

Iаǵnı maıda (mıkro) kontekster qa­rym-qatynasynan bútin jaralady. Biraq tekstiń ózin kontekste qarastyrady.

Túsinik sheksiz. Germenevtıkalyq sheń­ber boıyn jaǵalaǵan maǵyna men ony túsiný prosesi ár aınalym saıyn tolysyp, kóbeıip otyrady.

Jalpy, germenevtıka – ádebı mátin­derdi túsindirý negizinde qalyptasqan fılosofııalyq aǵym.Tápsir óneri, túsine bilý, túsindirý teorııasy. Babyl, fılosofııa, fılologııa jazbalaryn tápsirleıtin adamdy germenevt dep ataımyz.

Germenevtıkalyq sheńber – túsi­ne bilý men ınterpretasııa ekeýi ara­syn­daǵy baılanystylyqty, bir-biriniń qalyptasýyna qatysty ózara yqpal­dastyqty beıneleıtin metafora».

 

Men qalaı oqımyn

Kitap-mátindi bólshektemes buryn, shyǵarma ataýyna kóńil bólemiz, bos ýaqytymyzdy kitap oqýǵa arnadyq dep ishteı duǵamyzdy oqyp, janymyzǵa tynyshtyq shaqyryp, sabyrǵa kóshemiz, bizge eshteńe kedergi keltirmeýi tıis, eleńdetetin, alańdatatyn nárselerdi tegis umytamyz, jaılanyp, qamdanyp, sanamyzdy bos kúıinde, taza qalpynda ustap, kitapqa jan saraıymyzdy ashamyz, dúnıede ekeýmizden basqa eshkim joq, tilegimizge qabyl bolsyn aıtyp, oqýǵa kirisemiz.

Kúrdeli kitaptyń betin ashýǵa ózimizdi kóndirýimiz qajet, kóndirsek, basynan bastap, nazar salyp oqımyz (fıksasııa/konsentrasııa): kúnine úsh bet (bes bet nemese jeti bet).

Kún saıyn bet sanyn kóbeıte beremiz. Búgin beseý, erteń – altaý. Múmkindiginshe, túrtip, jazyp oqý kerek: keıbir sıtatalardy dápterge kóshirip qoıǵan jón. Jazyp oqyǵanda, jad eselenedi. Kitap oqý qajet edi dep eshqashan ýaıymdamańyz, nıet-peıil buzylady, alǵan betińizden qaıtpańyz, oqyp-syzýǵa birden kirisken abzal.

Qolaıly bet sanyna jetken soń, sol mejede qalamyz: mysaly, kúnine jıyrma bet nemese otyz bet, tym shyǵandap ketý kerek emes, sheginýge taǵy bolmaıdy, sondyqtan asa kóp betti nysanalaý – qate.

Jigerge salyp oqıtyn mátin beıne­tin qýanyshty sátke aınaldyrýǵa talpyn­ǵanymyz abzal.

Kitapty oqyǵan saıyn boıyńyzda senimdilik kúsheıedi. Sózdik qoryńyz kóbeıedi, oıyńyzdy anyq ári dál jetkizýge úırenesiz: óıtkeni kitaptaǵy daıyn úlgi­ler kóz aldyńyzda ne jadyńyzda jań­ǵyryp turady. Oılaý júıeńiz keńe­ıedi, kórkem sóılep daǵdylanasyz, mádenıet paıda bolady, agressııa aza­ıyp, janashyrlyq molaıady. Erik-jige­rińizdi tárbıeleısiz, qaıratyńyzdy ja­nyp, tabandylyǵyńyzdy arttyrasyz, shyny­ǵasyz, ómirińiz, is-áreketińiz, josparyńyz júıelene túsedi.

Jas kezińizde kóp oqyńyz, keıin ýaqyt tar, jumys tyǵyz, jan baǵyp ketesiz.

Stýdent shaǵyńyzda qol úzbeı oqyńyz, boıǵa, oıǵa jeńil sińedi ári jaqsy/jaman, bar kitapty oqyńyz, jyldar óte kele ózi iriktele bastaıdy, sórelerińizde eń qajetti kitaptar ǵana qalady.

Kóp oqyǵan adamnyń boıynda magnıt bolady, jurtty qasyna tartyp, tóńi­regine jınap, aınalasyna ıirip, shoqtaı jıyp alady.

Mádenıet, sabyr, nıet oqýmen keledi. Jazýdy úırenesiz. Sheshen sóıleýdi meńgeresiz.

Oqyǵan áıel zaty – ádemi keledi, oqyǵan erkek – baqytty bolady.