Aýyl sharýashylyǵy táp-táýir damyǵan óńirde tórt túlik maldyń basy jyldan-jylǵa ósip kele jatqanymen, ettiń baǵasy kúıip tur. Qymbatshylyqtyń oryn alýyna ne sebep?
Shyntýaıtynda, mal basy barshylyq. Aıtalyq, árqıly menshiktegi qara mal 520 myń, jylqy 212 myń, qoı men eshki 610 myń basqa jetti. Osynshama mal bola tura naryqtaǵy mal ónimderiniń, onyń ishinde ettiń baǵasy sońǵy jyldary kúnnen-kúnge qymbattaı túsýde. Qara mal etiniń ár kelisi 1700-2200 teńgeniń aralyǵynda, jylqy etiniń kelisi – 2000-2300 teńge shamasynda. Búgingi kúni ásirese, qala turǵyndaryn tolǵandyryp otyrǵan osy saýaldyń sebebi nede?!
Aldymen mamandandyrylǵan mal bordaqylaý alańdary týraly keńirek aıtqanymyz durys bolatyn shyǵar. Et ónimderiniń negizgi bóligi de osynda óndiriledi. Búgingi kúni oblysta 8 iri bordaqylaý alańy jumys istep tur. 36,5 myń bas iri qara bordaqylaýǵa qoıylǵan. Jekemenshiktiń baǵymyndaǵy qyrýar mal da retine oraı semirtilip satylýda. Endeshe, nege qyp-qyzyl básekelestik paıda bolyp, aspandap ketken et baǵasy tómendemeıdi. О́nimin ótkizýge árkim de yqylasty bolýy kerek qoı. Tez ótip ketý úshin baǵanyń tómen bolǵany jón. Áıtse de baǵa naryq saıasatyna qarama-qarsy baǵytta órlep bara jatyr. Osy arada birinshi sebep, tutynýshy men maldy tirideı alatyndardyń kóptigi. Oblys Nur-Sultan qalasyn azyq-túlikpen qamtamasyz etý beldeýinde bolǵandyqtan, tutynýshynyń deni sonda. Et bıznesiniń jiligin shaǵyp, maıyn ishken mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, baǵany kóterýdiń birinshi sebebi osy. Al tirideı satylatyn maldyń baǵasyn ósirýge ózbekstandyq alarmandar sebepshi.
– Eger et kúıinde ótse, eksportqa shyǵaratyn ónim kólemi molaıar edi, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy mal sharýashylyǵy bóliminiń meńgerýshisi Qaırat Kóshenov, – al maldyń tiri kúıinde shetke shyǵarylýy quptarlyq sharýa emes.
Alańdardyń tolmaı turýynyń taǵy bir sebebi bar. Malsaq qaýymnyń baǵymyndaǵy mal tuqymy azyp ketti. Bizdiń oıymyzsha bul kemshilikti bylaı joıýǵa bolar edi. Eger bordaqylaý alańdary asyl tuqymdy buqalardy satyp alyp, mańaıyndaǵy aýyldardyń tabyndaryna qossa, eldiń qolyndaǵy tuqymy azǵana qara maldyń sapasy kóp-kórim jaqsaryp qalar edi. Aýyl turǵyndarynyń ózderi bas biriktirip, asyl tuqymdy buqa satyp alýǵa qaýqarlary jetpeı otyr. Tyǵyryqtan shyǵatyn bir jol osy. Bordaqylaý alańdary aýyldaǵy malsaq qaýymmen biz tabynǵa buqa qosyp otyrmyz, sondyqtan tólin bizge satasyń dep shart jasaýlaryna da bolady. Bul eki jaqqa da tıimdi bolar edi.
Buryn jeke sharýa bordaqylaý alańyna tirideı salmaǵy 200 kılolyq ógizshesin tapsyrsa, ár kılosy úshin 200 teńgeden sýbsıdııa alatyn. Bordaqylaý alańyna tapsyrǵan maldyń ár kılosyna 800 teńgeden aqy tólenedi. Endi eseptep kórińiz, mal súmesimen kún kórip otyrǵan adam tapsyrǵan malynan tirideı salmaǵynyń ár kılosy úshin 1000 teńgeden tabys taýyp otyr. Qara mal tirideı salmaqtyń 50 paıyzyna jýyq et beredi. Ár kılo ettiń quny sýbsıdııany qosyp eseptegende, 2000 teńgege jaqyn baǵalanady. Jap-jaqsy tabys emes pe? Al qazir saýdasy ońǵarylyp turǵan alypsatarlar bolsa et kúıinde 1500-1600 teńgeden alady. Qaısysy utymdy? Árıne, bordaqylaý alańyna tapsyrǵan utady. Bir ókinishtisi, bordaqylaý alańyna buryn ár kılo et úshin tólenetin 200 teńge sýbsıdııa ústimizdegi jyldan bastap tólenbeıtin bolypty. Bul aradaǵy esep bylaı, alańǵa sharýadan alynǵan maldyń tirideı salmaǵy 200 kılo delik. Ony alań 4-5 aıdyń ishinde keminde 400 kıloǵa jetkizýi kerek. Aralyqtaǵy 200 kıloǵa tólenetin 40 myń teńge sýbsıdııa endi tólenbeı otyr. Bul jaı táp-táýir sharýany qojyratyp jiberýi de múmkin.
Alańdy toltyrýdyń eki-aq tásili bar. Birinshisi, kúni buryn kelisim-shart jasaý, ekinshisi utymdy baǵamen qyzyqtyrý. Biraq bordaqylaý alańdarynyń sany az. Ári el ishi bul jerge mal tapsyrýdyń utymdy ekendiginen qulaqtana qoımaǵan.
Jaqsylyq kórmeı otyrǵan túliktiń biri – jylqy. Qara maldaı emes, jylqy etine sýbsıdııa qarastyrylmaǵan. Tek asyl tuqymdy aıǵyr satyp alsańyz ǵana, 100 myń teńge kóleminde sýbsıdııa tólenedi. Biraq asyl tuqymdy aıǵyrdyń quny 700-800 myń teńge kóleminde. Tym qymbat. Aýyldaǵy sharýanyń tórt túliktiń tóresi – jylqy baǵýdaǵy, basyn kóbeıtýdegi aıaqtaryn tusap otyrǵan jaı osy. Qymyzǵa sýbsıdııa tólengenimen, qoljetimdi emes. Talaby tym qatal. Aıtalyq, qymyz ashytatyn sehtar uıymdastyrylyp, bıe súti sút kúıinde álgi sehqa tapsyrylýy kerek. Biraq ondaı seh neken-saıaq. Sondyqtan jeke sharýa bul oraıdaǵy sýbsıdııanyń ıgiligin kóre almaı otyr.
Et baǵasyn tómendetýdiń joly – básekelestikti damytý. Básekelestik bolýy úshin aldymen qolyńdaǵy maldyń tuqymy jaqsy, ónimi sapaly bolýy shart. Endigi oraıda malsaq qaýym betin osy baǵytqa túzese, sharýasy ońynan ońǵarylar edi.
Aqmola oblysy