Jyl saıyn Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni qarsańynda bir qarııa oıyma oralady. Jasy seksenge qaraǵan shaǵynda dúnıeden ótken kókemizdi aýyl-aımaq túgel Qaldyq dep ataıtyn. Tek ómirden ótken soń ǵana óziniń ata-anasy azan shaqyryp qoıǵan aty málim boldy.
Ol kókemizdiń oń samaıynda barmaq basyndaı qaly bolatyn. Balalyq shaǵy otyzynshy jyldyń basyndaǵy el ishin ashtyq jaılaǵan qıyn-qystaý kezge tap kelip, ashqursaq ómir keship, qaldyq as ishýge daǵdylanǵan ádetinen keıin de aryla almaı, jaqyn jeńgeleri Qaldyq dep atap ketse kerek. Beridegi toqshylyq kezde de balalyq ádetimen jıyn-toıda tabaqtas bolǵan qatarlastarynyń qas-qabaǵyna qarap: «Alyńdar, iship-jeńder!» dep ózi tartynshaqtap, qasyndaǵylar toıattaǵan soń ǵana tabaqqa qol salady eken. Sol Qaldyq kókeniń aıtqan myna bir áńgimesi esimnen shyqpaıdy.
«Otyz birdiń qara kúzinde Moıynqumnyń qoınaýyndaǵy qystaýǵa kóship keldik. Qoldaǵy soıýǵa jaramdy mal bitkendi aýyl belsendileri sypyryp alyp, óńsheń kári-qurtań, aýrý-aqsaqtary qalǵan. Aýyl balalary toptanyp júrip, qaı úıdiń murjasynan tútin shyqsa, solaı qaraı jylystap baratynbyz. Shyq bermes Shyǵaıbaılar ol kezde de bolǵan, el uıqyǵa jatqanda qazan kóterip, qaptaǵy azyǵyn únemdep jumsap, qarnyn toıdyryp, kúndiz túk kórmegendeı elmen aralasyp júre beretin. Ústimizde – jyrtyq shekpen, ár jeri oıylyp, júni shyqqan jarǵaq tonnyń qoıyn qaltasynda ábden qajalǵan aǵash qasyq júredi. Balalyq shaqtaǵy oıyn qyzyǵymen shapqylap júrý degen joq, esil-dertimiz toıyp tamaq ishý bolatyn. Ár úıde bala bar, solardy syltaýratyp, murjadan shyqqan tútin basyla bergende toptanyp kirip baramyz. Aldaryna as alǵan jandar bizdi kórip uıalǵannan: «Kelińder, astan dám tatyńdar!» dese, keıbiri lám-lım demesten, astaryn apyl-ǵupyl taýysýǵa asyǵatyn.
Ortańǵy úıdiń murjasynan tútin seıilgen kezde bir top bala kıiz úıdiń esigin túrip, irkes-tirkes kirip keldik. Úıdegi erkek kindik, úlken-kishi bir tegeneni ortaǵa alyp, qyz-qyrqyn men áıelder ekinshisine bas qoıyp jatqanda syrttan kelgen bizdi kórgen tórdegi qarııa úlkendik jolymen: «Oı, bárekeldi, astyń ústinen tústińder, eneleriń súıedi eken!» degende ózgeleri yǵysyp oryn berip, tómenge otyra qalyp, qoınymyzdaǵy qajalǵan qasyqty alyp, tegenedegi asqa qol sozdyq. Un shylaǵan, ár jerinde aryq maldyń qaraıǵan eti bar atalany apyl-qupyl asap jatqanda barmaqtaı qara qońyzdyń betine qalqyp shyǵa kelmesi bar ma? Qasyǵymyzdy kótergen kúıi sileıip otyryp qalyppyz. Qara kóleńkeli úıde túńlikten qazanǵa tústi me, atyń óshkir qońyzdyń qaıdan paıda bolǵany belgisiz edi. Ańtarylyp otyrǵan bizdi kórgen qarııa ún qatyp: «O, jaryqtyq, bul bereke ǵoı!» dedi de qasyǵymen qońyzdy ilip alyp, aýzyna salyp, tolǵap-tolǵap jutyp jiberdi. Qarııanyń aýzyna qaraǵan bizder qaıtadan tegenege satyr-sutyr qasyq salyp, jalap-julap, tegeneniń túbin taqyrlap tastadyq. Osylaısha, aýzy asqa tıgen úı ıeleriniń nesibesine ortaqtasyp, qursaǵymyzǵa azyn-aýlaq as qondyryp, syrtqa shyǵyp kettik. Kópke deıin úıdegi qarııanyń áreketi kóz aldyma elestep, esimnen shyqpaı qoıdy. О́tken ómirinde ashtyqty da, toqtyqty da kórgen qarııa balalar jerkenbesin degen oımen qońyzdy aýzyna salyp, jutyp qoıǵany – aqyldylyǵy edi» dep aıaqtaǵan Qaldyq qarııa áńgimesin.
Qazirgi kezde naryq qansha alqymnan qyssa da ashtan ólip, kóshten qalyp jatqan eshkim joq. «Elde bolsa eringe tıedi» degendeı, toqshylyqtyń belgisi ár úıdiń dastarqanynan sezilip turady. Aýyldy qaıdam, qaladaǵy qaldyq as qısapsyz qoqysqa tógilip jatady. Toıhanalarda tonnalaǵan astyń qaldyǵy qoqys jáshigin toltyrady. Qazekeńniń ysyrapshyldyǵy asqynyp ketkeni sonsha, aldyna jan salar emes. О́zbekter bir qoımen qatte toı jasasa, qazekeńniń toıyna tý bıeniń eti jetpeı qalady. Bar tapqan-taıanǵanyn toıyna shashatyn qazekeń sol baıaǵy Abaı zamanyndaǵydaı jalǵan namys pen dańǵoılyqtan aryla almaı keledi.
Ár kúni as iship otyryp, tabaq túbinde qalǵan asty kórgende Qaldyq kókem esime túsedi.
О́tesh QYRǴYZBAEV,
jazýshy, jýrnalıst