Elimiz táýelsizdigin jarııalaǵan tusta jas memleketimizdiń senimdi áskerı qaýipsizdik júıesin qurý talap etildi. Sondaı-aq respýblıka aýmaǵynda burynǵy Keńes Odaǵy kezinde qalyptasqan áskerı qurylymdardyń qarý-jaraǵy men áskerı tehnıkasyn táýelsiz Qazaqstannyń zańdy quzyretine kóshirý qajettiligi ótkir týyndady. Búgingi ýaqyt bıiginen baǵamdasaq, elimiz Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń salıqaly saıasaty men halyqaralyq qoǵamdastyq aldyndaǵy bıik bedeliniń arqasynda osy mańyzdy mindetterdi abyroımen oryndap, oń ózgeristerge qol jetkizdi.
Táýelsizdiktiń 30 jylynda respýblıkamyzdyń qorǵanys qýaty eselep artty. Osy tarıhı kezeńdi ret-retimen júıelep aıtar bolsaq, Elbasynyń 1991 jyldyń 25 qazanyndaǵy Jarlyǵymen Qazaq KSR Memlekettik qorǵanys komıteti quryldy. Kóp uzamaı ol Qazaqstan Respýblıkasynyń Qorǵanys mınıstrligi bolyp qaıta quryldy. Táýelsiz eldiń zańdyq quqyqtary negizderine jáne Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketter arasyndaǵy qol jetken kelisimderge baılanysty Prezıdenttiń 1992 jyldyń 7 mamyryndaǵy Jarlyǵy boıynsha Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan Qarýly Kúshter ózderiniń múlikterimen qosa Otanymyzdyń qaraýyna ótti. Joǵarǵy Bas qolbasshy retinde Qarýly Kúshterdi basqarýdy Prezıdent óz qolyna aldy, al Qazaqstannyń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri bolyp general-polkovnık Saǵadat Nurmaǵambetov taǵaıyndaldy.
Osylaı san salaly saıası yntymaqtastyq kelisim arqyly táýelsiz elimizdiń terrıtorııasyna ornalasqan áskerı birlestikter, quramalar, bólimder, mekemeler, uıymdar, polıgondar, arsenaldar, saqtaý bazalary men qoımalar, jyljıtyn jáne jyljymaıtyn áskerı múlikter budan bylaı Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdy múlki bolyp tabylatyndyǵy, sonymen qatar Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń quramynda bolatyndaǵy týraly sheshim qabyldandy.
Nátıjesinde, táýelsiz Qazaqstannyń jańadan qurylǵan Qarýly Kúshteriniń jasampaz joly bastaldy. Keıin Elbasy osy jaǵdaıdy bylaı dep eske aldy: «1992 jylǵy 7 mamyrda meniń Jarlyǵymmen Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshteri qurylǵan bolatyn. Bul salada biz barlyǵyn jańadan bastaǵan edik: shtattyq keste boıynsha ofıserlerdiń 40-45 paıyzy ǵana qalǵan; áskerlerdi basqarýdyń biryńǵaı júıesi joq; eskirgen tehnıkaǵa toly qoımalar; tájirıbeli ushqyshtar men otynnyń joqtyǵynan ushpaı turǵan ushaqtar; berekesi ketken áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıesi ǵana bar edi».
Qazaqstannyń naryqqa kóshýdiń qıyn-qystaý kezeńinen aman-esen ótýi memleket qurý jolyndaǵy túıindi máselelerdiń túpkilikti tarqatylýy emes edi. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń jetekshiligimen Qazaqstan-nyń qorǵanys salasyndaǵy jaǵdaıdy jaqsartýǵa baǵyttalǵan aýqymdy jospar-jobalar qolǵa alyndy. Sebebi ǵasyrlar aýysqan shaqta áskerı salanyń áleýeti kórshi elderden kósh keıin qalyp qoıǵany belgili edi. Naqtylaı túskende, qurysh tankterdiń 90-95 paıyzy, artıllerııalyq júıelerdiń 90 paıyzy, áskerı maqsatta paıdalanylatyn ushaqtardyń 70 paıyzy, tikushaqtardyń 80 paıyzy jóndeýdi qajet etti. Osyndaı kúrdeli máselelerdiń bolǵandyǵyna kóz jetkizý úshin 2000 jyldyń qarasha aıyndaǵy esep-qısap kezinde Spassk áskerı bazasyndaǵy 1 515 shynjyr tabandy tehnıkanyń 34-i ǵana iske jaramdy boldy degenge bireý sense, bireý senbes.
Elbasy 1992 jylǵy 8 jeltoqsanda kúshtik vedomstvolar quramalary basshylary men komandırleriniń alǵashqy jınalysynda: «Biz – egemen, táýelsiz memleketpiz, sondyqtan qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesi ishki jáne syrtqy saıasatty qalyptastyrýdyń jalpy qurylymyndaǵy eń ózekti másele bolýy qajet. Sol sebepti bizge sany jaǵynan shaǵyn, biraq zamanǵa saı qarý-jaraqpen jabdyqtalǵan, joǵary utqyr, bilimdi, egemen elimizdi qorǵaý múddesi úshin kez kelgen jaǵdaıda túrli is-qımylǵa daıar armııa qajet», degen kesimdi pikirin aıtty. Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy retinde Qazaqstan armııasyn qalyptastyrýda áskerı saladaǵy alǵashqy naqty qadamdardy belgilep, iske asyrdy.
«Nursultan Nazarbaev kózqarasynyń pragmatızmi qıyn-qystaý sátterde sheshimin taýyp, burynǵy birqatar Keńes elderi basynan ótkergen qatelikterdi jibermeýge tyrysty», dep eske alady táýelsizdik jyldary Qorǵanys mınıstri qyzmetin atqarǵan armııa generaly, Halyq Qaharmany Muhtar Altynbaev. Muny Qarýly Kúshterdi jasaqtaý úderisindegi birinshi jeńis dep baǵalaý qajet.
Árıne, odan soń KSRO-dan qalǵan qarýdy bólisý, bizge qajeti joq urys tehnıkalaryn, atap aıtqanda strategııalyq bombalaýshy ushaqtardy, ballıstıkalyq zymyrandardy Reseıge qaıtaryp berý, ıadrolyq qarýdan bas tartý prosesi tárizdi sharalar jalǵasty. Sonymen birge jas armııany jańa tehnıkamen jabdyqtaý isi de sol kezden-aq bastaldy. Qarýly Kúshter qurylýynyń nátıjesinde qorǵanys ónerkásibi kásiporyndary men áskerı oqý oryndary qurylyp, burynnan barlary qyzmetin jandandyra tústi. Sóıtip, tutas bir salanyń básekege qabilettiligi qamtamasyz etildi. Armııa áleýmettik saty qyzmetin de atqara bastady.
Keńes zamanynda elimizdiń keń-baıtaq jerinde kóptegen áskerı baza, nebir quramalar men bólimder bar edi. Biraq Elbasy aıtqandaı, olar qıraýdyń az-aq aldynda turdy. Tek sol kezdegi Joǵarǵy Bas qolbasshynyń eren kúsh-jigeriniń arqasynda atalǵan bazalarda – Qurlyq áskerlerin; áýe armııasynyń aralas avıasııalyq korpýsynyń bazasynda – Áskerı-áýe kúshterin; áýe shabýylyna qarsy qorǵanys korpýs quramalary men bólimderiniń bazasynda osy attas áskerlerdi qurýǵa múmkindik týdy. Sóıtip, Qazaqstan armııasy Qurlyq áskerleri, Áskerı áýe kúshteri, Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleri jáne Áskerı-teńiz kúshteri sekildi áskerdiń dástúrli tórt túrinen turdy.
Ýaqyt óte kele, 1999 jyldan bastap Qarýly Kúshterdi jasaqtaýdyń túbegeıli reformasy júrgizildi. Ásirese elimizdiń Áskerı doktrınasynda jazylǵandaı, Qarýly Kúshterdiń basshylyǵy beıbit ýaqytta Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń Bas shtaby arqyly basqarylatyn júıe qalyptasty.
Qazirgi tańda Qazaqstan Qarýly Kúshteri tek qorǵanysqa kóńil bólgen, jappaı qarýlanýdy jaqtamaıtyn, kásibı deńgeıi joǵary qurylymǵa aınaldy. El tarıhynda qabyldanǵan tórt Áskerı doktrınamyzdyń barlyǵynda qorǵanysqa basymdyq berilgen. Sóıte tura, bul qujattarda elge tónýi múmkin yqtımal qaýip-qaterler men álemdegi áskerı-saıası jaǵdaılar udaıy eskerilgen. 2017 jyly qabyldanǵan sońǵy doktrınada kıber jáne aqparattyq qaýipsizdik, gıbrıdti soǵys pen oǵan tosqaýyl qoıý amaldary da qarastyrylǵan. Munyń ózi áskerı salanyń zamanaýı syn-qaterlerge der kezinde toıtarys berýge ıkemdiligin kórsetedi.
Onyń jarqyn kelbetin biz Qazaqstan Qarýly Kúshteri týraly pikir bildirgen sheteldik saraptamalyq jarııalanymdardan anyq ańǵaramyz. Sebebi Ortalyq Azııa óńiri men postkeńestik elder aımaǵy boıynsha áskerı qýaty jaǵynan bizdiń el 2009 jyldyń qorytyndysynda «jetekshi úshtikke» engen bolatyn. Bul óz-ózinen bolǵan jetistik emes. О́ıtkeni táýelsizdik jyldarynda Qarýly Kúshterdi joǵary daıyndyqta ustap turý arqyly eldiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý memlekettiń basty qaǵıdasyna aınaldy. Osyndaı maqsat pen mindettiń arqasynda áskerı daıyndyqqa kóńil bólý kúsheıtildi. Mysaly, bir jyl ishinde ǵana 52 túrli aýqymdaǵy oqý-jattyǵý sharalary uıymdastyryldy. Bul ótken jyldarmen salystyrǵanda bir jarym ese kóp edi. Olar – «Áskerı áriptestik», «Áýe kúshteri», «Dala qyrany» syndy sarbazdar daıyndyǵyn shyńdaý sharalary bolatyn. Osy oraıda Mátibulaq polıgonynda UQShU (Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy) aıasynda halyqaralyq deńgeıde uıymdastyrylǵan «Birlesken áreket-2009» oqý-jattyǵýy da óte joǵary deńgeıde ótti.
Sonymen qatar halyqaralyq yntymaqtastyqqa aıryqsha kóńil bólindi. Sonyń ishinde Reseı jáne Qytaı elderimen, Ortalyq Azııadaǵy baýyrlas memlekettermen, NATO-men yntymaqtastyq ornatyldy. Elbasy saıasatynyń arqasynda Qazaqstan áskerı yntymaqtastyqtyń da kópvektorly baǵytyn ustandy. Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymy, Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy qatarly birlestikter aıasynda birlesken áskerı jattyǵýlar ótkizildi. Sonymen qatar NATO kúshterimen birge antıterrorlyq daıyndyq júrgizildi.
Qazaqstan Qarýly Kúshteri TMD-nyń syrtqy shekarasyn qorǵaýǵa atsalysyp, 9,5 myńnan astam sarbaz ben ofıserimiz tájik-aýǵan shekarasyn kúzetýge qatysty. Al 2005-2008 jyldar aralyǵynda «Qazbat» batalony Irak jerin mınadan tazartý jumysyna belsene kómektesti. Irakta kapıtan Qaırat Qudabaev qaza tapty. Árıne, sarbazdar qazasy jaıly derekter kúrsintkenimen, Qazaqstan áskeri mol tájirıbeden ótkeni, sarbazdardyń bilimi men biliktiliginiń artqany, álemdik qaýymdastyq aldynda el bedeliniń óskeni kóńil jubatady.
Búginde Qazaqstan Qarýly Kúshterinde Reseı, Belarýs, Izraıl, Túrkııa, Qytaı, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, AQSh, Fransııa sııaqty memleketterdiń túrli tehnıkasy qoldanylyp júr. Qazaqstan radıo-elektrondy baılanys quraldaryn, radıolokasııalyq jabdyqtardy, túnde kórý qurylǵylaryn, brondy kólikterdi, áskerı katerlerdi qurastyryp, patron óndiretin deńgeıge jetti.
Búginde Qazaqstan aspanyn S-300 tárizdi zenıttik zymyran keshenderi qorǵap tursa, áýe kúshteri Sý-30SM, MıG-31 tárizdi ushaqtarmen jabdyqtalǵan. Otandyq «Arlan» kólikteri, túriktiń brondy mashınalary, fransýzdarmen birlese qurastyrǵan «Nur» radıolokasııalyq keshenderi eldiń qorǵanys qabiletin arttyrǵany sózsiz.
Qarýly Kúshterdi jasaqtaýda Elbasy ustanǵan baǵyt – san emes, sapa. Nursultan Nazarbaev ásker sanynyń kóp bolýynan góri shaǵyn ári utqyr armııa mańyzdy dep sanady. Sonymen birge áskerı isti kásip qylǵan mamandar qataryn kóbeıtýdi kózdedi. Sóıtip, kelisimshart boıynsha áskerı qyzmet atqarý júıesi engizilgen bolatyn.
Búginde Qarýly Kúshterdiń jeke quramynyń 75 paıyzy kelisimshart boıynsha qyzmet etedi. Iаǵnı kásibı ásker. Odan bólek, Qazaqstan áskeriniń jeke quramynyń sany da shaǵyn. Shamamen, 100-110 myń shamasynda. Qarýly Kúshterdi osyndaı úlgide damytý qoǵam úshin de, eldiń qorǵanys qabileti úshin de paıdaly. Birinshiden, kelisimshart arqyly áskerı qyzmet óteý kóptegen jastyń áleýmettik máselelerin sheship, qoǵamda óz ornyn tabýyna septigin tıgizse, «Áskerı baspana» baǵdarlamasy olardyń baspanamen qamtamasyz etilýine múmkindik týǵyzdy. Ekinshiden, kásibı túrde áskerı qyzmetpen aınalysqan jaýyngerlerdiń daıarlyǵy joǵary, olar qaýip-qater týyndaı qalǵan jaǵdaıda tez sheshim qabyldaýǵa qabiletti. Úshinshiden, kásibı ásker men armııa jaǵdaıynyń jaqsy bolýy halyqtyń Qarýly Kúshterge senimin nyǵaıtady.
Túıindeı aıtqanda, elimizdiń táýelsizdik jyldaryndaǵy aıtýly jetistikteriniń qataryna kásibı armııanyń jasaqtalýyn qosqan jón. Osy jóninde Elbasy: «Táýelsizdik jyldary memleketimiz kásibı armııa qalyptastyrdy, el múddesine tolyq saı keletin áskerı doktrına túzildi. Bizdiń qasıetti topyraǵymyz áýede de, jerde de jáne sýda da qorǵanys aıasynda. Biz barlyq kórshiles eldermen dostyq qarym-qatynastamyz. Qazir armııa kez kelgen jaǵdaıǵa daıyn bolýy tıis. Bul – áskerı qyzmetshiler aldyna memleket qoıyp otyrǵan mindet», degen edi.
Jaýjúrek ata-babalarymyz aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen enshilep, urpaǵyna amanattaǵan, álemdegi toǵyzynshy terrıtorııa bolyp sanalatyn qasıetti qazaq jerin qazirgi almaǵaıyp zamanda kóz alartqan dushpannan qorǵaıtyn quryshtaı berik qalqanymyz bar dep senemiz.