Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qanshama bozdaqty qyrshynynan qıyp, qanshama taǵdyrdy tálkek etti deseńizshi. Sol aýmaly-tókpeli kezeńniń aýyr azabyn qara nardaı kóterip, azamattyq aryna kir shaldyrmaı ótken asyl aǵalardyń biri – Aıtjan Ahmadıuly.
Soǵys salǵan taǵdyr taýqymetimen on tórt jyl boıy týǵan jerden jyraqta ot keship, qıyndyq pen qorlyqtyń qasiretti qamytyn arqalap, ajal apanynan qaıtqan Aıtjan aǵamnyń aıtary kóp-aq edi. О́kinishke qaraı, asyl aǵa, ardaqty áke uzaq ǵumyrynyń sońǵy kúnderine deıin ne bizge, ne balalaryna jas ǵumyryn jalmaǵan soǵys týraly sheshilip sóılemeı ketti. Onyń sebebi, óz azamattaryn ózi jaý sanap, aqıqattan qoryqqan keńestik júıeniń kesapaty ekenin kesh túsindik.
1418 kún men túnge sozylǵan soǵystyń aman qalǵan soldattary elge oraldy. Al soǵys bastalmaı turyp-aq, 1939 jyly ásker qataryna shaqyrylǵan Aıtjan Ahmadıuly týraly Jeńis kúninen keıin de eshbir habar kelgen joq. «Gvardııa qatardaǵy jaýynger Aıtjan Ahmadıev 1942 jyly 21 qyrkúıekte Smolensk oblysynyń Karmanovskıı aýdanyndaǵy Teterleva derevnıasynyń túbindegi shaıqastan keıin habarsyz ketti...» dep soǵys aıaqtalar jyldyń aldynda kelgen tildeı qaǵazǵa qarap, jas zaıyby Rásh pen ákesi áskerge alynǵanda qyrqynan da shyqpaı qalǵan jalǵyz qyzy Qatıra eki kózderi tórt bolyp, uzaq jyldardy ótkizdi. Aqyry artta qalǵan aǵaıyn es jıyp, týǵan jerden topyraq buıyrmaǵan myńdaǵan bozdaqtardyń biri retinde Aıtjan aǵamnyń artynan duǵa baǵyshtap, sheıitterdiń qataryna qosty.
Al bul kezeńde «kebin kıgen kelmeıdi, kebenek kıgen kelediniń» kerimen Aıtjan aǵam birese Rjev dalasyndaǵy qyrǵyn qasapta qan keship, birese nemis fashısteriniń konslagerlerinde azap shegip, birese qyzyl ımperııanyń quldyq lagerlerinde qorlyq kórip, ómir súrý quqy úshin kúresip júr edi. Ardager aǵanyń úlken uly Bektursynnyń áskerı arhıvterden tirnektep jınaǵan mardymsyz derekteri men kenje uly Alpystyń ákesiniń aýzynan estigen bolymsyz estelikterin qurastyryp, sol bir zulmat jyldardyń sherli shejiresin túzgen boldyq...
Aıtjan Ahmadıuly 1913 jyly naýryz aıynda Semeı oblysy, Abraly aýdanyndaǵy Bylqyldaq degen jerde dúnıege kelgen. Ata-anasynan jastaı aıyrylǵan ol Semeı qalasyndaǵy balalar úıinde tárbıelengen. 1939 jyly ásker qataryna alynyp, birden japon mılıtarısterine qarsy júrgizilgen shaıqastarǵa qatysady.
Áskerı arhıv deregi boıynsha, Aıtjan Ahmadıev jaýyngerlik mindetin atqarǵan 3-shi gvardııalyq motoatqyshtar dıvızııasynyń №5 atqyshtar polki 1942 jyldyń basynda Rjev-Vıazemskıı qandy qasabyna salynǵan eken. Búgingi áskerı ǵylymnyń naqty zertteýleri boıynsha, 1942 jyldyń 5 qańtarynda bastalyp, 1943 jyldyń 21 naýryzyna deıin jalǵasqan Rjev shaıqasy strategııalyq jaǵynan óte saýatsyz, maıdan dalasynda tarıhta bolyp kórmegen adam shyǵynyna ushyratqan urys dep baǵalanyp otyr. Rjev maıdanynda bolǵan 4 iri shaıqasqa basshylyq jasaǵan marshaldar G.Jýkov pen I.Konevtiń darynsyz qolbasshylyǵynyń saldarynan 14 aıǵa sozylǵan shaıqasta nemis generaldary G. fon Klıýge men V. Model basqarǵan fashısterdiń «Ortalyq» armııalar tobyn Rjev plasdarmynan tyqsyryp shyǵara almapty. Rjev mańyndaǵy maıdan dalasynda Qyzyl Armııa qaza tapqany bar, habarsyz ketkeni bar 2 mıllıonǵa jýyq jaýyngerinen aıyryldy.
1942 jyldyń 21 qyrkúıegindegi kezekti aýyr shaıqastan keıin snarıad túsken okopta tirideı kómilip qalǵan birneshe qyzyl áskerdi fashıster qolǵa túsirip, tutqynǵa alady. Soǵystyń alǵashqy kezeńindegideı emes, bul kezde keńes jaýyngerleriniń ólermendik erligine óshikken fashıster qolǵa túsken jaýyngerlerge erekshe qatygezdik kórsetti. Rjev maıdanynda qolǵa túsken tutqyndardy Polsha jerindegi ajal apandaryna aınalǵan konslagerlerge jóneltti.
«Eki jyl nemis konslagerinde bolǵanda, kórmegen qorlyq qalmady. Ashtyqtan, aýyr jumystan ábden tıtyqtaǵan kezimizde, 1944 jyldyń qatal qysy kelip, qur súlderlerin súıretip júrgen áskerı tutqyndar ashtyq pen sýyqqa shydamaı ondap, júzdep qyryla bastady. Marqumdardyń óli denesin shetkeri turǵan saraıǵa aparyp, tekshelep qalap tastaıdy. Qyrshyn ketken bozdaqtarǵa bir ýys topyraq ta buıyrmaı, tas saraıda taý-taý bolyp jatady.
Qatal qystyń sońǵy aıynda eki ókpem qabynyp, men de murttaı ushtym. Sýyq baraktaǵy saban tóselgen taqtaı tósekten tura almaı sandyraqtap jattym. Aıýdaı aqyrǵan qaraýyldar álsin-álsin kelip, taıaqtap, tepkilep turǵyzbaq bolady. Denemniń ashy taıaqqa selt etip, qımyldaıtyn da qaýqary qalmapty. Jaryq dúnıemen qoshtasyp, eshteńeni sezbeı sulyq qaldym.
Esten aıyrylyp qansha jatqanym belgisiz, tas saraıdaǵy qarańǵy qapasta ózime-ózim kelgendeı boldym. Sup-sýyq óli denelerdiń ústinde jatyrmyn. Qımyldaýǵa shamam joq. Taǵy da óli men tiriniń arasynda qansha jatqanym belgisiz, tas saraıdyń esigi tarsyldaı ashylyp, áldekimder ishke kirdi. Bar kúshimdi jınap, yńyrsı belgi bergendeı boldym...
– A, etot, vrode jıvoı?!.
Alystan tunshyǵa shyqqan áıel daýysyn estidim.
– Bros! Vseravno, ne jıles!
Kúńgirlegen erkek daýysy buıyra sóıledi. Jylt etken bolymsyz úmit sáýlesi kilt sóndi. Kúderim úzilip, kóńilim sýyp, taǵy da tylsym tuńǵıyqqa batyp júre berdim...
Osydan taǵy bir juma ótkennen keıin Marııa esimdi polıak áıeliniń jyly jertólesinde esimdi jıdym. Oqıǵa bylaı bolypty: Jaqyn eldi mekenderdiń birinde turatyn Marııa tutqyndar lagerindegi sanıtarlyq bólimge medbıke bolyp tirkelgen eken. Lagerdegi sanıtarlyq bólimniń mindeti, negizinen tutqyndardy emdeý emes, ólim-jitimin tirkeý, esebin júrgizý bolyp tabylady. Tas saraıǵa kezekti ólikterdi alyp kelgen Marııa men kómekshi sanıtar kóp máıittiń ortasynda tirshilik belgisin tanytyp, talyqsyp jatqan meni taýyp alady. Kómekshi sanıtardyń qarsylyǵyna qaramastan, qudaıǵa qaraǵan Marııa meni qolarbaǵa salyp, lagerden jasyryn alyp shyǵady. Tirilerdiń tiziminen syzylyp tastalǵan tiri arýaqty úıiniń astyndaǵy jertólege tyǵyp, eki aı boıy baǵady.
Bir kúni Marııa jertólege úreılene kirip, sybyrlaı sóıleı otyryp, syr sýyrtpaqtady: «Qyzyl Armııa Polsha jerinde aýyr shaıqastar júrgizip jatqan kórinedi. Jeńilis tabatyndaryn jete túsingen fashıster «jaraly jyrtqyshtaı» jantalasýda. Erteń mańaıdaǵy derevnıalardyń barlyǵynda tintý júrgizip, kúdiktilerdi ustamaq. Endi munda qalý óte qaýipti. Búgin túnnen qalmaı qashý kerek. Tún jamylyp, jedel júrip ketseń, tań ata Qyzyl Armııanyń aldyńǵy shepterine iligip qalýǵa bolady...».
Men qarańǵy jertólede qarmanyp, Marııanyń qoldaryn qystym. Bar alǵysymdy jalǵyz aýyz sózge syıǵyzyp, «men saǵan máńgi qaryzdarmyn, Marııa!» dedim óksik býyp, tunshyǵa sybyrlap. Ekeýmiz osylaı qoshtastyq. Basyn qaterge tigip, fashısterdiń ajal apanynan aman alyp shyqqan qarapaıym polıak áıeline dál qazir basqa aıtarym da joq edi... Marııa jıystyryp bergen jupyny kıimderdi kıip, eki aı jatqan jertólemnen qashyp shyqtym. Tań ata men Qyzyl Armııanyń sholǵynshy bólimderiniń birine tap boldym. Olar meni áskerı barlaý basqarmasynyń aıryqsha bólimine tapsyrdy. Kapıtan shenindegi tergeýshi maǵan kóp ýaqyt ketirgen joq. Jaý tutqynynda bolǵan senimsiz adam retinde «kinásin qanymen jýýy kerek» degen úkim shyǵaryp, aıyp batalonyna aıdady da jiberdi...», dep áńgimelegen eken ol kenje ulyna.
Aıtjan Ahmadıuly tórt aı boıy aıyp batalonynyń quramynda jan alyp, jan berisken qankeshý maıdan jolynan ótedi. Tórt aıdan keıin kezekti bir aýyr shaıqasta aǵam jambasynan qatty jaraqat alyp, gospıtalǵa túsedi. Gospıtalda jatqanda, oǵan «kinásin» qanmen jýǵan jaýynger retinde qujattary qaıtarylyp, Qyzyl Armııanyń qatardaǵy jaýyngeri retinde tolyq aqtalyp shyǵady. Jaraqatynan aıyǵyp, gospıtaldan áskerı bólimge kelgen qatardaǵy jaýynger A.Ahmadıevti barlaý basqarmasynyń aıryqsha bólimi qaıtadan tutqynǵa alyp, jaý qolynda bolǵan satqyn retinde jaýapqa tartady. Shuǵyl ótken áskerı trıbýnaldyń úkimimen on jylǵa bas bostandyǵynan aıyryp, Kýzbass shahtalarynyń jerasty jumystaryna aıdalady. Sóıtip alty jyl boıy azapty maıdan jolynan ótip, fashıst konslagerinde bolyp, aıyp batalonynda soǵysyp, aýyr jaraqat alǵan jazyqsyz jaýynger «satqyn» degen jalǵan jalamen segiz jyl boıy jerasty shahtasyndaǵy katorgalyq jumysta bolady. Tek 1953 jyly Stalın ólgennen keıin ǵana myńdaǵan saıası tutqyndarmen birge aqtalyp, bostandyqqa shyǵady.
Maıdanger Aıtjan Ahmadıulynyń týǵan jerge oralǵannan keıingi qarapaıy ómir joly da ulaǵatqa toly edi. Qanshama qııanat kórip, jazyqsyz japa shekse de ol ómirge ókpelep, ózgege óshikken joq. Azamattyq atyna kir shaldyrmaı, adamgershilik qasıetin joǵary ustap, adamdarǵa degen baýyrmaldylyǵyna barynsha basymdyq berip ótti. Bul kezde boıjetip qalǵan jalǵyz qyzyna kesirin tıgizbeýdi oılap, Aıtjan aǵam ómirdi jańa qyrynan bastaýdy uıǵardy. Alys aýdannyń shalǵaıdaǵy bir sharýashylyǵyna baryp, bir otar mal aldy. Tapsyrylǵan jumysqa asqan jaýapkershilikpen qaraıtyn tııanaqty azamatqa kolhoz basshylarynyń da kózqarasy túzý boldy. Az ýaqytta ol sharýashylyqtyń ozat shopandarynyń birine aınaldy. 1955 jyly Qaınar atty aýylda áke-sheshelerinen erte aıyrylyp, tórt birdeı shıtteı baýyrlaryn baǵyp qalǵan Bıshan Zikirııaqyzymen dám jarastyrdy. Ony Raqılash, Nurqılash, Saǵyntaı jáne Bitimǵalı degen buǵanasy bekimegen tórt baýyrymen birge Egindibulaq aýdany Abaı keńsharynyń Toqaı bólimshesine kóshirip ákeldi. Bıshan jeńgeı ekeýi tórt balaǵa jetimdik qasiretin kórsetpeı, baǵyp-qaǵyp ósirdi. Aıtjan aǵam tórt baldyzyn túgel oqytyp, jeke úı qylyp shyǵardy.
Aıtjan jáne Bıshan Ahmadıevter tatý-tátti uzaq ǵumyr keship, Qatıra, Baqyt, Aıman, Dámet atty tórt qyz, Tilegen, Bektursyn, Bekbolat, Tasbolat, Meırambek jáne Alpys atty alty ul súıip, tárbıelep ósirdi. Uzaq ýaqyt Abaı atyndaǵy keńshardyń mal sharýashylyǵyn órkendetý jolynda aıanbaı eńbek etip, zor abyroımen qurmetti eńbek demalysyna shyqqan erli-zaıypty shopandardyń memleket tarapynan alǵan marapattary da bir tóbe. Ásirese olardyń qınalǵanǵa qolushyn sozyp, jetimderge jebeý bolǵan joǵary adamı qasıetterin búkil aýyl-aımaq jurtshylyǵy úlgi tutady. Máselen, sonaý bir alpysynshy jyldary Aıtjan aǵam Qytaı elinen qonys aýdaryp kelgen bir aýyl qandastarymyzdy qasyna qondyryp, bastaryna baspana, aldaryna mal salyp bergen eken. Qytaıdan kelgen aǵaıyndardyń ósip-óngen urpaqtary kúni búginge deıin asyl azamattyń adamgershilik qamqorlyǵyn aýyzdarynan tastamaıdy.
Iá, jıyrmasynshy ǵasyrda halqymyzdyń basyna túsken orasan náýbetterdi qaıyspaı kóterip, jazyqsyz japa shekse de júrek jylýyn óshirmeı, azamattyq bolmysyn asqaqtatyp ótken qarapaıym qatardaǵy jaýynger Aıtjan Ahmadıulynyń bıik rýhy urpaqtar jadynda jańǵyra bermek.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi