Toqseıit áýletiniń ómiri men taǵdyry halqymyzdyń taǵdyrymen baılanysty. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta shaıqalmaǵan shańyraq qaldy ma? Solardyń biri – meniń atam Qazezdiń shańyraǵy. Úsh balasynyń úsheýin de maıdanǵa attandyryp, ustaranyń júzinde otyrǵandaı kúı keshkenin anam Marqaba aıtyp otyratyn. Qaırolla, Baızolla, Mahmet Qazezuldary – úsh aǵaıyndynyń úsheýi de soǵys ardagerleri.
Ákem Qaırolla 1916 jyly Aqmola oblysynyń Aqkól aýdanyndaǵy Qaraǵaı aýylynda dúnıege kelipti. О́ziniń aıtýynsha, 1926 jyly Masaly eldi mekenine qonys aýdarǵan. Áke-sheshesiniń arqasynda orta mektepti bitirip, 1937 jyly Kókshetaý pedýchılıshesine oqýǵa túsip, 1940 jyly bitirgen. Asharshylyq kezeńi, jaryq joq, tamaq jetkiliksiz, bir úzim nan men qara shaıdy qanaǵat tutyp, aıdyń jaryǵymen oqýǵa májbúr bolǵan. Inisi Baızolla qysta at-shanamen azyq jetkizip turǵan. Únemdep jeýshi edik, dep jıi esine alýshy edi ákem.
1941 jyly naýryz aıynda ákem anamyz Marqaba Qasenqyzyna úılenedi. Alaıda otbasylyq ómirleri uzaqqa barmaı, surapyl soǵys bastalyp, 1941 jyldyń shilde aıynda maıdanǵa attanypty. Maıdanda júrip partııa qataryna ótken. Serjant ataǵyn alǵan. Ata-enesiniń jubanyshy bolǵan – anam Marqaba men ápkemiz Gúlshat. Ápkemizdiń ákesi, atamnyń baýyry Muhamedrahym Domauly 47 jasynda maıdanǵa attanarda ájeme: «Aman-saý kelsem, qolyńyzdan, sol jaqta qalsam, o dúnıeden alamyn», dep amanat aıtyp ketken eken. Sóıtip Gúlshat ápkemiz 4 jasynan ata-ájemniń baýyrynda eshkimnen kem bolmaı erkelep ósken. Ákesinen «qara qaǵaz» kelipti. Atamyzdyń esimi habarsyz ketken maıdangerlerdiń tiziminde jazýly.
Ákeme soǵys bitken soń, Máskeýde áskerı qyzmette qalýǵa usynys jasalǵanymen, ata-anasy ruqsat bermegennen keıin elge oralypty. Ol Aqsý orta mektebinde 45 jyl ustaz boldy, joǵary synyptarǵa qazaq tili men ádebıeti jáne tarıh pánderinen sabaq berdi.
1995 jyly Jeńistiń 50 jyldyǵynyń qurmetine ákem Elbasymyzdyń qoly qoıylǵan «UOS-ǵa qatysýshyǵa Prezıdentten» degen jazýy bar qolsaǵatty kózine jas alyp qabyldap, qolynan tastamaı taǵyp júrdi. Sol tusta ata-anasyn, baýyrlaryn, maıdandas joldastaryn esine alyp, arnaıy as berdi. Biz Jeńis soldattarynyń qyzdary bolyp ómirge kelgenimizge rızamyz, baqyttymyz. Ákemniń artynda úsh qyzy, jıenderi qaldy. Jıenderi atalarynyń maıdanger, memlekettik marapat ıegeri, ulaǵatty ustaz bolǵanyn jaqsy biledi, árdaıym maqtan tutady. О́zim – ákemniń tuńǵysh qyzymyn, 1947 jyly Aqsý jerinde ómirge keldim. Ata-anamyz úsh qyzyn betinen qaqpaı erkeletip ósirdi.
Ákemniń II dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattalǵanyn da aıta keteıin. Qujattary Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq arhıvinde (SAMO) saqtaýly. 23-shkaf, 8-jáshik. Men osy habarlamany 2020 jyly aldym.
Ákemniń ózinen keıingi inisi Baızolla Qazezuly 1917 jyly týǵan. 1938 jyly ásker qataryna alynyp, fın soǵysyna, keıin Japonııanyń Halhıngol jerindegi shaıqastarǵa qatysqan. Áskerı mindetin ótep, elge oralaıyn dep turǵanynda Uly Otan soǵysy bastalyp, Kýrsk ıininde maıdanǵa kiredi. Soǵystyń sońyna deıin keýdesin oqqa tosyp, 7 jyl degende, ıaǵnı 1945 jyly ata-anasymen qaýyshypty. Atamyz Qazez qýanyshtan jalǵyz bıesin soıyp, elge as beripti. Baızolla atamyz orys tiline óte jetik bolǵandyqtan, kartochka júıesi bıýrosyna jumysqa ornalasyp, uzaq jyldar halyqqa qyzmet kórsetken. Ol 1945 jyldyń kúzinde Márııam Fazylqyzy anamyzǵa úılenip, shańyraq kótergen. Márııam Aqsý orta mektebinde ustaz boldy. Baızolla atamyz ben Márııam anamyz 4 qyz, 2 ul ósirip, olardan 10 nemere súıip, atamyz – 71, anamyz 68 jasynda ómirden ótti.
Ákemniń kishi baýyry Mahmet Qazezuly 1924 jyly týǵan. 17 jasynda ózi suranyp, ásker qataryna alynyp, soǵysqa Iаroslavl maıdanynda kirgen. Ol da 1945 jyly shildede elge aman-saý oralǵan. Eńbek jolyn órt sóndirý qyzmetinde bastaǵan. 1950 jyly Aısha Qalıqyzyna úılenip, shańyraq kóteripti. Tátemiz de Aqsý mektebinde ustaz bolǵan. Qazez atamyz ben Qabıba ájemizdiń balalary men kelinderi el maqtan tutatyn úlgili otbasylaryna aınalǵan. Mahmet pen Aısha ómirge 4 ul, 1 qyz ákeldi. О́kinishke qaraı, ańsaǵan armandaryna jete almaı aǵam – 45, tátem 43 jasynda ómirden ótti. Balalary aman-esen erjetip, oqyp, shańyraq kóterdi. Sóıtip áke-sheshesiniń ómirlerin jalǵastyryp jatyr. Biz, urpaqtary ár jyl saıyn 9 mamyrda beıit basyna baryp, taǵzym etemiz.
Bıkesh QAIROLLAQYZY
NUR-SULTAN