Máńgilik saýalǵa mándi jaýap

Árbir jazýshy óz orta­synyń, qoǵamynyń kózqa­rasyn, túsinigi men paıymyn mı eleginen ótkizip, oǵan óz topshylaýlary men toqtamdaryn, boljamdary men tájirıbesin, sondaı-aq ómirdiń, tirshiliktiń zańdylyqtaryn qosyp, ómirdiń máni jaıly týyndylardy ómirge ákeledi. Bul ásirese, ómirden mán izdeýge shaqyryp turǵan ekzıstensıalızm termıni dúnıege kelgen jıyrmasynshy ǵasyr men bizdiń dáýirge tán. Rýhanı daǵdarys pen mádenı quldyraýdy bastan te­reń ótkergen sońǵy eki ǵasyrdyń adam balasynyń arqasyna artqan júgi aýyr. Adamdar shybyndaı qyrylǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵys pen mádenıetter men órke­nıetterdiń taǵdyry sheshilgen jahandaný dáýiri, adamdardyń teń jaratylysyna kúmánmen qaraýshylyqty týdyrǵan kapıtalızm adam ómiriniń máni týraly saýaldy alǵa shyǵaryp, ásirese, jazýshylardan, qalamgerler­den oıshyldyqty, suńǵylalyqty ta­lap etti. Áıtpese qym-qýyt ómir­diń myń túrli boıaýyn beıneleý, san alýan taǵdyrdyń ja­ıyn oqyrmanǵa jetkizý, keıip­kerdiń ishki kúıin sıpattaý ońaı emes. Bul turǵydan kelgende keıip­kerleri oqyrmandardyń sanasynda ómir súretin qalamgerler baqytty. О́z basymyz sondaı qa­lamgerlerdiń qatarynda naryq­tyq qatynastardyń adam psıhologııa­syna áserin, adam bolmysynyń jalǵyzdyǵyn, árbir taǵdyrdyń oqshaýlyǵyn, sanadaǵy aqıqat pen ómir shyndyǵynyń bir-bi­rine sáıkese bermeıtinin sátti be­derleıtin Nurǵalı Orazdy atar ek.

Onyń bir keıipkeri sıqyrly kól sııaqty. Kún sáýlesi betinde jalt-jult oınap, birte-birte jylyna bastaǵan tuńǵıyq kól sekildi, tóńiregine jyp-jyly shýaq shasha qaraıtyn tostaǵandaı qara kózdi kelinshekti jazýshy bastan-aıaq sıqyrly kólge teńep, eń sońynda ótkenniń bárin tereńine batyryp, eshqandaı belgi qaldyrmaı, jym-jylas qyp jutyp qoıyp, tup-tunyq bop móldirep jatady dep sıpattaıdy. Onyń taǵy bir keıipkeri ońasha aral sııaq­ty. Shetsiz, sheksiz kók aıdynnyń bir qıyryndaǵy kip-kishkentaı bop buldyrap turǵan ońasha aral qalaı elsirep, qulazyp tursa, keıipkerdiń qar basyp, muz qa­typ jatqan jan-dúnıesi de dál sondaı qulazýly, jalǵyz... Qa­lamgerdiń endi bir keıipkeri adas­qan juldyz bolsa, taǵy bireýi baq qusynyń ózinen aýmaıdy. Bir-birine múlde uqsamaıtyn osy keıipkerler oqyrman kóńiline myqtap ornyǵady. Sebebi prozaık poetıkalyq kórkemdiktiń qýatyn, shendestirý, teńeý, sa­lys­tyrýlardyń adam sanasyna áserin erekshe meńgergen. Mine, sol sebepti olar azan shaqyryp qoıǵan atymen emes, jazýshynyń teńeýimen este qalady. Bir qy­zyǵy, osy keıipkerlerdiń esh­qaı­sysy qarapaıym, kúıbeń tir­shilikti mise tutpaıdy. Ideal mahabbat izdeıdi, ótken shaqty saǵynady, tosyn qadamdar jasaıdy, óz taǵdyrynyń qojasy bolǵysy keledi, t.b. Qysqasy, ortamen, tirshilikpen sanasqysy kelmeıtin erekshe keıipkerler aınalyp kelgende óz ómirleriniń mánin tapqysy kep sharq urady.

Nurǵalı Oraz shyǵar­ma­shy­lyǵyna tán erekshelik retinde onyń adam bolmysynyń jalǵyzdyǵyn názik syrshyldyqpen sıpat­ta­ýyn­da der ek. Jazýshy jalǵyz­dyq­ty jaı ǵana sezinbeıdi, ol jalǵyzdyqty kóredi. «Túnmen bir­ge ere kelgen Tynyshtyqtyń je­teginde Jalǵyzdyq bar edi. Ol ózi bir qol-aıaǵy shıdeı, basy qa­zandaı, badyraq kóz aryq balaǵa uqsaıtyn-dy. Mine, sol bala-jal­ǵyzdyq qazir jan-jaǵyna urlana kóz salyp, áli shamy sóne qoımaǵan terezelerden ishke syǵalap qarap keledi...» deıdi jazýshy. Mine sol bala-jalǵyzdyq sát saıyn ósip, aıaq-qoly sıdıyp, boıy se­reıip, moınyn sozyp umtylyp, terezelerdiń jaqtaýyna jabysyp alyp, árbir páterdiń ishindegi kórinisterge telmiredi. Jalǵyz-jalǵyz adamdardyń muńdaryna kýá bolady. Biraq olar muny kórse de kórmegendeı, sezse de sez­begendeı keıip tanytady. Tipti ma­sańdaý bir áıel «ári júr» dep jalǵyzdyqty qýyp jiberedi. Túni boıy jany jabyrqap, kóńilin kireýke basatyn adamdar tańerteń eshteńe bolmaǵandaı kúlip oıanyp, sharýasyna asyǵady eken, páterde jalǵyz turatyn dimkás qarttyń ózi bir paket sút pen bólke nan alý úshin áne dúkenge ketip barady. Olar jalǵyzdyqty tanymaıdy, moıyndamaıdy... Ja­zýshy adamdardyń barlyǵy bir­deı jalǵyzdyqty sezine almaıtynyn, sezinse de moıyndaǵysy kelmeıtinin, tipti ony tanymaıtynyn, onyń ar jaǵynda olardyń óz bolmystaryn tanymaıtynyn, óz-ózderinen qashatynyn, óz-ózderin aldaıtynyn jalǵyzdyqty bólek bolmys retinde beıneleý arqyly sátti jetkizgen. Moıny qylqıǵan, boıy soraıǵan bala-jalǵyzdyq adamdardyń jalǵyzdyq týraly tanym-túsiniginiń qorash­ty­ǵyna, jetilmegenine de meń­zep turǵandaı. Tipti adam jalǵyz­dyq­ty moıyndamaý, tanymaý arqyly ǵana tirshilikten, ómirden lázzat alýy múmkin degen sııaqty oılar da jasyrynyp jatqandaı ma...

Qalamgerdiń «Aıaqtalmaǵan er­tegi» áńgimesinen naryqtyq ómir­diń zańdylyqtaryn tanımyz. Otbasyly, jigit aǵasy jas­taǵy ǵylym kandıdatynyń aıaq­tal­maı qalǵan mahabbat ertegisi oqyr­mandy ári-sári kúıge túsiredi. Bir­neshe jyldan soń baıaǵy boı­jet­­kenmen kezdesýge qurǵan jos­parynyń sátsiz aıaqtalýynda tur­mystyń shyndyǵy bar edi. Iаǵnı baıaǵy talshybyqtaı boıjetken Raýshan jeme-jemge kel­gen­­de onymen kezdesýge ózin ir­kip qalady. Sebebin, jazýshy bylaısha túsindiredi: «...aýyr turmys pen qara jumys qa­jy­­typ, torsıyp isinip ketken qol­daryn qaıda syıǵyzaryn bil­meı, onsyz da tyrsyldap áreń syıyp turǵan sur plashynyń etegin tartqylaı berdi». Iаǵnı turmystyń ıleýine túsken, sóıtip mazmuny da, pishini de ózgergen aýyldyq áıel óziniń mańdaıy jarqyraǵan qalalyq ǵylym kandıdatymen kezdesýge laıyq emes ekenin der kezinde túsinedi... О́mir shyndyǵynyń qııaldaǵy mahabbat ertegisine qatysy joqtyǵyn sheberlikpen baıandaǵan jazý­shy adamdardyń naryqtyq qoǵamdaǵy quny, mazmuny týraly tolymdy oı tolǵaıdy. Aınalyp kelgende qandaı qoǵamda ómir súr­se de adamnyń jan dúnıesi bos­tandyqty, erkindikti, mahabbatty qalaıtynyn, sol arqyly óz ómirinen mán tapqysy keletinin jymdastyra órnekteıdi.