Aqyn Qasym Amanjolovtyń ómir joly da, óner hám óleń joly da kúrdeli, qaıshylyqtarǵa toly bolǵanyn bilemiz. Ákesinen erte aıyrylyp, jetim ósti. Balalyq shaǵy ashtyq pen joqshylyqqa tap keldi. Ulan-ǵaıyr dalanyń bir qıyrynan ekinshi qıyryna kóshti. Sum soǵystyń surapylyn bastan keshti. Maıdan dalasyndaǵy oq pen ottan, qar men muzdan, okoptaǵy syzdan denege dert jabysty. Soǵystan keıingi beıbit jyldardyń ózinde baspananyń qıyndyǵyn bastan ótkerdi. Ádebıettegi «ádebı ıtterdiń» de álegi kóp boldy. Osynyń bárine qaısar Qasym shydady. Bóri sekildi bildirmedi. О́zin de, otbasyn da otty óleńderimen asyrady, jylytty, jubatty...
Al shyn máninde taǵdyryna buıyrǵan, mańdaıyna jazylǵan qaıǵy-qasiretter men aýyr synaqtardy jeńildetip, jeńip shyǵýǵa kóp kómektesken onyń moınyna tumardaı taǵylǵan mahabbaty edi. Sol mahabbaty ony qyzǵyshtaı qorydy. Perishte bolyp, óksigi men ókinishi kóp ómirdi ólmes óleńge aınaldyrdy.
Sol mahabbaty, ómirlik súıgen jary – Saqypjamal edi. Jalpy, Qasym Saqypjamalǵa birneshe óleń arnaǵan sekildi. Sebebi 1936-1946 jyldar aralyǵyndaǵy on jyldaı ýaqyt ǵashyq bolyp júripti. On jyldan keıin qosylyp, segiz jyl otasqan. Osy on segiz jyldyń ishinde talaı óleń-jyr dúnıege kelgen shyǵar. Solardyń arasynda 1946 jyly jazylǵan «Saqypjamal» dep atalatyn óleńi erekshe.
Saqypjamal! Bir ózińde
Eki áıeldiń aty bar.
Kún bop kóziń kúlgenińde,
Qabaǵyńnan aı týar.
Sol kez saǵan qaraı berem
Kórmegendeı men buryn.
Jannyń syryn jatqan tereń
Oqı berem jasyryn.
Saqypjamal! Atyń qandaı!
«Sápen» deımiz qysqartyp.
Jar bola gór aıtylǵandaı,
Senen qaısy qyz artyq?!
Mahabbattan talaı jastyń
Júrekteri kúıýli.
Múmkin jóndep súıe almaspyn,
О́ziń úıret súıýdi.
«Senen artyq jan tabam» dep
Qate bassam, ketsem jeldep,
О́ziń sotta, óziń kesh.
Bes shýmaq óleń – bes bólimdi poemaǵa tatıdy. Esiminen eptep bastalǵan bir názik syr tereńge tarta jóneledi.
Sál sheginis jasasaq, negizinde Saqypjamal Qasymnan buryn da turmysta bolǵan. Balasy bar áıel. Burynǵy joldasy Ánýar Seıdahmetov Qasymnyń dosy eken. Dosynyń úıinde shaı quıyp otyrǵan keremet kelinshekke birden ǵashyq bolǵan aqyn óziniń órt sezimin óshire almaı, úlken mahabbatqa aınaldyryp alǵan. Bul – 1936 jyl bolatyn. Sodan sergeldeńge túsken aqyn 1938 jyly Almatyda júrip, «S...ǵa» deıtin óleń jazady. Sonda:
«Shyǵystyń sholpanyndaı
kózdi tarttyń,
Júrekti áldeqaıda jetekteısiń.
Beıne bir sen – magnıt,
men – bolatpyn,
Táýekel! Darııasyna kettim súńgip.
Bolǵanda sen aspannyń aqqý qusy,
Suńqardaı sońynan qýa qanat qaqtym.
Amal ne, aqqý shirkin qonsa baryp,
Kóńilsiz kóline bir basqa jaqtyń!», – dep, júrekte júrgen ǵashyqtyq lebizin bildiredi. Keıin soǵysqa attanyp, maıdan dalasynda júrgende de ǵashyǵy esinen esh shyqpaıdy. Sol bir qııal qusy, appaq armany sum soǵys aıaqtalǵansha júreginde júredi. 1945 jyly Qasym poezııasynyń bıik shyńy – «Darıǵa, sol qyzdy» jazdyrǵan da osy qudiret edi. Olaı deıtinim, óleńde:
«О́ńimde me edi,túsimde me edi,
Kórip em ǵoı bir armandaı qyzdy.
Bir názik sáýle kúlimdep edi,
Surapyl soǵys soqty da buzdy...
Qaıda eken, qaıda, darıǵa, sol qyz?!», – deı kelip, óleń sońynda:
«Jeńdik qoı jaýdy,
arman ne, qurbym,
Kúrkirep kúndeı, ótti ǵoı soǵys.
Aıqaılap án sap, taba almaı júrmin,
Qaıda eken, qaıda, darıǵa, sol qyz?!», – dep aıaqtaıdy.
Surapyl soǵystan elge aman-esen oralǵan aqyn 1946 jyly ǵashyǵy Saqypjamaldy izdep tabady. Jary Ánýardyń soǵysta qaza tapqanyn estıdi. Kóp uzamaı osy jyly zaryǵyp kútken ǵashyǵyna qosylǵan eken. Osy saǵynyshtyń, osy baqyttyń qurmetine arnap, dúnıege kelgen qyzyna Darıǵa dep at qoıǵan.
Ańsaǵan aqqýyn qolyna qondyryp, odan sábı súıgen Qasymǵa taǵdyry taǵy da qyryn qaraǵan. Almatydaı alyp qaladan páter buıyrmaı, baspana máselesi biraz jyl basyn qatyrǵan. Tipti bir qınalǵan kezde úlken bastyqtyń ózine:
Berseń ber, bermeseń ǵoı, baspanańdy,
Sonda da tastamaspyn astanamdy.
О́leńniń otyn jaǵyp jylytamyn,
О́zimdi, áıelimdi, jas balamdy, – degeni bar.
Osyndaı joly bolmaı, qıyndyq qursaǵan jyldarda da Qasym aqyn esh jasymaǵan. О́leńniń erke ózenin odan saıyn tasytqan. Sol sátterde súıikti jaryna arnalǵan bir óleńin «Aqsáýle» dep atapty. Mátini mynadaı:
Bir kúı bar dombyrada tartylmaǵan, dep bastalatyn tamasha lırıkalyq óleńge keıin belgili sazger Ábilahat Espaev ádemi án jazdy. Sózi men áýeni qustyń qos qanatyndaı qatar qaǵylatyn klassıkalyq týyndy.
Soǵystan tapqan syrqaty údep, qatty qınalyp júrgen shaǵynda Qasymnyń qasynda jary Saqypjamal dárisin berip, únemi emdelýine janashyrlyq kórsetip otyrǵan. Qaıtys bolarynyń aldynda birneshe kún kóz ilmeı kúzetip otyrǵan deıdi eski estelikter. Al aqyn dúnıeden ótkennen keıingi qanshama jyldar barysynda Qasym muralaryn jınaqtap, shyraqshysyna aınalǵany da – sol sýymaǵan mahabbattyń belgisi edi. Bar sanaly ǵumyryn Qasym aqynnyń taǵdyryna arnaǵan aıaýly jan biraz jasap, bertinde qaıtys boldy.
Iá, aqıyq aqyn, óreli ónerpaz, ǵajaıyp tulǵanyń tumaryna aınalyp, máńgilik mýzasy bolǵan, Qasym poezııasyndaǵy mahabbat lırıkasynyń basty keıipkeri – Saqypjamal apamyz osyndaı erekshe jan bolǵan eken.
Álimjan QUTJANULY,
oqytýshy ǵalym
QARAǴANDY