Qaıta túlegen Túrkistan

«Eki jyldan astam ýaqyt ótti. Eger Túrkistanda bolmasańyz, qazirgi qalanyń qalaı ózgergenin kórýge kelińiz. Elimizdiń astanasynan keıin boı kótergen jańa qala boldy. Bul – elimizdiń zor múmkindikteriniń taǵy bir dáleli. Jańarǵan Túrkistandy kórgenderdiń barlyǵy tańǵalýda. Bul – respýblıkamyzdyń máde­nıet ortalyǵy. Elimizdiń ońtús­ti­gindegi taǵy bir gúldengen qala. Jaqynda, meniń bastamam­men ótken Túrkitildes memle­ket­terdiń yntymaqtastyq keńesi sammıtiniń qorytyndysy bo­ıynsha Túrkistan resmı túrde túrki áleminiń rýhanı astanasy bolyp jarııalandy», dedi Nursultan Nazarbaev.

Oblys ortalyǵynyń qalaı ózgergenin kórýge keńes bergen Elbasy Túrkistanǵa arnaıy at basyn buryp, paıdalanýǵa beril­gen jáne qurylysy júrip jatqan nysandardy arala­dy. Qala men oblystyń áleý­met­tik-ekonomıkalyq jaǵda­ıyna qanyqty. Tuńǵysh Prezı­den­timizdiń ıdeıasy kıeli Túrkis­tannyń uly qasıetiniń jandana túsýine, búgingideı izgilikti ister­diń atqarylýyna bastaý­da. Osydan úsh jyl buryn Elba­sy Jarlyǵymen Túrkistan qala­synyń oblys ortalyǵyna aınalýy Túrki álemindegi tarıhı oqıǵa boldy. Tarıhı she­shim shejireli shahardyń damýyna tyń serpin berdi. Buryn aýdan ortalyǵy bolyp kelgen shaǵyn shahar qazir mádenı ortalyqtary kóz tartatyn jasyl jelekti, kórikti qalaǵa aınalyp keledi.

Nursultan Nazarbaev Túr­kistanǵa sapary barysynda aldymen «Tuńǵysh Prezıdent saıa­baǵyn» abattandyrý nátıje­lerimen tanysty. Jalpy aýmaǵy 38 gektar bolatyn «Tuńǵysh Pre­zıdent saıabaǵynda» syıym­dylyǵy 100 tekshe metr jasandy aral paıda boldy. Ol úshin sý uńǵymasy men rezervýar salyndy. On myńǵa jýyq aǵash otyrǵyzylyp, joldar tóseldi. Jańa demalys orny erekshe dızaında jasalǵan shamdarmen jaryqtandyrylady. Sondaı-aq Elbasy qazaq handaryna arnalǵan memorıaldyq keshenniń ashylýyna qatysty.

Onda ıilgen 21 qanatty kórýge bolady. Bul Túrkistanda jerlengen 21 handy bildiredi. Sondaı-aq osynda Elbasy «Uly dala bir­ligi» atty kapsýlany saldy. Onyń ishinde elimizdiń túkpir-túkpirindegi qasıetti jerlerdiń topyraǵy jınalǵan.

Jobalaý quny 1,9 mlrd teńge bolatyn memorıaldyq keshenniń jalpy aýmaǵy 0,85 gektardy quraıdy. Jańa nysannyń barele­finde qazaq bıleriniń, qazaq danalarynyń kórkemsózderi qashalǵan. Sheńber tárizdes salyn­ǵan pılondardaǵy granıt taq­taıshalarǵa qazaq dalasyn bas­qarǵan 21 hannyń esimimen qatar, olardyń bılik júrgizgen jyldary da jazylǵan. Sondaı-aq El­basy Ahmet Iаsaýı kesenesiniń janynda ornalasqan etnoaýylda boldy. «Etnoaýyl» kesheni – qazaq dalasynyń XVIII-XIX ǵasyrdaǵy ómirin beıneleıtin joba. «Áziret Sultan» mádenı qoryǵynyń býferlik aımaǵy men Ahmet Iаsaýı kesenesiniń bekinis qabyrǵasy, etnografııalyq mýzeıdiń ortasynda oryn tepken ınteraktıvti etnoaýyldyń aýmaǵy 16 myń sharshy metrdi quraıdy. Kóshpendiler órkenıetinen kórinis beretin etnoaýyl aımaǵynda qazaq dalasyndaǵy tutas bir dáýir beınelengen. «Etnoaýyl arqyly XVIII-XIX ǵasyrdyń atmosferasyn kórsettik. Gastronomııalyq aımaqta Orta Azııa elderine tıesili aspazdyq ónerdi kórýge bolady. 7, 8, 12 qanatty, barlyǵy 9 túrli ólshemdegi kıiz úıler men «Han saraıy» tigilgen. Aýyl mańynda jylqylardyń «Tabyn» músindik kompozısııasy beınelengen. Ejelgi qudyq, sadaqshylarǵa arnalǵan atys tıri de qoıylǵan. Birneshe aımaqqa bólingen aýyldyń jalpy kólemi – 3 gektar. Joba etnograftardyń, tarıhshylardyń keńesi boıynsha jasalǵan. Bul jerde babalardyń zamanyn kórip qana qoı­maı, tamaqty aspazdarmen birge pisirip, sheberlermen birge túıin túıýge múmkindik bar. Túrli kórinister túsirýge bolady», deıdi jobanyń uıymdastyrýshysy Aıko Tóken.

Elbasy Áziret Sultan qoryq-mýzeıiniń aýmaǵynda salynǵan Iаssy botanıkalyq baǵynyń damý barysymen de tanysty. Birneshe alleıa, labırınt, sándik toǵandary bar baqtyń aýmaǵy 8 gektarǵa jýyqtaıdy. Mundaǵy jemis aǵashtary men ózge de myńǵa jýyq sándik aǵashtardyń kóshetteri Germanııa, Belgııa men О́zbekstan elderinen ákelinip otyrǵyzylǵan. Al jasyl jelekter 6 uńǵymadan shyǵatyn sýmen sýarylady.

Sodan soń Nursultan Nazar­baev jańa mýzykalyq drama teatrdyń ashylý rásimine qa­tys­ty. Bul teatrda túrki álemine ortaq qoıylymdar sahnalanady. Kompozısııalyq kórinisi men sáýlettik kelbeti ózgeshe ǵımaratta tek qazaq akterleri ǵana emes, she­teldik tanymal sheberler de óner kórsetedi. Tórt qabatty óner orda­synyń kórermender zaly 510 adamǵa arnalǵan. Mundaǵy ves­tıbıýl, kýlýarlar, foıe, jı­naqtaý holdary men VIP zaldar ulttyq naqyshpen bezendirilgen. Kórermenderge jáne qyzmettik personalǵa shuǵyl medısınalyq kómek kórsetetin dárigerge deıin qarastyrylǵan.

Teatrdyń bas dırektory Aı­nur Kópbasarovanyń aıtýynsha, óner ujymynda 190 adam shtat­tyq rejimde jumys isteı alady. Qazir akterlerdi jumysqa qabyl­daý júrip jatyr. Olardyń qatarynda Dýbaıda, Máskeýde táji­rıbe jınaǵan rejısserler men kompozıtorlar, menedjerler bar. «San ǵasyrlyq tarıhy bar osyndaı kıeli ólkedegi óner ordasy Elbasynyń bastamasy­men jáne qoldaýymen salyndy. Bul óner ortalyǵynyń erek­sheligi jáne tujyrymdamasy – pre­formatıvti teatr atanýynda. Iаǵnı qazaqstandyq qana emes, túrki álemine ortaq mem­leketterdiń akterleri de keli­sim­shart negizinde osynda jumys isteıdi. Alys-jaqyn shetel­der­den, respýblıkanyń ár óńirinen talantty jas rejısserler, ssenograftar, horeograftar, akter­lerdi jınaýdamyz. Talantty jas­tardyń ishinde Belcanto Vena akademııasynyń túlegi Aııa Shárip, tanymal kompozıtor Hamıt Shańǵalıev, Watanabe Buber balet akademııasyn, Vaganov atyndaǵy orys balet akademııasyn bitirgen Mao Sakaı syndy prıma-balerınalarymyz bar. Teatrdyń alǵa qoıǵan jospary kóp», dedi Aınur Kópbasarova jýrnalısterge bergen suhbatynda.

Teatrda Elbasy «Shańyraq» mınıat­ıýrasyn tamashalady. Sondaı-aq «Qur­met­ti qonaqtar» kitabyna estelik jazba qaldyryp, BAQ ókilderi úshin brıfıng ótkizdi.

«Biz Táýelsizdik jyldary taǵy bir eleýli nysan – Túrkistandy saldyq. Kóp ǵasyrlyq tarıhynda Túrkistanǵa mundaı qarjy, osynshama kóńil bólinbegen. Jańarǵan biregeı qala», dedi Elbasy brıfıngte. Sondaı-aq Nursultan Nazarbaev qala­nyń arhıtektýrasy kónetúrkilik jáne zamanaýı sáýletke negizdelgenin atap ótti. Halyqaralyq áýejaıdyń áleýe­tine toqtalyp, Ystanbul, Tashkentpen qa­tynas jıilep, týrıstik marshrýttardyń kóbeıe­tinin aıtty. Jańa jumys oryndary ashylyp, jastarǵa múmkindik týatynyn, turǵyn úıler kóptep salynyp jatqanyn tilge tıek etti. «Bul Qazaqstan úshin ǵana emes, barlyǵy úshin biregeı qala bolady. Kerýen-saraıdyń bir ózi nege turady?! Basqa nysandar, tartymdy saıabaqtar, demalys oryndary bar. Qazir buryn bolmaǵan basqa qalaǵa kelgendeı áser alasyń. Son­dyqtan barlyq túrkistandyqtardy mem­lekettiń osy bir erekshe syılyǵymen qut­­tyqtaımyn, al sizderdiń memleketke syı­lyq­taryńyz – yntymaq, birlik jáne Otany­myz úshin eńbek etý», dedi Elbasy sóziniń sońynda.

Túrkistanǵa sapary barysyn­da Tuńǵysh Prezıdentke 480 myń­nan astam kitap qory bar oblys­tyq ǵylymı-ámbebap Fa­rab kitap­hanasynyń erekshelikteri de kór­setildi. Munda kóne kitaptar, kese­nege júrgizilgen eń alǵashqy zertteý ju­mys­tary jaıly jazbalar saqtaýly. Aý­dany 2 600 sharshy metrlik úsh qabatty ǵıma­rattyń sáýleti kitap betterine uqsas etip salynǵan. «Kitaphana basqarýshy kom­panııaǵa berilgen. Onda alańsyz kitap oqyp, rýhanı turǵyda ózin-ózi damytýǵa múmkindik mol. Oqyrmandar úshin kitap oqý tegin. Balalar bul jerde ózderin jan-jaqty damyta alady. Farab kitaphanasy týrıstik ortalyqta ornalasqan. Alystan kelgen týrıster óńirdegi qasıetti jerlerdi aralap, táý etip shyqqansha kemi 4 saǵat ketedi. Ata-analar osy aralyqta balalaryn kitaphanadaǵy qyzmetkerlerge alańsyz qaldyra alady. Olarǵa aqyly túrde qyzyqty qyzmet túrleri kórsetiledi», deıdi kitap­hana qyzmetkerleri. Budan bólek, kitaphana ǵımaratynda jańa týyn­dylardyń tusaýkeserine arnal­ǵan jańa úlgidegi shyǵarma­shylyq zaly, kádesyılar dúkeni jáne kezdesýlerge arnalǵan jaıly shaı­hana, basqosý stýdııasy – kovorkıng, kompıýterlik synyp, foto jáne beınetúsirilimge arnalǵan mýltımedıa zaly bar. Bul, ásirese, blogerler, fotograftar men dızaınerler úshin paıdaly oryn bolmaq. Kitaphanada 3D modelderin jasaýǵa arnalǵan proeksııalyq bólme, kallıgrafııa jáne óner stýdııasy, qysh qumyra jasaýǵa arnalǵan sheberhana bar. Balalar zalynda oqýdan basqa robottehnıka boıynsha sabaqtar ótedi. Eski kitaptar, qol­jazbalar men qujattar arhıvi nazarǵa usynylady. Ǵylymı-zert­teý turǵysynan kitaphananyń maqsaty – barlyq qujatty, kýá­likterdi jáne basqa da mańyzdy materıaldardy bir jerge jınaý, oqyrmandar men ǵalymdarǵa qoljetimdi etý. Ol úshin barlyq aqparat sandyq formatqa aýys­tyrylady. Ekinshi mańyzdy min­det – eski qujattar arhıvin jınap, saqtaý. Ol úshin erekshe jaǵdaılar men syrtqy faktorlardy baqylaý qajet. Mundaı qu­jattardy totyǵýǵa qarsy jab­dyǵy bar arnaıy seh qalpyna keltiredi. Mamandardyń aıtýynsha, bul – Ortalyq Azııadaǵy jalǵyz seh. Úshinshi mańyzdy baǵyt – jasandy ıntellektini paıdalana otyryp, tarıhı kitaptar men materıaldardyń úlken derek­qoryn qalyptastyrý.

Elbasy barǵan «Kerýen-saraı» – Ortalyq Azııadaǵy eń iri kóp­fýnksııaly týrıstik keshen. Búginde ol kıeli qalaǵa kelý­shilerdiń kózaıymyna aınalǵan. Investısııalyq jobany Turkistan Tourism City kompanııasy iske asyrdy. Nysan Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine qarama-qarsy «Áziret Sultan» mádenı qoryǵynyń býferlik aımaǵynda 20,5 gektar aýmaqta ornalasqan. Munda 4 myńnan astam turaqty jumys orny quryldy. Keshenge Jibek joly dáýirindegi saýdagerler men qolónershiler kóshesi, «ushatyn teatr», at shoýyn ótkizýge arnalǵan amfıteatr, Shyǵys bazary, saýda sóreleri, qonaqúıler men meıramhanalar, SPA jáne fıtnes-ortalyq, kınoteatr, otbasylyq oıyn-saýyq ortalyǵy kiredi. Bul rette barlyq qurylymdar sý arnasy arqyly baılanystyrylǵan, onda sýdaǵy «qaıyq sherýi» teatr­landyrylǵan shoýy ótkiziledi. «Kerýen-saraı» kesheni Qoja Ah­met Iаsaýı kesenesinen keıin óńirge týrıs­ter men ınvestısııalardy tartatyn basty ortalyqqa aınalýy tıis.

Túrkistanǵa sapary barysynda Elbasy óńirdiń ekonomıkalyq-áleýmettik damý barysynan da maǵlumat aldy. Oblys ortaly­ǵynyń damýy aýdandarǵa oń yqpa­lyn tıgizýde. О́ńirde barlyq salada tyń bastamalar qolǵa alynǵan. Oblys ákimi О́mirzaq Shókeev Túrkistan rýhanııatqa oń yqpal etip, kásipkerliktiń damýyna jol ashqanyn jáne ultty uıystyratyn mekenge aınalǵanyn atap ótti. Aýmaǵy ulǵaıyp, kórkeıe túsken qalanyń turǵyndar sany da arta túsken. Oblys ortalyǵy bolǵanǵa deıin halyq sany 165 400 bolsa, bul kórsetkish búginde 200 myńǵa jýyqtaǵan. Túrkistandyqtar 100% tabıǵı gazben, 21,0% sar­qyndy sý júıesimen, 98,5% orta­lyqtandyrylǵan taza aýyz sýmen qamtylǵan. Oblystyń jalpy óńirlik ónimi 2018 jylmen salystyrǵanda 41%-ǵa artyp, 2,4 trln teńgeni qurady (2018 j. – 1,7 trln teńge), ónerkásip óniminiń kólemi 18%-ǵa, aýyl sharýashylyǵy ónimi 34%-ǵa artqan. Sońǵy 3 jylda ınvestısııa kólemi 2,4 esege ulǵaıyp, ótken jyly 703,3 mlrd teńge boldy (2018 j. – 288,1 mlrd teńge), onyń ishinde Túrkistanǵa 367,6 mlrd teńge ınvestısııa salynǵan. Bıylǵa óńirge 800 mlrd teńge ınvestısııa tartý josparlanǵan. Údemeli ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda quny 10 606,4 mln teńge bolatyn 14 joba iske qosylyp, 1922 jumys orny ashyldy. Bıylǵy qańtar-naýryz aıynda óndirilgen ónim kólemi 708,8 mln teńgeni, jalpy ónerkásip ónimi kólemindegi úlesi 18,3 paıyzdy qurady. Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemi 994,0 mln teńge boldy. Jyl basynan beri 11 299 shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri tirkelgen, 26 378 adam jumyspen qamtylǵan. Shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń shyǵarǵan ónim kólemi 21,9 mlrd teńgeni qurady. Paıdalanýǵa berilgen turǵyn úılerdiń jalpy aýdany – 4,8 myń sharshy metr. Al oblys ortalyǵy Túrkistan qalasynyń 2021 jylǵa arnalǵan bıýdjeti 115,6 mlrd teńge, onyń ishinde ózindik kirister – 18,7 mlrd teńge. Qala bıýdjetiniń 9,7 mlrd teńgesi nemese 9,2 % áleý­mettik salaǵa baǵyttalǵan.

О́ńirde 134,9 mlrd teńgege ónerkásip ónimi óndirilse, onyń 43,7% úlesin quraıtyn taý-ken óndirý salasynda óndirilgen ónim kólemi 58,9 mlrd teńge boldy. О́ńdeý ónerkásibiniń úlesi 45,2% nemese ónim kólemi 61,0 mlrd teńgeni qurady. Aýyl sharýa­shylyǵynyń jalpy ónim kólemi 93,6 mlrd teńge bolyp, 1,7%-ǵa artqan. 2021 jyldyń 1 sáýirine oblystaǵy sharýashylyqtardyń barlyq sanattaryndaǵy iri qara mal sany – 1 239,8 myń nemese ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 106,3%. Qurylys jumystarynyń kólemi 37,6 mlrd teńge bolyp, ótken jyldyń tıisti kezeńine 2,6 ese artqan. Turǵyn úı qurylysyn damytýǵa 20,1 mlrd teńge ınvestısııa baǵyttalǵan. Jalpy alańy 96,1 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilgen. Al kún saıyn kórkeıip kele jatqan Túrkistannyń ákim­shilik-iskerlik ortalyǵynda 7, 9 jáne 12 qabatty 89 turǵyn úı­diń qurylysy (354 myń sh.m., 5 684 páter) bıýdjet esebinen júr­gizilýde. О́tken jyldan ótpeli 7 qabatty 24 úıdiń 7-ýi (336 páter, 19 677 sh.m.) paıda­lanýǵa qabyldanyp, bankke satýǵa berilgen. Sońǵy jyldary basymdyq berilip otyrǵan densaýlyq saqtaý salasyna 2021 jyly bıýdjet esebinen 15,0 mlrd teńge qarastyrylǵan. Onyń ishinde 3 mlrd teńge medısına me­kemeleriniń materıaldyq-tehnı­kalyq bazasyn jaqsartý maqsatyna baǵyttalǵan.

Túrkistandy jasyl qalaǵa aınaldyrý baǵytynda 400 gektar jer­ge jaıǵasqan 11 saıabaq, 5 jasyl aımaq, 25 alleıa men gúlzar jáne 29 kóshe bar. Ár saıabaq krea­tıvti ári erekshe, qaıtalanbas úlgide salynǵan. Bekzat Sat­tar­hanov kóshesiniń boıyndaǵy «Jelilik saıabaqtyń» kólemi 20 gektardan asady. Saıabaqta 5 myńǵa jýyq aǵash, 25 myńǵa jýyq jasyl buta egilip, jasandy toǵan ornatylǵan. Myńnan astam shammen jaryqtandyrylyp, sýburqaq, oryndyqtar, 2 myńnan astam kishi arhıtektýralyq forma qoıylǵan. Jalpy aýmaǵy 5 gektar jerde ornalasqan Nur­sultan Nazarbaev atyndaǵy jaıaý júr­gin­shiler alleıasy aýmaǵy jaryqtandyrylyp, kópjyldyq jáne gúldi aǵashtar egilgen. «Áziret Sultan» qoryq-mýzeıiniń aýmaǵy da abattandyrylyp, jaryq shamdar ornatyldy. Jıyrma gektar aýmaqqa gazon tóselip, aǵashtar otyrǵyzyldy. Sýarý júıeleri júrgizilip, jolaıaqtar tóseldi. Sýburqaqtar sa­lynyp, shaǵyn sáýlettik músin­der ornatyldy. Sondaı-aq «Nur-Sultan» alańy, «Jibek joly» saıabaǵy, «Dendrosaıabaq», Iаssy kóshesindegi «Jelilik saıabaqtyń» qurylysy aıaqtalǵan.

Túrkistanǵa sapary barysynda Elbasy Nursultan Nazarbaev óńirde atqarylyp jatqan jumys­tardy oń baǵalap, oblys ortaly­ǵynyń jańaryp, kún saıyn ózgerip jatqanyn atap ótti.

Túrkistan oblysy