Balqash – tushy jáne tuzdy bólikterden turatyn Jer ǵalamsharyndaǵy biregeı kól. Búginde onyń taǵdyry qoǵamda jan-jaqty talqylanyp, túrli boljam aıtylyp keledi. Osy oraıda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Transshekaralyq ózender departamentiniń dırektory Álııa Shalabekovany áńgimege tartyp, atalǵan kóldi saqtaý baǵytynda qolǵa alynǵan josparlar týraly bilgen edik.
20 mlrd tekshe metr sý quıylady
– Qazir elimizdiń halqy Balqash kóliniń bolashaǵyna, demek onyń ekologııalyq ahýalyna qatty alańdaýly. Kóldiń jaǵdaıy týraly baıandap berseńiz?
– Balqash kóli – jartylaı tushy sý aıdyny. Oǵan jyl saıyn ózenderden shamamen 20 mlrd tekshe metr aǵyn sý quıylady. Olardyń eń irisi Ile, Qaratal, Aqsý, Lepsi, Aıagóz ózenderi. Ile ózeniniń aǵyny Balqash kóline quıylatyn jyldyq aǵynnyń 70%-yn quraıdy.
Búginde Aral taǵdyrynyń qaıtalaný qaýpi Balqash kóline tónip turǵan joq. Sońǵy on jylda kóldiń deńgeıi Baltyq júıesi (BK) boıynsha 341 metr belgisinen tómen túspedi. Balqashqa jyl saıyn 12 tekshe metr sý quıylatyn kezde kóldiń turaqty deńgeıde saqtalýyna kepildik beriledi. Dobyn shekara beketindegi gıdrologııalyq derekterdi taldaý Ile ózeniniń 2001 jyldan bastap 2020 jylǵa deıingi ortasha kópjyldyq aǵyny jylyna 13,8 tekshe metrdi quraıtynyn kórsetti.
– Jergilikti halyqtyń pikirine súıensek, kóldiń sýy jaǵalaýdan alystap barady. Bul onyń tartylyp bara jatqanynyń kórinisi emes pe?
– Balqash kóliniń basseıni – kólge quıatyn ózenderdiń kúrdeli júıesi. О́zen atyrabyndaǵy tabıǵı prosester onyń arnalarynyń únemi buzylyp, qaıta qalpyna kelip otyrýyna ákeledi. Nátıjesinde, ózen aǵyny arnalar arasynda birkelki bólinbeıdi. Osyǵan oraı ózen atyrabynyń belgili bir bólikterinde sýdyń jaǵadan aǵyp ketýine baılanysty kóldegi sý deńgeıi tómendedi degen oı paıda bolýy múmkin. Biraq bul olaı emes.
Úlken Ile jáne Qaratal ózenderi kóptegen arnaǵa bólinedi. Keıbir arna men aǵyn kózderi shóge bastaıdy. Osyndaı deformasııalardyń nátıjesinde arnalar arasynda aǵyndy qaıta bólý júrip, eskileri joıylyp, jańa arnalar paıda bolady.
Ile ózeniniń atyrabyndaǵy Balqashqa deıingi sýdyń shyǵýyn arttyrý maqsatynda Almaty oblysynyń ákimdigi 2006 jyldan bastap jyl saıyn óńirdiń tabıǵatty qorǵaý is-sharalarynyń josparyna sáıkes, Ile jáne Qaratal ózenderiniń arnalarynda gıdrotehnıkalyq is-sharalardy (arnany tazartý, keńeıtý jáne tereńdetý) iske asyryp keledi. Osy is-sharalardy júzege asyrý nátıjesinde Ileniń Balqash kóline ótý qabileti artyp, jaıylymdyq jerlerdi sýmen jabdyqtaý jáne balyqtardyń qonys aýdarý jaǵdaılary, flora men faýnanyń ósýi jaqsarady.
341 metr – kóldiń ortasha deńgeıi
– Sońǵy jyldary kóldiń deńgeıi 341 metr kóleminde turaqtady. Kóldiń deńgeıi osydan tómen bolǵan kezder boldy ma?
– XX ǵasyrdyń 70-jyldaryna deıin Ile ózeniniń basseıni rettelmeı Balqash kóliniń aǵyny men deńgeıiniń aýytqýy tabıǵı jaǵdaı bolyp keldi.
Alaıda Qapshaǵaı sý qoımasyn (jobalyq kólemi – 28,5 mlrd tekshe metr) jáne basqa da iri melıorasııalyq júıelerdi salý nátıjesinde 1970-1987 jyldary Qazaqstanda Ile ózeniniń Balqash kóline túsetin aǵyny azaıyp, onyń deńgeıi tómendeı bastady. 1987 jyly Balqash kóliniń deńgeıi 340,66 metr BK belgisine deıin tómendedi.
Kópjyldyq baqylaýlar men zertteýler negizinde Balqash kóliniń tolyqqandy sý nysany retinde ómir súrýiniń ońtaıly deńgeıi BK boıynsha 341 metr ekeni anyqtaldy. Osyǵan baılanysty Qazaqstannyń Mınıstrler kabıneti Balqashtyń deńgeıin 341 metrden túsirmeı ustaý maqsatynda 1992 jylǵy 12 mamyrdaǵy №12 qaýlysymen Qapshaǵaı sý qoımasyn toltyrýdy 18 tekshe shaqyrym kólemine deıin shektedi.
Osy arqyly Ile atyrabyndaǵy ekologııalyq jaǵdaı jaqsaryp, Balqash kólindegi sý deńgeıi kóterildi. 25 jyl ishinde kóldiń deńgeıi 341 metr BK belgisinen tómendemedi. Balqashtyń ortasha jyldyq deńgeıi 341,73 metr BK quraıdy, bul jer betiniń aýdanyna 18 048 sharshy shaqyrym jáne sý kólemine 100,36 tekshe shaqyrymǵa sáıkes keledi.
Transshekaralyq ózenderdi bólýde dıplomatııanyń mańyzy zor
– Balqash kóline keletin jyldyq aǵynnyń 70%-y transshekaralyq Ile ózeni arqyly keledi dep aıttyńyz. Bul rette Qytaı Halyq Respýblıkasymen qandaı jumys júrgizilip keledi?
– Ile ózeni QHR-daǵy Ortalyq Tıan-Shannan bastaý alady. 90-jyldardan bastap bul memleket Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq aýdanyndaǵy sýarmaly jerlerdi qarqyndy túrde keńeıte bastap, Qytaı aýmaǵyndaǵy Ile ózeninen sý alý kólemi ulǵaıdy.
Qazir Qazaqstan men QHR arasynda transshekaralyq ózenderdi paıdalaný men qorǵaý jónindegi yntymaqtastyq máseleleri 2001 jylǵy transshekaralyq ózenderdi paıdalaný jáne qorǵaý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly úkimetaralyq kelisimniń normalarymen retteledi. Sonymen qosa atalǵan Kelisimniń normalary transshekaralyq ózenderdiń sý resýrstaryn bólý máselelerin rettemeıdi. Osyǵan baılanysty atalǵan problemany sheshý úshin elimizdiń bıligi barynsha kúsh saldy. QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń Qazaqstanǵa memlekettik sapary barysynda 2015 jyldan bastap eki el arasyndaǵy transshekaralyq ózenderdiń sýyn bólisý týraly kelisim jobasyn zerdeleý jáne kelisý týraly ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizildi.
Osy maqsatta transshekaralyq ózenderdiń sýyn bólý týraly kelisim jobasyn daıyndap, kelisýge qatysty Qazaqstan-Qytaı arnaıy jumys toby quryldy. Qytaı óz tarıhynda búginge deıin kórshi eldermen sý bólý máselelerin retteý jóninde birde-bir halyqaralyq shart jasaspaǵanyn eskersek, arnaıy jumys tobyn qurýdy transshekaralyq ózender salasyndaǵy ekijaqty yntymaqtastyqtyń belgili bir jetistigi dep sanaýǵa bolady.
– Kelissózder prosesi qalaı júrip jatyr jáne arnaıy jumys toby qandaı jumys atqardy?
– Qazir 31-baptan jáne onyń mátinderiniń úılestirilgen nusqalarynan turatyn sý bólý týraly kelisim jobasynyń qurylymy qalyptasty. Sonymen qatar úkimetaralyq komıssııa deńgeıinde kelisýshi taraptardyń sý resýrstaryna quqyǵyn, olardy damytý múddelerin jáne transshekaralyq ózenderdiń ekojúıesin saqtaýdy keshendi túrde eskeretin normalardy qarastyrý týraly ýaǵdalastyqtar bar.
2015-2019 jyldar aralyǵynda arnaıy jumys tobynyń sý bólý jónindegi kelisim jobasyn kelisý prosesi belsendi ótti. Dese de sońǵy bir jarym jylda pandemııanyń álemde taralý saldarynan dástúrli formattaǵy kezdesýlerdi ótkizýge múmkindik bolǵan joq. Sýdy bólý týraly kelissóz prosesindegi qazaqstandyq taraptyń ustanymy Ile ózeniniń salasyn keminde 12 tekshe metr kóleminde ustap turý.
Bizdiń paıymdaýymyzsha, Qytaı tarapy da óz shekarasyna jaqyn aýmaqta ekologııalyq apattyń týyndaýyna múddeli emes. Birlesken komıssııanyń 17-shi otyrysynda (2019 j.qazan, Beıjiń q.) qytaılyq tarap kelisim jobasyn talqylaý kezinde taraptardyń ekojúıelerin damytý men saqtaý múddelerin eskerýge kelisip, bul Balqash kóliniń ekologııalyq jaǵdaıy úshin erekshe mańyzdy ekenin aıta ketken oryndy. Joǵaryda kórsetilgen ýaǵdalastyqtardy oryndaý jáne sý bólý týraly kelisim jasasý bolashaqta Balqash kóli men Ile ózeni atyrabynyń ekojúıesin saqtaýdy qamtamasyz etýge múmkindik beredi dep esepteımiz.
– Balqashty saqtaýdyń perspektıvasy qandaı?
– Kóldiń jaı-kúıine únemi baqylaý júrgiziledi. Qaraǵandy jáne Almaty oblystarynyń aýmaqtarynda 20 gıdrobeket jumys isteıdi. Jerústi sýlaryn zertteý 46-52 fızıka-hımııalyq sapa kórsetkishteri (temperatýra, ólshengen zattar, móldirlik, sýtegi kórsetkishi, eritilgen ottegi, 5 táýlik ishinde ottegin bıohımııalyq tutyný, ottegin hımııalyq tutyný, tuz quramynyń basty ıondary, bıogendik jáne beıorganıkalyq zattar, organıkalyq zattar (munaı ónimderi, fenoldar), aýyr metaldar) boıynsha júrgiziledi.
Sý resýrstaryn basqarýǵa baılanysty ázirlenip jatqan Ulttyq joba sheńberinde kóldi saqtaý maqsatynda Balqash úshin jeke bólim qarastyrylǵan.
Osylaısha, Balqash kóli sııaqty sý nysanynyń saqtalýy eskerilip, Ile ózeniniń sý resýrstaryn bólý jóninde Qytaı tarapymen kelissózder júrgizý, onyń ishinde lastanýǵa jol bermeý maqsatynda elimizde júrgizilip jatqan sharalar Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Transshekaralyq ózender departamentiniń jumysyndaǵy basym strategııa sanalady.
Áńgimelesken
Jaqsylyq MURATQALI,