London. Klımattyń jylynýyna qarsy áreket jasaý kez kelgenge, ásirese ekonomıkalyq turǵydan munaı óndirýge nemese ony satýǵa táýeldi elderge qıynǵa soǵady. Dekarbonızasııa kóptegen elge jasyl ındýstrııalyq revolıýsııa jasaýǵa múmkindik berdi. Desek te bolashaqtyń osynaý órkendeý jolyna túsken elder kóbeıgen saıyn, qazba otyn aktıvteriniń, tehnologııalardyń, onyń múmkindikteriniń quny joǵala bastaıdy.
Jumys oryndary qysqaryp, eksporttyq kirister azaıyp, munaıǵa arqa súıegen memleketterdegi ındýstrııalyq ınnovasııalarǵa qaýip tónedi.
Solardyń arasynan tabıǵı gazdy eksporttaý jóninen álemde úshinshi oryn alatyn Norvegııa erekshe qıyndyqqa kezikti. Norvegııanyń ónerkásiptik qurylymy men ınvestısııalary kómirtegi negizindegi ónerkásipter men qyzmetterge baılanysty. 2019 jyly kómirsýtekter jalpy eksporttyń 36 paıyzyn qurady. Soǵan qaramastan, eldiń ishki energetıkasy tolyǵymen jańǵyrmaly resýrstardan (gıdroenergetıka) alynady. Iаǵnı Norvegııa ekonomıkasy «jasyl ındýstrııaǵa» kóshýge daıyn. Tek munaıǵa álemdik suranystyń tómendeýi saldarynan el damýynyń negizgi kiltine kedergi kelip tur.
Norvegııadaǵy «kómirtegi buǵaýy» dep atalatyn bul jaǵdaı «gollandııalyq «derttiń» sımptomy. Ekonomıkanyń bir salasynyń ósip-órkendeýi basqa sektorlardyń kópshiligine baılanysty. Kómirsýtekterge salynatyn ınvestısııa basqa salalarǵa qaraǵanda áldeqaıda kóp bolǵandyqtan, naǵyz bilikti mamandar osy salaǵa barýǵa tyrysady. Sonymen qatar munaı-gaz sektorynan túsetin kiristiń kóptigi ekonomıkanyń qalǵan bóliginde qymbatshylyq pen jalaqynyń ósýine ákeledi. Basqa eksporttaýshylarǵa qıyndyq týǵyzady.
Sonyń saldarynan Norvegııa EYDU-ǵa múshe memleketter arasynda 1990 jyldardyń sońynan bastap shıkizattyq emes eksport boıynsha halyqaralyq naryqta úlken úlesin joǵaltqan elderdiń birine aınaldy. Keıingi onjyldyqta shıkizattyq emes saýda tapshylyǵy turaqty túrde ósti. Al ekonomıkadaǵy óndiristik sektordyń úlesi basqa skandınavııalyq eldermen salystyrǵanda jartysyna deıin qysqardy.
«Jyǵylǵanǵa judyryq» demekshi, Norvegııa statıstıka basqarmasynyń málimetine súıensek, eldegi energetıka sektoryna salynatyn ınvestısııalar aldaǵy onjyldyqta azaıady. Keıingi onjyldyqta osy salaǵa jyl saıyn orta eseppen 170 mıllıard norvegııalyq krona (shamamen 20 mıllıard dollar) ınvestısııa quıylsa, 2025 jáne 2034 jyldar aralyǵynda bul kórsetkish 60 mıllıard norvegııalyq kronaǵa deıin tómendeıtini kútiledi. Tipti munaıǵa qatysty shekteý saıasaty bolmaǵan kúnniń ózinde jaǵdaı osylaı órbýi múmkin.
Norvegııaǵa jańa ındýstrııalyq strategııa qajet ekeni anyq. Taıaýda jarııalanǵan zertteýde Norvegııa munaı sektoryndaǵy tehnıkalyq jáne qarjylyq resýrstardy paıdalanyp, «jasyl alpaýytqa» qalaı aınalatynyn ashyp kórsetken edik. Biraq munaı óndirýdi toqtatyp, jasyl energetıkaǵa kóshý ózdiginen oryndalmaıdy. Eń qıyny, memlekettik sektorda batyl, biraq muqııat áreket etý qajet. Bılik úderisti tómengi deńgeıde basqara almaıdy. О́ıtkeni bul ınnovasııanyń jolyn kesedi. Biraq jumysty tolyǵymen naryq enshisine qaldyrýǵa bolmaıdy.
Kerisinshe, bılik naqty baǵyt belgileýi kerek. Iаǵnı keıinirek jeke oıynshylardy qyzyqtyratyn táýekeli mol ınvestısııalardyń alǵashqy kezeńderinde ınvestısııa men jańalyq ashýǵa daıyn adamdardy marapattaýy tıis. Norvegııanyń jaǵdaıynda, «jasyl ındýstrııalyq» strategııa aıasynda eldiń mańyzdy memlekettik qarjylyq resýrstary «jasyl energetıkalyq» tehnologııalarǵa negizdelgen jańa otandyq ındýstrııalyq bazaǵa ınvestısııa salýǵa baǵyttalýy qajet.
Birinshiden, Norvegııa álemdegi eń iri ál-aýqat qorynyń qarjysyn ishki nemese jahandyq deńgeıde jasyl energetıkaǵa kóshýge baǵyttaýy kerek. Bir qyzyǵy, Norvegııanyń Statens Pensjonsfond Utland (SPU) qory qazirgi tańda josparlaǵan ne júzege asyp jatqan álemdegi alpaýyt qazba otyn jobalaryna eń kóp ınvestısııa salǵan. Jaqynda jarııalanǵan zertteýge súıensek, osy jobalardyń 12-sine álemdegi kómirtegi bıýdjetiniń tórtten úsh bóligi jumsalatynyn eskersek, jahandyq jylynýdy 1,5 Selsıı gradýsqa jetkizbeý qıynǵa soǵady.
Búginde SPU munaıdan túsken kiristi munaı qoryna aýdaryp, shetelge ınvestısııalaýdy mindetteıtin fıskaldyq erejeler boıynsha jumys isteıdi. Kirister keıinnen ishki ekonomıkaǵa kezeń-kezeńimen qordaǵy aksııalardyń 3 paıyz jyldyq ortasha stavkasy boıynsha jiberiledi. Qordyń jyldyq kirisi 3 paıyz ekenin eskersek, ony osy qarqynmen sheksiz qoldana berýge bolady.
Bul saıası jańashyldyq úkimetke qosymsha tabys kózin usynyp, munaı óndirýden keletin ınflıasııalyq qysymdy shektep, tıimdiligin kórsetti. Biraq qazir Norvegııaǵa ekonomıkany ártaraptandyrý úshin uzaq merzimdi qarjy qajet. Qazirgi bıýdjettik-salyqtyq negiz memlekettik bıýdjetten tys iri memlekettik ınvestısııalardy saqtaýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan munaıǵa táýeldilik artyp, eldiń gollandııalyq aýrýyn kúsheıtedi.
Bulaı bolmaýy kerek. SPU-dy otandyq jáne jahandyq deńgeıge shyǵatyn qýatty ınvestorǵa aınaldyrýǵa bolady. Munaıdan túsken kiristerdi munaı qoryna qaıta kapıtal quıý úshin paıdalanǵannan góri, bul qarajat jańadan qurylatyn memlekettik «Jasyl ınvestısııalyq» bankke baǵyttalýy múmkin. Onyń jumysy basqa memlekettik qorlarmen jáne «jasyl energetıkaǵa» aýysý boıynsha jumys isteıtin agenttiktermen úılestirilýi múmkin.
Norvegııanyń ulttyq ınnovasııalyq júıesiniń edáýir bóligi qoǵamdyq menshikke tıesili. Atap aıtsaq, Norvegııa memleketi eldegi munaı ónerkásibiniń basty kompanııasy Equinor-diń (burynǵy Statoil) 67 paıyzyna ıelik etedi. Norvegııanyń memlekettik kompanııalary bir kezderi munaı óndirisiniń ónerkásiptik ekojúıesin qurýda sheshýshi ról atqarǵanymen, olar «jasyl energetıkaǵa» kóshýde jetekshilik etken joq. Tabysyn jańǵyrmaly energııaǵa ınvestısııa retinde salýdyń ornyna, Equinor 2019 jyly 2022 jylǵa qaraı óz aksııalaryn satyp alýǵa 5 mıllıard dollar jumsaıtynyn málimdedi.
Koronavırýs daǵdarysy qubylmaly energetıkalyq naryqqa táýeldiliktiń qıyndyǵyn kórsetti. Danııalyq energetıkalyq alpaýyt Ørsted pandemııaǵa qaramastan, on jyldan beri jańǵyrmaly energetıka kózderine kóshýdi jalǵastyryp jatqanda, Equinor kirister azaıǵan tusta aksıonerler aldyndaǵy mindettemesin saqtaý úshin dıvıdendterin azaıtýǵa, kóp qaryz alýǵa májbúr boldy.
Danııadaǵy áriptesi sekildi, Equinor maqsaty bar energetıkalyq alpaýytqa aınalýy kerek. Osylaısha, aksıonerlerge tabysty bólip beretin kompanııadan eldiń ekonomıkalyq bolashaǵyna alańdaıtyn korporasııaǵa aınalady.
Marıana MAZZÝKATO,
University College London ýnıversıtetiniń ınnovasııalar jáne qoǵamdyq qundylyqtar jónindegi professory, UCL Innovasııalar jáne qoǵamdyq maqsat ınstıtýtynyń negizin qalaýshy dırektory,
Raıner KATTEL,
UCL Innovasııalar jáne qoǵamdyq maqsat ınstıtýty ınnovasııalar jáne memlekettik basqarý kafedrasynyń professory jáne dırektordyń orynbasary