Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Asharshylyqtyń aldyndaǵy tárkileý jáne ujymdastyrý naýqandary talaı dáýirden beri qapysyz qalyptasqan kóshpeli qazaqtyń sharýashylyǵyn shaıqap, tirshilik qalybyn buzdy. Sonyń saldarynan qazaq halqy asharshylyqqa deıingi sanyna 1970 jyldary áreń qol jetkizdi. Bizdiń tarıhqa jiti kózben qarap, ótkendi umytpaýymyz osyndaı náýbetterdiń qaıtalanbaýy úshin qajet. Halyqtyń qasiretti sátteri árdaıym eldiń jadynda bolýy tıis. Bul rette tutas ultty joıyp jibere jazdaǵan asharshylyq eshqashan umytylmaq emes», degen bolatyn.
1928 jyly tamyz aıynda RKFSR Halyq Komıssarlary Keńesi men Qazaq Ortalyq Atqarý Komıtetiniń jergilikti qazaq baılaryn tárkileý týraly baǵdarlamasy Qazaqstannyń barlyq oblystyq, aýdandyq atqarý komıtetterine joldandy. Osy qujatqa baılanysty 1928 jyly 5 qyrkúıekte Oral oblystyq atqarý komıtetiniń otyrysy bolyp, oblystaǵy qazaq baılarynyń esebi alynady. Arnaýly komıssııa qurylyp, oǵan tómendegi jumystardy atqarýǵa tapsyrma beriledi:
Qazaq baılaryn tárkileý jáne kolhoz sharýashylyqtaryn qurý; Jańa taptyq sıpatta sovhozdar qurý; Tárkilengen mal esebin júrgizý, qorǵaý jáne baǵý; Qazaq baılarynyń jerlerin bólý jáne kolhozdarǵa bekitip berý; Aýdandyq shekaralar men kolhoz jerlerin anyqtaý; Jergilikti jerlerde jańa basqarýdy nasıhattaý.Shyndyǵynda, qysqa merzimde mundaı kúrdeli de qıyn áleýmettik qaıshylyq týǵyzatyn saıasatty júzege asyrý múmkin emes edi. Bul qazaq aýylynyń dástúrli damýyn tas-talqan etip, halyq bosqyndyqtyń taǵy bir kezeńin bastan keshti.
Keńestik saıasattyń taptyq sıpattaǵy kúresi odan ári tereńdeı túsip, baılarǵa jasalǵan zorlyq-zombylyq endi ortashalardy tárkileýde aına-qatesiz qaıtalandy. Munyń ózi oblys halqynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn tejep qana qoımaı, uıymdastyrylǵan sharýashylyqtar talan-tarajǵa túsip, onyń sońy qoldan jasalǵan asharshylyqqa ákelip soqtyrdy. Oblys kóleminde mal basynyń jappaı kemýi, baılar men ortashalardy tárkileý, kedeıdiń malyn kolhozǵa tartý, aýyl adamdaryn kúndelikti et-sút ónimderinen aıyrý, ortaǵa salý halyq úshin asharshylyqtyń bastaýy boldy.
Keńestik ortashalar men kedeılerdi ujymdastyrý óz kezeginde qazaq baılaryn tárkileýge qaraǵanda óte kúshti daıyndyqpen júrgizildi. Oblystyń ár aımaǵyna 150-deı partııa jáne komsomol belsendisi attandyrylyp, qazaq aýyly taǵy da tonala bastady. Olar jergilikti jerde ortasha jáne kedeıler arasynda jıyn ótkizip, sharýashylyqty qaıta qurý boıynsha úgit-nasıhat jumystaryn júrgizdi. Sondaı-aq «keńes úkimetine jat kúshtermen» aıaýsyz kúresý, olardy jazalaý jumystarymen de aınalysty.
Bir ǵana Jańaqala, Orda aýdandarynda 13 kolhoz múshesi qýǵyndalyp, úsheýi keńestik sotqa tartyldy. Jánibek aýdanynda «Qosshy odaǵy» kedeıler tobynan 83 adam «keńes úkimetine jat adamdar» sanatyna qosylyp, odaqtan shyǵaryldy.
Keńestik ujymdastyrý qazaq aýyldaryna azap alyp keldi. Aýyl halqynyń jeke menshigine qol suǵylyp, kúndelikti tirshilik kózi – maly men eńbek qural-saımany tartyp alynyp, kolhozǵa berildi. Bul óz kezeginde asharshylyq pen bosqyndyqtyń jappaı etek alýyna alyp keldi.
Oblys aýdandarynda jappaı asharshylyq pen bosýdyń aldyn alý, sebebin anyqtaý úshin oblystyń jabyq jınalystarynda másele qaraldy. Mysaly, Talópke, Teńiz, Ilbishin, Eginqudyq aýdandarynda halyqtyq bas kóterýler anyqtalyp, jaǵdaıdy jolǵa qoıý týraly sheshim qabyldanady.
1930 jyly bolǵan Jańaqala kóterilisine qatysty 360 adam tutqyndalyp, olardyń ústinen qylmystyq is qozǵalǵan, tergeý barysynda 160 adam qylmysy anyqtalmaı bosatylǵan, 71 adam tergeý kezinde túrmede qaza tapqan, OGPÝ janyndaǵy úshtiktiń qaýlysymen 1932 jyly 25 aqpanda 129 adam ártúrli merzimge konslagerge aıdalǵan.
Keńestik saıasatta tómengi býyndaǵy keńes basshylary jergilikti halyqty aıaýsyz jazalaýda joǵarydaǵylardan esh qalyspady. Talópke aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń: «Kóshpendilerge astyq bermeý kerek, biz olarǵa bosyp júr degen joqpyz», dep óktemdik kórsetýi sol kezdiń saıasatyna esh qarsy bolmaýshylyqtan aıtylǵan óktemdik edi. Oblysta keńestik saıasattyń jedel júrgeni sonsha, qaı salada bolsyn respýblıkada alǵashqylardyń sapynda boldy.
1928-1934 jyldar aralyǵynda oblysta mal basy kúrt tómendep, sandyq kórsetkishte 80%-ǵa deıin quldyrady. Bul keńestik qaıta qurýdaǵy jandaıshaptyqtyń kesiri bolatyn. Alty aýdanda mal basy 8 ese kemip, eń tómengi quldyraý Jylyoı (Jılaıa kosa) aýdanynda – 51,2 ese, Jańaqala aýdanynda 13,1 ese bolǵan. Al osy aýdandar kóleminde qurylǵan keńestik sharýashylyqtar sany azaıyp, 41,4 paıyzǵa tómendegen.
Árıne, úkimet josparyn oryndaýda basshylar eshkimdi aıamady. Kolhoz maly baılar men jeke qojalyqtardan kúshtep tartyp alǵan túlikten jınaldy. Onyń sońy adam qurbandyǵy men mal basynyń tómendeýine ulasyp, bolashaq asharshylyqtyń negizi osylaı qalandy. Aýdandyq kólemde maly joq sharýashylyqtar kóbeıe bastap, onyń aldyn alý jospary jasalynbady da, aýyl adamdary aýyr kúızeliske birinshi bolyp ushyrady.
Arhıv derekterine súıensek, sol kezdiń kýágeri, kolhozshy Mamletov ashyna bylaı deıdi: «Kolhozda ómir qıyndady, nan bermeıdi, ash kúıimizde jumysqa jumsaıdy. Men kolhozda eńbek etemin, sońǵy jalǵyz sıyrymdy etke tartyp aldy, kolhozdan qashpasa, basqa amal joq...»
Sózimiz dáleldi bolý úshin kolhozshylardyń shaǵymdarynan taǵy da derek keltire keteıik. Mysaly, Jańaqala aýdanyndaǵy №3 kolhoz basshylary kolhozshylardy keńestik 28 bappen qorqytyp, malyn tartyp alyp, kolhozshy Igebaevtyń áıelimen birge, sondaı-aq Jumalıev, Baqalaqov jáne basqalardyń ashtan ólýine sebepker bolǵan.
Maly joq, memleketten kómek almaıtyn adamdar nebir adam tózgisiz azapqa túsip, el ishi bosqynǵa, údere kóshken adamǵa toldy. Ilbishin aýdanyndaǵy «Lenın joly» et sovhozynyń jumysshylary ólgen maldyń etin qazyp alyp, azyq etken. №4 aýylda kómilgen mal eti joǵalyp, ony tabý úshin mal dárigeri, sanıtar jáne jumysshylardan komıssııa qurylǵan. «Pravda» kolhozynyń kolhozshylary jumystan bas tartyp, jumys ýaqytynda dala tyshqandaryn aýlap azyq etetinderin aıtqan. Kóptegen kolhozshy ashtyqtan isinip, júrýden qalǵany tirkelgen.
Arhıv derekterinde Shyńǵyrlaý aýdanyndaǵy «Birlik» kolhozynyń kolhozshylary kúndelikti tamaq asyna balpaqtyń, mysyqtyń etin paıdalanǵanyn, kolhozdan eshqandaı kómektiń joqtyǵyn aıtsa, «Erkin eńbek» kolhozynda 8 adam ólimi tirkelgen. Ásirese, Hankól, Goloshekın, Shaldy aýyldarynda aýrýdan ólgen adamdardyń kórsetkishi óte joǵary bolǵan. Hankólde kóshpeli 97 otbasynyń 80-i ashtyq pen aýrýdan óledi. Adamdardyń máıitteri jerlenbeı, úılerinde nemese dalada qalyp otyrǵan. Egindikól aýylynyń 326 sharýashylyǵynda 34 adam ashtan ólse, Ashysaı aýylynda qańtar aıynyń ózinde 14 adam ajal qushqan. О́lim ádette ashtyq pen aýrýdyń keń taraýynan bolǵan.
Oblysta asharshylyq jappaı etek alyp, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Shilik aýylynda jerlenbegen jeti adam óligi tabylyp, bárine de ashtan ólgen degen dárigerlik anyqtama berilgen. Jánibek aýdanynyń 3 seriktestiginde 326 adamnyń 160-y ashtyqtan ólgeni tirkelgen.
Sol kezderi egin shyqpaı, halyq memleketke astyq, et josparyn oryndaý úshin qolda bar azyn-aýlaq maldy ótkizýge májbúr bolǵan. Aqyr aıaǵy jańadan qurylǵan kolhozdar tarap, jeti myńdaı adam ashtan ólmeý úshin Jańaqalaǵa qaraı údere bosyp ketken.
Arhıv derekterinde joǵaryǵa jazylǵan mynadaı hat saqtalǵan. Jańaqala aýdandyq partııa komıtetinen jedel hat: «Adamdarda es joq, qaıda bara jatqanyn ózderi de bilmeıdi, bar maqsaty – tiri qalý. Qalaı tiri qalatynyn ózderi de bilmeıdi, qum dalany kezip, bar úmiti dala qumarshyǵyna jetý», delingen. Al qumarshyq degenimiz – qumdy jerde ósetin qańbaq tárizdi tikenek shóptiń bir túri.
«Buryn qazaq qumarshyqty mensinbeı, «osynyń tikeninen qutyla almadyq» dep aıaǵyn alyp qashyp júrse, bul kúnde qumarshyqtyń tarynyń jarty qaýyzyndaı kókshil surǵylt dánin bylamaq qylyp iship, nan qylyp jep otyr. Elde soǵym joqtyǵynan qumarshyq, árıne, qatyqsyz ustalyp otyr. Qumarshyq ash qazaqtarǵa ári et, ári nan bolyp otyr. Bóten tamaq joq. «Ashtyq ne jegizbeıdi» degendi kózimizben kórdik.
Baǵarlyq mal, egerlik jer joq. Bókeılik kúni adam aıaǵandaı qarań desek, tym aǵat ketpespiz. Úkimet bir sharasyn qylmasa, Bókeılik qurýdyń aldynda tur. Mundaı sharalar istelmese, birazdan soń «Bókeılik degen el bolypty» dep atyn tek tarıhtan kórip otyrmasaq jarar edik degen qorqynysh kiredi», dep jazady «Aq jol» gazetine «Jelkek» degen avtor sol kezdiń qıyndyǵy týraly. Bundaı jaǵdaı Oral óńiriniń barlyq jerinde kórinis tapty.
Jaǵdaıdyń munshalyq nasharlaýy sol kezdiń ózinde bolshevıktik saıasatty qaıta qaraýdy qajet etti. Batys Qazaqstan oblysynda 1932 jyldyń kókteminen bastap kóshpeli qazaq sharýashylyǵyn qaıta qalpyna keltirý úshin oblystyq jáne aýdandyq komıssııalar jasaqtaldy. Bul az bolsa da oń ózgeris baıqatty.
Biz bul maqalada Batys Qazaqstan oblystyq arhıvinde saqtalǵan derekterdiń keıbirin ǵana sóılettik. 1930 jyldardaǵy asharshylyq keshendi túrde zertteýdi qajet etedi.
Aıjan SAÝǴABAEVA,
Batys Qazaqstan oblystyq
arhıviniń dırektory