Úshbýyndy model – adam quqyǵyn qorǵaýdyń jańa úlgisi

Joldaýda Prezıdent adam quqyn qorǵaýǵa birden-bir jaýapty – polısııa, prokýratýra men sot ókilettilikteriniń arajigin naqty ajyratyp beretin úsh býyndy model qurýdy tapsyrdy. «Bizge azamattardyń quqyǵyn zamanaýı turǵydan qorǵaýdy qamtamasyz etetin jáne joǵary halyqaralyq talaptarǵa jaýap beretin úlgi kerek», dep negizgi baǵyt-baǵdardy da aıqyndap berdi.

Prezıdent tapsyrmasynan­ keıin elimizde qylmystyq pro­ses­tiń úsh býyndy modeli engizildi. О́tken jyldyń sońynan bastap IIM men prokýratýra osy model aıasynda aıyptaý ustanymyn azaı­typ, qylmystyq proseske zań­syz aralasýdy boldyrmaıtyn qa­nat­qaqty jobalaryn da iske qosty.

Úsh býyndy modelde polısııa­nyń mindeti ne? Prokýror nemen aı­nalysýy qajet? Sot or­gan­­darynyń maqsaty qandaı? Áýel­den polısııa qyzmetkerleri qyl­mys­ty anyqtap, kúdiktilerdi ta­ýyp, aıǵaq jınaýmen aınalysady. Al prokýrordyń mindeti – osy aı­ǵaq-dá­leldemelerge táýelsiz baǵa berý, tergeý, anyqtaý is-shara­la­ry kezinde azamattar quqyq­tary­nyń buzylýyna jol bermeý. Iаǵnı kinásiz adamnyń sottalyp ketpeýine, sotta aıyptaý jaǵyn qoldaýǵa mindetti. Al sýdıa polısııa men prokýror usynǵan má­li­metterdi saraptaı kele, sońǵy sheshim shyǵarady. Aqty aq, qarany qara dep úkim kesýi tıis. Bul úsh or­ganda burynnan kele jatqan «jumys isteý tásili». Mundaı tá­sil Joldaýda da «tepe-teńdik júıesin nyǵaıtyp, ár kezeńde tıim­di saralaý júrgizip otyrýǵa múm­kindik beredi» dep baǵalanǵan.

Al bıyldan bastap engizilgen jańa model neni ózgertti? Qandaı ba­sym­dyqqa kóńil bólindi? Jalpy qyl­mys­tyq prosestiń úsh býyndy modeliniń erek­sheligi nede? Po­lısııa, prokýratýra men sotty jańa modelge beıimdeý úshin ne qajet? Qylmystyq istegi «qatelik­ter» degenimiz ne? Qylmystyq prosestegi adam taǵdyryna jaýapty úsh býynnyń sheshimderi nelikten úılesim taba ber­meıdi? Kóptiń kókeıinde júr­gen osy su­raqtardy biz qylmystyq proses­tegi úsh býyn: polısııa, prokýratýra men sot ókil­derine qoıǵan edik.

Adam quqyǵyn qorǵaýǵa birden-bir jaýapty – polısııa, prokýratýra men sot ókilettilikteriniń ara jigin naqty ajyratyp beretin úsh býyndy model qurýdy tapsyrdy. «Bizge azamattardyń quqyǵyn zamanaýı turǵydan qorǵaýdy qamtamasyz etetin jáne joǵary halyqaralyq talaptarǵa jaýap beretin úlgi kerek», dep negizgi baǵyt-baǵdardy da aıqyndap berdi.

Prezıdent tapsyrmasynan­ keıin elimizde qylmystyq pro­ses­tiń úsh býyndy modeli engizildi. О́tken jyldyń sońynan bastap IIM men prokýratýra osy model aıasynda aıyptaý ustanymyn azaı­typ, qylmystyq proseske zań­syz aralasýdy boldyrmaıtyn qa­nat­qaqty jobalaryn da iske qosty.

Úsh býyndy modelde polısııa­nyń mindeti ne? Prokýror nemen aı­nalysýy qajet? Sot or­gan­­darynyń maqsaty qandaı? Áýel­den polısııa qyzmetkerleri qyl­mys­ty anyqtap, kúdiktilerdi ta­ýyp, aıǵaq jınaýmen aınalysady. Al prokýrordyń mindeti – osy aı­ǵaq-dá­leldemelerge táýelsiz baǵa berý, tergeý, anyqtaý is-shara­la­ry kezinde azamattar quqyq­tary­nyń buzylýyna jol bermeý. Iаǵnı kinásiz adamnyń sottalyp ketpeýine, sotta aıyptaý jaǵyn qoldaýǵa mindetti. Al sýdıa polısııa men prokýror usynǵan má­li­metterdi saraptaı kele, sońǵy sheshim shyǵarady. Aqty aq, qarany qara dep úkim kesýi tıis. Bul úsh or­ganda burynnan kele jatqan «jumys isteý tásili». Mundaı tá­sil Joldaýda da «tepe-teńdik júıesin nyǵaıtyp, ár kezeńde tıim­di saralaý júrgizip otyrýǵa múm­kindik beredi» dep baǵalanǵan.

Al bıyldan bastap engizilgen jańa model neni ózgertti? Qandaı ba­sym­dyqqa kóńil bólindi? Jalpy qyl­mys­tyq prosestiń úsh býyndy modeliniń erek­sheligi nede? Po­lısııa, prokýratýra men sotty jańa modelge beıimdeý úshin ne qajet? Qylmystyq istegi «qatelik­ter» degenimiz ne? Qylmystyq prosestegi adam taǵdyryna jaýapty úsh býynnyń sheshimderi nelikten úılesim taba ber­meıdi? Kóptiń kókeıinde júr­gen osy su­raqtardy biz qylmystyq proses­tegi úsh býyn: polısııa, prokýratýra men sot ókil­derine qoıǵan edik.

 POLISIIа:

Qylmystyq prosestiń sapasyn arttyrýdaǵy jańa serpin

Joldaýdan: «Qylmysty anyq­taı­tyn jedel qyzmet ókil­deri men pro­ses­sýaldyq sheshim qabyldaıtyn ter­­geýshiler qyl­mysty ashyp, isti sot­qa ji­berýdi basty maqsat sanaıtyn bir bas­shynyń qaramaǵynda birge jumys isteıdi. Alaıda kór­setkish qýa­laý azamat­tardyń qu­qyǵy men bos­tandyǵyna nuq­san keltirmeýge tıis!»

IIM Tergeý departamentiniń bas­qarma basshysy Ermek Shúlden úsh býyndy sot tóreliginiń modeli barlyq elderde qol­danylatynyn aıtady. «Bul modelde qylmystyq proseske úsh býyn jaýap beredi: polısııa, prokýratýra jáne sot. Bul qurylymdar arasyndaǵy óki­let­tikter de naqty anyq­talǵan», deıdi ol.

Basqarma basshynyń aıtýynsha, mundaı shekteý negizsiz ári zań­syz she­shim­derden qorǵap qana qoı­maı, qyl­mystyq prosestiń zań­dylyǵyn qam­tamasyz etýde túr­li quqyq qorǵaý ke­der­gilerdi tý­dyrady. О́ıtkeni úsh býyndy júıe­niń ár kezeńi qylmystyq isti sot­­qa jetpeı turyp jiti súzgiden ótkizip shyǵady.

«Memleket basshysynyń tap­syrmasymen ótken jyldyń jel­toq­sanynda qylmystyq proseste azamattardyń quqyq­ta­ryn qorǵaýdy kúsheıtý jáne sy­­baılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­­myl máseleleri boıynsha zań qa­byl­dan­ǵanyn bilesizder. Osy zańǵa sáıkes 2020 jyldyń 31 jel­toqsanynan bastap prokýror adam quqyqtary men bostan­dyq­taryn qozǵaıtyn negizgi pro­ses­tik sheshimderdiń barlyǵyn keli­sedi. Atap aıtqanda, kúdikti dep taný, kúdiktiniń biliktiligin aıqyndaý, bultar­tpaý sharasyn qoldaný týraly qaýlylardyń barlyǵy endigi tańda prokýrormen kelisiledi. Jańa modeldiń bu­ryn qoldanysta bolǵan tártipten basty tujyrymdamalyq aıyrmashylyǵy da osynda. Budan bylaı prokýror tergeý barysynda kelisim berý arqyly sheshim shyǵarady. Tergeýshi aıǵaqtardy, dálelderdi taýyp, anyqtap, osynyń barlyǵyn qylmystyq is materıaldaryna tirkeıdi. Buryndary prokýrormen kelisimge deıin tergeýshi mun­daı sheshimderdiń barlyǵyn ózi shy­ǵara beretin. Al prokýrordyń ter­geý bary­synda bul sheshimderdi qa­byldaýǵa qatysty qandaı da bir kelisim berýge, aralasýǵa qu­qy joq bolatyn», deıdi Ermek Sypabekuly.

IIM bul jańashyldyqty qabyl­damas buryn qanatqaqty jo­bany qolǵa alǵan bolatyn. Mundaǵy basty maqsat – qylmys­tyq prosestiń úsh býyndy modelin engizý kezinde qandaı da bir kem­­shilikterge jol bermeý edi. Búkil res­pýblıka kóleminde iske asy­ryl­ǵan joba sheńberinde polısııa prokýrordyń negizgi prosestik she­shimderdi engizý jáne kelisý júıesin maquldaǵan.

Osylaısha jyl basynan beri tergeý organdary 104 myńnan astam negizgi prosestik sheshim qa­byldap, sonyń barlyǵyn pro­ký­ror­ǵa kelisýge jibergen. Sonyń ná­tıjesinde 43,7 myń sheshim sońy­na deıin aıaqtalyp, 25,6 myń­nan astamynyń merzimderi toqta­tylǵan. 22,5 myńnan astam she­shim­di kúdikti dep tanylsa, 13 myń tergeý isterinde kúdiktiniń is-áreketti saralanǵan.

«Sondaı-aq, biz qylmystyq qý­dalaý organdarynyń materıal­dyq-tehnıkalyq jabdyqtalýyn jaqsartýǵa qol jetkizdik, – deı­di E.Shúlden. – Eger 2020 jyl­dyń sońyna qaraı qylmystyq isterdiń tek 50 paıyzy elektron­dy formatta tergelse, qazir bar­lyq qylmystyq quqyq buzý­shy­lyqtardyń 70 paıyzy osyndaı jolmen tergeledi».

IIM ókiliniń málimdeýinshe, qylmys­tyq prosestiń úsh býyndy modelin engizý sotqa deıingi is júrgizý organdarynyń qyz­met sapasyn birshama jaqsartýǵa múmkin­dik týǵyzǵan. Naqty sandarǵa súıe­ner bolsaq, joba qolǵa alynǵan jyl basynan beri azamattardyń konstı­týsııalyq quqyqtaryn buzý faktileri 2 esege azaısa (86-dan 44-ke), qylmystyq ister­di qaıta tergeýge joldaý faktileri 379-dan 263-ke deıin tómendegen.

«Sonymen qatar, úsh býyndy modelge tolyq kóshý maqsatynda osy jyldyń 1 sáýirinen bastap Bas prokýratýra men IIM taǵy bir­ qanatqaqty jobany bir­lesip iske­ asyrýdy josparlap otyr. Bul joba negizinde kisi óltirý is­teri boıynsha prokýrorlardyń ne­gizgi is júrgizý sheshimderin qa­byldaý basymdyqqa ıe bol­maq.­ Sebebi úsh býyndy modeldi en­gizý – qylmystyq prosestiń sapa­syn arttyrýda jańa serpin bolyp tabylady. Bastysy biz qan­daı jaǵdaı bolsyn eń aldymen azamattardyń quqyqtaryn qor­ǵaý­ǵa basymdyq beremiz», deıdi E.Shúlden.

 PROKÝRATÝRA:

Basty mindet – adam quqyǵyn qorǵaý

Joldaýdan: «Prokýrorlyq qa­daǵa­­laý­ǵa kelsek, bul jumys únemi ke­sheýil­­dep jatatynyn kóremiz. Pro­ký­rorlar istiń mán-jaıymen tek sot­qa jiberer al­dynda ǵana tanysady».

Qylmystyq prosestiń ókilet­tikterin naqty bóle otyryp, tepe-teńdik júıesin nyǵaıtýǵa, ár­bir kezeńde tıimdi súzgiler ja­saýǵa baǵyttalǵan úsh býyndy mo­del­diń eń mańyzdy tusy – pro­kýratýrada. Sebebi 2021 jyl­dan bastap qylmystyq ister bo­ıynsha prokýrorǵa zań boıynsha jańa mindet júktelip otyr.­ Ol – adam quqyǵy men bostan­dyǵyna qatysty negiz­gi proses­sýal­dyq sheshimderdi ke­lisý min­deti. Al mundaǵy basty min­det – azamattardyń qylmystyq jaýap­ker­shilikke negizsiz tartylýyn boldyrmaý.

Qylmystyq sot isin júrgizýdiń úsh býyndy modelin engizý jáne iske asyrý sheńberinde jyl basynda tıisti zańǵa ózgertýler ja­salǵanyn málimdegen Nur-Sultan qa­lasy prokýrorynyń orynbasary Eldos Qılymjanov osy óz­geris­terge sáıkes is júrgizýdiń mańyzdy qadam­daryn prokýrormen kelisý ınstıtýty engizilgenin de aıtyp ótti.

«Úsh býyndy model boıynsha qyl­mystyq prosesterdiń negizgi qujat­taryn prokýrormen kelisý arqyly júzege asyrý jyl basynan beri qolǵa alynyp ke­ledi. Bul shyndap kelgende tergeýshiler úshin de, prokýrorlarǵa da óte qolaıly ári tıimdi qadam. Sebebi Qylmystyq is júr­gizý kodeksine engizilgen ózgeristerge sáıkes pro­sessýaldyq sheshimder der kezinde kelisilip, istiń mán-jaıy birden anyqtalyp otyrady. Eń bastysy biz osy arqyly el Prezıdenti qoıǵan tapsyrma – qylmystyq is­ter kezinde ketetin qatelik­terge jol bermeımiz», deıdi pro­kýror.

Jańa júıeniń ótken jyldyń 31 jel­­toqsanynan bastap iske asy­rylyp kele jatqanyn málim­de­gen Eldos Qı­lym­­janov jańa­ format engizilgeli beri azamat­tar­dyń konstıtýsııalyq quqyq­taryn buzý derekteriniń birsha­ma tómendegenin de aıtyp ótti. «Salys­tyrmaly túrde alyp qa­raıtyn bolsaq, ótken jyldyń birinshi toqsanynda Nur-Sultan qalasyndaǵy quqyq qorǵaý organ­darynda adam quqyǵyn buzýǵa qa­tysty 20 derek anyqtalǵan bolsa, 2021 jyl bastalǵaly beri nebári 3 fak­ti anyqtalǵan. Bul – tergeý organdary men prokýratýranyń ózara tyǵyz qa­rym-qatynasta ju­mys istep jatqanyn ańǵar­tady. Al jańa modeldiń kózdegeni de osy – adam quqyn buzbaý», deıdi ol.

Prokýror jańa modeldi engizý jedel tergeý jumysynyń sapasyn art­­tyryp qana qoımaı, ýaqyttan da uta­tynyn aıtyp ótti. Sebebi buryndary tergeýshiler kúdiktige qatysty materıal­dar­dy iske tirkegennen keıin ǵana pro­kýratýraǵa tanystyratyn. Al tergeý isinen qandaı da bir qatelik ne kemshilik ketse, is tolyǵymen keri qaıtarylyp, osynyń barly­ǵy ýaqyt alatyn. Al jańa júıe­de tergeý organdarynyń ár qa­da­my jiti baqylaýda bolyp, ár sheshimderi jan-jaqty baǵalanyp otyrylady. Iаǵnı úsh býyndy­ tyń formatta tergeýshi men prokýrordyń ózara is-qımyly barynsha ońtaılandyrylǵan.

 SOT:

Ulttyq modeldiń basymdyǵy nede?

Joldaýdan: «Zańnamany qol­da­ný­ǵa qatysty sheshim qa­byl­daý kezin­de kóbine tıisti tal­daý men bol­jam jasal­­­maıdy. She­shim zań qolda­nýshy­­­larǵa yń­ǵaıly bolý turǵy­synan qa­byl­danady. Sondyq­tan «ákim­shilik» jáne «qylmystyq» qu­­qyq buzý­shylyqtyń jańa uǵymyn qa­lyp­­tas­tyrý kerek. Qoǵamǵa jáne zań qaýym­­das­­tyǵyna quqyq buzýshy­lyq úshin jaza belgileýdiń qısyny túsi­nikti bo­lady».

«Memleket basshysy­ Qasym-­Jo­­mart Toqaevtyń: qyl­mystyq prosestiń úsh býyn­­­dy mo­delin engizý jónindegi usy­nysy – eń bastysy adamdardyń qu­qyqtary men bostandyqtaryn qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan kezekti is-sha­ralardyń biri», deıdi Joǵarǵy Sot­tyń sýdıasy Erden Áripov.

«Zamanyna qaraı zańy de­mekshi, Ata Zańymyz – Qazaqstan Res­pýblıkasy Konstıtýsııasynyń 1-babyna saı memleketimizdiń eń qymbat qazynasy – adam jáne adam­nyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary ekendigin eskersek, elimizdegi ekonomıkalyq, áleý­mettik jáne basqa da salalarda oryn alyp jatqan ózge­ris­termen qatar sot, quqyq qor­ǵaý júıeleriniń jumystaryn oń­taı­landyrýǵa baǵyttalǵan reformalar jalǵasýda. Qylmystyq pro­ses­tiń ókilettikterin naqty bóle otyryp ári tepe-teńdik júıesin nyǵaıtýǵa, árbir kezeńde tıimdi súzgiler jasaýǵa baǵyttalǵan úsh býyndy model de osy refor­ma­nyń bir bóligi bolyp tabylady», deıdi ol.

Raýan Erdenuly qazirgi tańda sot isin júrgizýdiń úsh býyndy modelin engizýge baǵyttalǵan is-sharalardy júzege asyrý maq­satynda Prezıdent Ákimshiligi janynan arnaıy komıssııa jáne vedomstvoaralyq jumys toptary qurylǵanyn da aıtyp ótti. «Osy baǵytta qylmystyq, qylmystyq is júrgizý zańnamalaryna engi­zi­letin tıisti ózgertýler men tolyq­ty­rýlardyń negizgi baǵyttary aı­qyndalyp, olar osy jumys top­tarynda jan-jaqty talqylaný ústinde. Al úsh býyndy sot isin júrgizý modeliniń basty erek­sheligi – qylmystyq qýdalaý organ­dary, prokýratýra jáne sot­tyń ókilettikterin naqtylap, bó­lýinde jáne qylmystyq ister bo­ıynsha basty prosessýaldyq she­shimderdi, qylmysty anyqtaý men ony tergeýden táýelsiz organ – pro­kýratýranyń qabyldaýynda», dep túsindirip ótti.

«Ulttyq modelde polısııa, prokýratýra jáne sot arasyndaǵy ókilettikter qalaı anyqtalǵan?» degen suraǵymyzǵa Joǵarǵy Sot­tyń sýdıasy: «Polısııa, prokýror jáne sot ókilettikterin naqtylap bólý osy úsh býyndy modeldiń basty basymdyǵy bolyp tabylady», dep jaýap berdi. «Birinshisi – qylmystardy anyqtaýmen, ashýmen jáne dálelder jınaýmen aınalysady. Sodan keıin qylmystyq is prokýrorǵa joldanady. Dáleldemeler bazasyn, kúdikti adamǵa qatysty qylmystyq zańnyń tıisti baptarynyń du­rys qoldanylýyn tekserý, ıaǵnı qylmystyq isti obektıvti túrde qarap, aıyptaý aktisin túzip, ony sotqa joldaý, sodan keıin kúdikti adamnyń kináliligi jónindegi dá­leldemelerdi sotqa tartý pro­kýrorǵa mindettelgen. Al is bo­ıynsha túpkilikti sheshim shyǵarý, burynǵydaı sottyń quzyretinde. Bul azamattardyń quqyqtaryn saqtaýdyń ózindik fıltri jáne zańdy kepildikteri. Bul oraıda, advokattarǵa kúdiktini qor­ǵaý aktisin usynýǵa múmkindik berý máselesin zańdastyrý jóninde tyń usy­nys ta talqylanýda», deıdi ol.

Qoǵamda polısııa-prokýratýra-sot «bir qaqpaǵa oınaıtyn» oıynshylar degen keraǵar pikirdiń qalyptasyp qalǵany belgili. Qyl­mystyq prosestegi úsh organnyń sheshimderi bir-birine keraǵar shyǵyp, úılesim tappaı jatatyny taǵy bar. Bul jóninde de oıyn ortaǵa salǵan E.Áripov: «Quqyq qorǵaý júıesiniń jumysynda burynǵy daǵdy boıynsha aıyp­taý úrdisi áli de basym. Bul kem­shilikke Joldaýda Memleket basshysy erekshe toqtaldy. Shyny kerek, mundaı pikir qoǵamda da qalyptasqan. Buǵan sebep, búgingi qoldanystaǵy tártip boıynsha qylmysty ashýmen aınalysatyn qyzmetkerlerdiń jáne is bo­ıynsha negizgi prosestik sheshim qabyldaıtyn tergeýshilerdiń bir quqyq qorǵaý organynda jumys isteýinde. Usynylyp otyrǵan model boıynsha qylmysty qýdalaý organdary ózderine júktelgen fýnksıonaldyq mindetterin qyl­mystyq prosestik zań aıasynda atqarǵan jaǵdaıda, árıne úsh býynnyń arasynda úılesimdi baılanys bolatyny sózsiz», deıdi.

Ár kezeńdegi jaýapkershilikti arttyrý, ár prosestik qadamǵa sarap­tama jasaý qylmystyń aq-qa­rasyn anyqtaýǵa kedergi keltirmeı me? Ýaqytty óltirip almaımyz ba? Úsh býyndy modeldi engizý kezinde kóptiń kúdigin týdyrǵan máseleniń biri osy suraqtar edi. Alaıda sýdıa «ár organ naqty bir qylmysty ashýda, kúdikti adamdy anyqtaýda jáne onyń kinásin dáleldeýde ózderine júktelgen prosestik mindetterin, iske qatysy bar adamdardyń kons­tıtýsııalyq quqyqtaryn saqtaı otyryp, zańda bekitilgen tártipte ádil jáne zańdy atqarǵan jaǵdaıda kez kelgen qylmystyń aq-qarasyn anyqtaýǵa kedergi keltirmeıdi», degen ýájin alǵa tartty. Onyń pikirinshe, kerisinshe, ýaqyt únemdelip, qylmys der kezinde ashylyp, az ýaqyt ishinde qylmystyq is sotqa joldanyp, kináli adam tıisti jazasyn alady.

TÚIIN. Úsh býyndy model – adam quqyn qorǵaýdyń zamanaýı úlgisi. Basqasha aıtqanda bul – polısııa, prokýratýra men sottyń aldyna qoıylǵan jańa talap. Ári Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderiniń tájirıbesine súıengen halyqaralyq talap.  Biz sózge tartqan úsh taraptyń ókili de qylmystyq prosestiń jańa formaty quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyndaǵy aıyptaý baǵytyn joıýǵa múmkindik beretinine senim bildirdi. Al qarapaıym halyqqa eń qajeti – mehanızmniń naqty jumys istegeni.