Or qazǵandar obaldy bile me?

Iá, bul Túrkistan óńirinde aldyń­ǵy jyldan beri qaıtalanyp kele jatqan keleńsiz jaǵdaı. Túrkis­tan oblysynyń tarıhı oryndaryn zertteý maqsatymen jolǵa shyqqan «Alqakól» ekspedısııasy músheleriniń tereńdigi eki metrden astam qazylǵan ordyń tabanynda jybyrlaǵan tasbaqalardy kórip, dabyl qaqqany, qosmekendilerdiń qutqarylǵany jóninde jýyrda ǵana jazǵan edik. Saryaǵash aýdany Álimtaý aýyldyq okrýgine qarasty aýqymdy jer telimi qorshaý retinde zańsyz qazylyp, tereń shuńqyrlarǵa túsken tasbaqalar shyǵa almaı qalǵan. Aýdan ákimdiginiń uıym­das­tyrýymen eriktiler toby orǵa tús­ken tasbaqalardy shyǵaryp, tabıǵat aıasyna qaıta jibergen bolatyn.

Alǵash ret osyndaı oqıǵaǵa baı­­lanysty másele 2019 jyly kó­te­rilgen, sol kezde ekspedısııaǵa qa­tysqan ǵalymdar sharýashylyq aı­nala­syndaǵy ordan 365 qos­mekendi men jorǵa­laýshyny tapqan, onyń ishinde sırek kezdesetin janýarlar bolǵan. Sol kezde tiri qosmekendiler men jor­ǵalaýshylar ólimnen qutqa­ry­lyp, ordan 10-50 metr qashyqqa aparylǵan. Zert­teý kezinde baýyrymen jorǵa­laýshylardyń 16 paıyzy ólgeni anyqtalǵan bolatyn. Keleń­siz oqıǵa óńirde kúni keshe taǵy qaı­talandy. Ekspedısııaǵa qatysqan mamandar Saryaǵash pen Shardara eldi mekenderi arasyndaǵy orlardan baýyrymen jorǵalaýshylar men qosmekendilerdi tapqan. Onyń kóbi – Ortalyq Azııa tasbaqalary. Tereńdigi eki metrge jýyq qazyl­ǵan orda keıbiri ólip qalǵan. Eko­logter dabylynan soń oblys áki­miniń orynbasary Sáken Qal­qamanov Saryaǵash aýdany ákimdigi qyzmetkerleriniń oqıǵa ornyna barýyn uıymdastyrdy. Syrdarııa-Túrkistan ulttyq tabıǵı parkiniń aýma­ǵynda qazylǵan ordyń uzyn­dyǵy 2 shaqyrymnan asady. Uzyn­dyǵy 1 shaqyrymǵa sozylatyn taǵy bir orda jorǵalaýshylardyń bir­­neshe túri, sondaı-aq 2 qozy men 2 eshki tabylǵan, olar da ózdi­ginen shyǵa almaı, ólim aýzynda bolǵan. Fermerlerdiń aıtýynsha, mundaı qorshaý óńirde keń taraǵan. Alaıda bul kóptegen qosmekendi men baýyrymen jorǵalaýshynyń, sonyń ishinde Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engenderdiń zańsyz jo­ıylýy­na ákeledi. «Másele erterek sheshilip, qorǵanys transheıalarynda janýarlardyń jappaı qyrylýyn boldyrmaýǵa baǵyttalǵan naqty sharalar qabyldaý qajet. 2019-1920 jyldary Bilim jáne ǵylym mınıs­trligi Zoologııa ınstıtý­ty men QBSA resmı túrde ob­lys­­tyq jáne respýblıkalyq deń­geı­degi mem­lekettik ýákiletti or­gan­darǵa júgingen bolatyn», dep ha­bar­la­dy aqparat quraldary ar­qyly bıo­alýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵy.

Bul máseleden oblys ákimdigi habardar jáne naqty sharalar qoldaný maqsatynda jumys júr­gizilýde. Oblys ákimi О́.Shókeev keı aýdandarda oryn alǵan jer ıeleriniń áre­ketin jáne oǵan jol bergen ákim­derdi qatań synǵa aldy. Jer zań­namasyn buzý derekteri boıynsha shara qoldanýdy jáne máseleni sheshýdi tapsyrǵan bolatyn. «Oblys aýmaǵynda jerdi qa­zyp tastaǵan jaǵdaılar jıilep ketti. Nege ákimder qaramaıdy? Bul degenińiz – tabıǵatqa qııanat qoı. Ol jerge mal túsip, mertigip jatyr. Ony toqtatý kerek. Qazyp tastaǵan jerlerdi retteý kerek», dep О́.Shókeev apparat otyrysynda aýdan ákimderine naqty tapsyrma berdi. Sondaı-aq egistikke mal túspes úshin shuńqyr qazyp tas­taǵan azamattarǵa shara qoldaný maq­satynda oblystyq jer ınspeksııasyna arnaıy hat joldanǵan.

Jerin qyzǵyshtaı qoryp or qaz­ǵandardyń áreketine aýyldas­tary da narazy. Birazy shuńqyrǵa túsken malyn ázer shyǵaryp alǵan. Mysaly, Qazyǵurt aýdanynyń Sa­raphana aýylyn aınaldyra tereń or qazylǵan. Tereńdigi adam boıynan asatyn shuńqyrlarǵa turǵyndar men tórt túlik mal abaısyzda túsip ketip, mertigýde. Bul azdaı jerdiń joqtyǵynan taýdaǵy jaıylymǵa malyn aıdaǵan 3-4 aýdannyń sharýalary úıirli jylqysyn, tabyn-tabyn sıyryn, qoı-eshkisin otarymen aýyl ishindegi kóshemen aıdap ótýge májbúr. Bul da aýyl turǵyndaryna yńǵaısyzdyq týdyrady. Maqtaaral, Jetisaı men Saryaǵash, Keles aýda­nynan shyq­qan tórt túlik taýǵa je­temin degenshe, Qazyǵurtqa qarasty 4-5 aýyl­dy basyp ótedi eken. Kezinde mal­dy aıdaýǵa bólin­gen jerlerdiń kóbi búginde egistik bolyp ketken. 1,5 myńǵa tarta sha­ńyraǵy bar aýylda jaıylym úshin alaqandaı jer qalmaǵan. «Qazylǵan ordyń zııa­nyn janýarlar ǵana emes, malmen kún kórip otyrǵan biz de tartyp otyrmyz. О́tkende malymyz­dy kúni boıy izdep tappadyq. Kelesi kúni kórgender shuńqyrda jat­­qa­nyn aıtty. Bárimiz baryp shy­ǵara almadyq. Arnaıy tehnıka sha­qyrdyq. Moıny qısaıyp qal­ǵan. Emdetip qosymsha shyǵynǵa tús­tim», deıdi aýyl turǵyny Nur­ǵalı Qońyratbaev. Jalpy, Qa­zy­ǵurt aýdanynda 650 gektar egis­tik osyndaı tereń shuńqyrmen qor­shal­ǵan. О́zimbilermendik áreket ja­saǵan 7 sharýashylyqtyń ústinen ákimdik jer ınspeksııasyna shaǵym túsiripti. «Qazir olarǵa bir aıda qalpyna keltirý boıynsha habarlama berdik. Eger qalpyna keltirmese ke­lisimshartty buzyp, jerlerin qaıtaryp alatyn bolamyz. Biraq báribir Saraphanadaǵy oqýshylar men júrginshilerdiń jaǵdaıy qıyn. О́ıtkeni ózge aımaqtyń malyn aıdap ótetin jer taýyp berý jyldam sheshile qoımaıdy. Tórt túlik jaıylymǵa shyǵyp bitkenshe aýyl ishindegi qozǵalysty retteý úshin jol polısııasyna hat joldandy», deıdi Qazyǵurt aýdany jer qa­tynastary bóliminiń basshysy Sábıt Álseıitov.

Kúni keshe jýrnalıster Báı­dibek aýdanyna baryp, oblys áki­miniń tapsyrmasy aıasynda atqa­rylyp jatqan jumystarǵa kýá boldy. Túrkistan ob­lysynda jer teliminiń shekarasyn zańsyz or qazyp qorshaǵan jalpy aýmaǵy 41 876,5 gektar 139 jer telimi anyq­­talǵan. Atalǵan jer paıdalanýshylar Jer kodeksiniń 140-babynyń talaptaryn buzyp, ıaǵnı jerdi zańsyz búldirip, qunarly qabatyn buzyp, sydyryp alyp qorshaǵan ortaǵa zııan keltirýde. Túr­kistan oblysynyń jer ınspek­sııasy bas­qarma basshysynyń min­detin atqarýshy Altynbek Myr­­zaev­tyń málimdeýinshe, zııan kel­­tirý­shilerge Ákimshilik quqyq buzý­shylyq kodeksiniń 337-babyna sáı­kes, qorshaǵan ortaǵa kel­tir­gen zııan somasy mólsherinde aıyp­pul salynyp, jerleri sot ar­qyly májbúrlep memleketke qaı­tarylady. Sonymen qatar jo­ǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Eko­lo­gııalyq kodekstiń 5-babynyń 7-tar­maǵy, 95-babynyń 7-tarmaǵy jáne 108-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes, qorshaǵan ortaǵa zalal kel­­tirý faktisin anyqtaý, qajetti ma­terıaldardy jınaý men taldaý júr­giziledi. Qorshaǵan ortaǵa kel­tirilgen shyǵyn qunynyń mólsherine baılanysty Qylmystyq kodekstiń 333-babyna sáıkes, qylmystyq jaýap­ker­shi­likke tartý kózdelgen.

Zańsyz jer paıdalanýshylarmen qazylǵan jerlerdi qalpyna keltirý úshin rekýltıvasııa júr­gi­ziletin bolady. Búginde bul baǵyt­taǵy ju­mystar bastalǵan.