Býgıvaldaǵy bı

1883 jyly dańqty sýretshi Per Ogıýst Renýar kolleksıoner ári mesenat Pol Dıýran-Rýelden arnaıy tapsyrys alady. Sonyń nátıjesinde, «Býgıvaldaǵy bı» kartınasy dúnıege keledi. Tapsyrys berýshi jalpy ta­qyryp boıynsha biriktirilgen úsh polotnonyń ıesi bolýdy qalaıdy. Iаkı juptyq bılerdiń úsh sıpatyn kórgisi keledi.

Tapsyrys túse salysymen, sheber qyzý jumysqa kirisip ketti. Alǵa­shynda ol ashyq aspan astyndaǵy bıshi­lerdiń birneshe jubyn beıne­leıdi. Artynan bıshiler sanyn eki adamǵa deıin qysqartady. Dese de biz kenep betinen naqty bir jupty jáne olardy qorshaǵan ortany kóremiz. Birinshi planda erli-zaıyptylar – qalada, ekinshisinde – qala mańynda, al úshinshisinde aýylda bıleıdi. Sodan ba kartına kórermendi XIX ǵasyrǵa qaıta ertip aparady. Býgıvaldaǵy bı keshi parıjdikter men qala qonaq­tarynyń arasynda óte tanymal bol­ǵan. Adamdar onda dostarymen jaı­ly kafede otyrýǵa, aǵashtardyń kó­leń­kesinde taza aýamen tynystaý­ǵa jáne jańa tanystar tabýǵa keledi eken. Býgıval óziniń keremet peızajdarymen kóptegen sýretshini, sonyń ishin­de ımpressıonısterdi erekshe qyzyqtyrdy.

Kenepte jas qyz ben orta jastaǵy er adam beınelengen. Qyzdyń kıimi onyń sulýlyǵyna erekshe nazar aýdar­tady. Aqshyl qyzǵylt reńkti sán­di kóılek kıgen arýdyń bet-ajary azdap qyzaryp tur. Eki keıipker bir-birine ádemi úılesedi. Taýdan qulaǵan sarqyramadaı kóılektiń ete­gi tolqyndanyp, qozǵalysty jan­dan­dyryp tur. Boıjetkenniń ba­syndaǵy qyzyl búrshikteri bar gúl shoq­tarymen bezendirilgen shlıapa alys­tan kózge túsedi. Soǵan saı seri jigit basyna saban tústi shlıapa, ústine qara kostıým shalbar kıgen. Bas kıim oqyr­mandardan bıshiniń bet-júzin jaýyp tur, tek saqal-murty ǵana kó­rinedi. Eger óner synshylary qyzdyń shynaıylyǵyna kúmánmen qarasa, Býgıvaldyń eń sulý bıkeshi Sıýzan­na Valadonmen tanyssa bolady. Eń qyzyǵy, keskindemedegi er adamdar sýretshiniń ónerdegi dostary edi.

Suńǵyla sýretshiniń modeli Sıý­zan­na Valadon keıinirek ózi de bel­gili sýretshige aınalady. Bertin kele rent­genografııa men ınfraqyzyl ref­lo­grafııany qoldaný arqyly júr­gizilgen zertteýler nátıjesinde sý­retke bastapqyda taǵy bir áıeldiń sul­basy syzylǵany belgili boldy. Ony kóbisi Reınýardyń bolashaq áıeli Alın Charıgotaǵa uqsatýda. Kim bile­di? Biraq sýretshi sulýlardan shabyt alǵany kórinip-aq tur.

Atalǵan kartına túsinýge uǵy­nyqty, jeńildigimen ári jaıly­ly­ǵymen erekshe. Bı juptary ashyq as­pan aıasynda jazǵy kafe ústelderinde otyrǵan adamdardyń fonynda beınelengen. Ekinshi, úshinshi plandaǵy keıipkerlerdiń beti bulyńǵyr. Al aǵash butaqtaryndaǵy jasyl ja­py­raqtardyń býyldyr tartyp, saǵym­danyp kelýi qyz ben jigittiń bir-birine degen qımyl sezimin shynaıy jetkizýge múmkindik beredi. Bul sýret­shiniń óz ádisi. Búkil sahna kún sáý­lesimen tolyp, merekelik atmosfera jasap tur.

Aıtpaqshy, Renýardyń Sıýzanna Valadon úshin arnaıy jazǵan týra osyndaı qysqartylǵan avtorlyq kó­shirmesi bar. Onda túpnusqa toly­ǵymen qaıtalanady, biraq sýretshi jas bıshiniń nurly dıdaryn tolyq berýge tyrysqan eken. Ol nusqada Sıýzannanyń beınelengendigine esh­kim kúmán keltire almasy anyq. Bú­ginde bul kóshirme Amerıka Qurama Shtat­tarynyń jeke kolleksıoneriniń birine tıesili.

Qazirgi tańda tapsyrys berýshisi Pol Dıýran-Rýeldiń kolleksııasy­nan alynǵan «Býgıvaldaǵy bı» kar­tınasynyń túpnusqasy Bostonda­ǵy beıneleý óner murajaıynda orna­lasqan. Mýzeı basshylyǵy áıgili týyn­dyny 1937 jyly 150 myń dol­larǵa satyp alǵan eken. Osy serııa­­daǵy taǵy eki polotno qazir Pa­rıj­degi Oreseı mýzeıinde tur. Álde­qalaı mahabbat qalasyna saıahattap barsańyz, ǵajaıyp óner týyndysyn tamashalaýyńyzǵa bolady.

Tapsyrys arqyly tańǵajaıyp týyndyny ómirge ákelgen qylqalam sheberiniń eńbegi álemdi tań-tama­sha etti. Ásirese parıjdik oqyr­man­dardy. Shyǵarmadaǵy sulýdyń shy­raıy jáne onyń bııazy keıpi tuty­nýshyny da tańǵaldyrǵan kórinedi. Al álem ádebıetshileri Per Ogıýst Renýardyń «Býgıvaldaǵy bı» kartınasy jaryqqa shyqqan jyly Ivan Týrgenevten aıyrylyp qalǵanyn aıtady eken. Kózi tirisinde qaısar qalamger Býgıvaldaǵy bı keshine talaı márte qatysypty.