Jer ańsaǵan qyzyl qoı

Qaragerdiń shylbyryn beldeýge ile salyp úıge kirgen Temirhan qarııanyń kóńili pás. Aýyr kúrsindi de, qolyndaǵy doıyr qamshysyn bosaǵa jaqqa súlesoq laqtyra saldy. Tórge bettep bara jatyp taǵy da aýyr kúrsindi. Sary qaryn báıbishe ań-tań. Shalynyń mundaıy joq edi... Bulaı tereń kúrsingenin eshqashan kórmepti. Shapanyn sheship, kónetoz syrmaqqa jaıǵasqan otaǵasy taǵy bir tereń kúrsinip alyp báıbishesine:

– Kóktemde orysqa aıdatqan qyzyl isek qashyp kelipti, – dedi. Tosyn jańalyqqa selk etken báıbishe tańdanǵany sonshalyq, «Qaıda?» dedi úni qumyǵyp:

– Jemtigin kórdim. Júni burqyrap qora­nyń shetinde jatyr. Qulaǵyndaǵy syrǵa­synan tanydym. Kempir, meniń ulym Qoılan emes, osy qyzyl qoı eken. Átteń qadirin kesh bilgenim-aı, – dep tóbe-quıqasyn taýdyń qyrly qara tasymen úıkeseń bylq etpeıtin Temkeń kemseńdep jylaı bastady.

Manadan beri tereń kúrsinistiń baıybyna barmaı teńselip turǵan sary qaryn báıbishe daýys salyp, jer-kókti jańǵyrtyp kóris aıtty. Kúńirengen kóristiń únin estigen kórshiler de jelip jetti.

– Sabyr, sabyr. Ne boldy sizderge?

Tórde maldas quryp, eńkeıe búkshıip Temkeń otyr. Saqalyna qulaǵan tamshylar bylǵary etiktiń qonyshyna tyrs-tyrs tamady. Sary qaryn báıbishe pesh túbinde óksıdi. Kórshiler ań-tań. O qudiret temirden qatty Temirbek jylaıdy dep kim oılaǵan.

– Bári jaqsy, – dedi Temkeń kórik keýdesin lezde kóterip. – Bári jaqsy, áı, kempir, tyı kóz jasyńdy, dastarqan jaı qońyr isekti eske alyp, azanyń shaıyn isheıik. Talaıdy kórip, taǵdyrdyń tezine shynyqqan Temkeń dereý esin jıyp, ejelgi temir keıpine ene qaldy. Kórshiler bolsa áli oqıǵanyń baıy­byna barar emes. «Qudaı-aý malǵa aza tutqany nesi?!». Aqyry shydamy taýsyldy ma, álde máseleniń baıybyna jetkisi keldi me kórshi Atshybaı:

– Temke, bul ne jaǵdaı? – dep surady. О́ıt­keni otyz jyl joldas bolyp kele jat­qan bul kisiniń áste teris qylyǵyn kór­gen emes, minezi qattylaý degeni bolmasa, dińi berik adam. Eshqashan, eshkim Temir­hannyń jasyǵanyn kórgen emes. О́ksi­gin basqan báıbishe tór aldynda qatqan qazyq­taı qaısarlana qalǵan shalyna bir qarap, kókeı­lerinde tańdanystyń shoǵy óshpegen kór­shilerge bir qarap:

– Kóktemde orysqa etke aıdatqan qyzyl isek qashyp kelipti. Beısharanyń jemtigi ózi týǵan tasqoranyń túbinde jatyr deıdi. Shal qı oıýǵa barǵanda kóripti.

Mán-jaıǵa qanyqqan kórshiler ań-tań. Bul óńirde qyzyl isekti bilmeıtin jan balasy joq. Atshybaı basyn shaıqady. Kózinde jas. Oqannyń jas kelinshegi eriksiz eńirep jiberdi. Jylamaǵan jan qalmady. Oqıǵanyń burynǵy súrleýinen habardar jurt «qoıǵa aza tutýdyń» mánin endi túsindi.

* * *

Temirhan – bir atadan jalǵyz jan. Bala kúninde kerýenge ilesip Qobda betine Altaı­dan asyp kelgen eken. At aıylyn tartyp mingenge deıin kim kóringenniń malyn baǵyp, ot jaǵyp kún kórdi. Bertin kele jańadan ashylǵan Aqkól bazasyna qara jumysqa ornalasyp, jataq atanǵan. Syrt kózge kekse kóringenimen, Temkeńniń jasy áli alpysqa aıaq basa qoıǵan joq. Báıbishesi ózinen on jas kishi. Ol da bir basy óspegen eldiń qyzy. Jaryqtyqtardyń janyna balaǵan jalǵyz uly bolady. Aty – Qoılan. Qos beıbaqtyń qý jany jalǵyzdyń ústinde bolatyn. Jalǵyz ul sholjyńdap, erke ósti.

Úsh jyl buryn túbit murty tebindeı bastaǵan Qoılan kóktemde úshjyldyq ás­kerı mindetin óteýge attanatyn boldy. Ata-anasy onyń jolyna aqsarbas aıtyp soıyp, erte týǵan qurt múıiz qońyr qoıdyń erkek qyzyl qozysyn Qoılanǵa atady. Uly úsh­jyldyq boryshyn ótep qaıtqanda myna qyzyl qozy jetken erkek qoı bolmaı ma, buıyrsa jalǵyzdyń tileý-toıyna soıady.

Jyljyp bir jyl ótti. Qoılan Darhan degen qalada áskerı qurylys otrıadynda mindetin atqaryp jatty. Ara-tura úsh bý hat kelip turady. Uldyń jolyna ataǵan qyzyl qozy marqaıyp toqty shyqty. Kún saıyn ala tańda órgen qoımen birge jony kúdireıip, ketip bara jatatyn bul qoıǵa Temkeń de súısine qaraıdy. Buıyrsa, jalǵyz uly aman-esen kelgende aıtyp soıyp, ulan-asar toı jasaıdy. Áne-mine taǵy bir jyl ótti. Qyzyl qoı isek shyqty. Buıyrsyn, buıyrsyn... qys ótip, keler kóktemde Qoılan oralady.

Osy jyly jer erte kóktep, qystan qysy­lyp shyqqan mal tez sergidi. Tańnan turyp qoı órgizgen Temkeńniń kózi ádettegideı jal­paq tastyń ústine baýyryn basyp, batystan jelpı soqqan taý samalyna keńsirik kerip, mańǵaz bitimin buzbaı jýsap jatqan qyzyl isekke tústi. Odan keıin qasat qary áli erı qoımaǵan Qalǵytynyń kezeńin kókteı ótip tústikke qaraı qıqýlaı ushqan jyl qusyn kózben barlap shyǵaryp saldy. Buıyrsyn, buıyrsyn... keshikpeı jyl qusy ushyp ótken kúre jolmen jalǵyz uly keledi...

Oı ústinde ishteı tolǵatyp, qııalǵa eltip turǵan qarııanyń kóńilin shaýyp kele jatqan attyń dúbiri bólip jiberdi. Aldynan abalap shyqqan aýyl ıtin shýlatpaı tizgin tartyp, aıańǵa kóshken azamat Jumadildiń Birbaıy eken. Bul jigit bir jaǵynan baldyzsúreı bolyp keledi Temkeńe. Umsyna kelip sálem berdi.

– Assalaýmaǵaleıkým!

– Ýaǵaleıkýmsalam, qaıdan kelesiń Bir­baı­jan, myna dúnıede ne jańalyq bolyp jatyr? – dedi jigittiń tosyndaý júrisine nazar salǵan Temirhan qarııa. Kerqulanyń shyl­byryn beline qystyryp, tize búkken ol:

– Ásker qaıtypty. Keshe qaladan kelgen aıyrplan aımaqqa sherik ákelip túsiripti, – dedi. Dál osy habardy úsh jyl kútken Temir­han­nyń tula boıy terbelip ketti. Qýan­ǵany sonshalyq – ornynan qalbalaqtaı kó­terilip, alańsyz otyrǵan jigitti shap berip jaǵa­synan ustap silkip-silkip jiberdi. Qarııa­nyń oǵashtaý qylyǵyna tańǵalǵan Birbaı «Myna kárıt qutyryp ketken joq pa ózi?» dep jezdesin bir qyjyrtty, súıinshi aıtýǵa apaıyna qaraı bettedi. Kóńili tolqyp, kó­rik keýdesin qýanysh qysqan qarııa betkeı­de jatqan otarǵa qarady. Mine, qyzyq! Poshymy arqar tektes qyzyl isek serek tastyń ústinde qoldan quıǵan quljanyń músinindeı tapjylmaı aýylǵa qarap tur. – Jaryqtyǵym-aı, jalǵyz uldyń jolyn baǵyp tursyń-aý, – dep tebirengen qarııa qalbalaqtap baryp, qudyqtyń erneýine súıendi. Eńkeıip sýdyń betinde dirildep turǵan óziniń júzin kórdi. Oǵan suq saýsaǵyn shoshaıtyp «Áı, Temirhan, otyńnyń tunyǵy, shóbińniń shúıgini, shańyraǵyńnyń ıesi – jalǵyz ulyń áskerden kele jatyr» dedi.

* * *

Qýanyshty habar qulaǵyna jetken qos muńlyqta maza joq. Shyńdaba kezeńinen qu­laǵan kúre joldan kóz almaıdy. Iá, aqsarbas! Áne, mańdaıy jarqyraǵan kókqasqa mashına dalanyń sıyrkóz shóbin taptap tike aýylǵa qaraı tartyp keledi. Qoraby tolǵan adam. Mańdaıy kúnge shaǵylysyp, «Zıl-130» markaly kókqasqa tulpar arqyraǵan kúıi qotanǵa kelip toqtady. Birinshi bolyp qoraptan sekirip túsken Sydybaıdyń Mesheli kári apasynyń qushaǵyna súńgip ketti. Myna jaqta jas kelinshek Kúlán sherikten qaıtqan qaınysy Jantaılaqty qushaqtap kórisip jatyr. Kesheden beri jondaǵy elden at jetelep kelip, Orynbekti kútip jatqan Jumabaı jıren sáýirikke inisin qoltyqtap mingizip álek...

Keshki saýymnan keıingi qozy-laqtaı aǵyl-tegil jamyraǵan jurt kenet shańq etip shyqqan ashy daýystan selk etip esterin jıdy. «Qoılan qaıda?!». Jurt tym-tyrys. «Báse, Qoılan qaıda?». Temirbek qarııa: «Eı, Meshel, Jantaılaq, Orynbek sendermen birge attanǵan Qoılanym qaıda?». Úsh jigitte ún joq. О́li tynyshtyq. «Báse, Qoılan qaıda?». Bir zamanda basyna aq shytyn qyrqa baılap tartqan Ushar aqsaqal aq taıaǵyn tyqyldatyp ortaǵa shyqty. Tamaǵyn kenep alyp:

– Qaraǵym Temirhan, myna jigitter aıta almaı qınalyp tur. Qoılanyń toıǵan je­rinde qalyp qoıypty. Bir shuńqyrdan at­tanǵan tórt jigit tórt kózimiz túgel qaıtaıyq degen eken, seniń balań erin baýyryna alyp týlap, áskerlerdi otyrǵyzǵan kólikten seki­rip túsip, qashqan kúıi qalqa-mońǵoldyń qy­zynyń sońynan erip, quba dalaǵa sińip ketipti. Bul sóz ulyn kútken qos muńlyqtyń tóbesinen jaı túskendeı áser etti. Temirhan jan-jaǵyna súze kóz tastap:

– Myna kisi shyn aıtyp tur ma? – dep úsh jigitke shúıile qadaldy. Analar únsiz bastaryn ızedi. Bul sózdi estigen ana beıbaq qara shapanymen basyn búrkep, búktetilip otyryp qaldy. Temirhanda ún joq. Shýlap jatqan elge bir qaraıdy, shóke túsip jer baýyrlaı jyljyǵan kempirine bir qaraıdy, anaý jaqta serek tastyń ústinde sereıip turǵan qyzyl isekke bir qaraıdy. Qarııanyń qabaryp ketken júzin aqyry kóptiń kózinen qarańǵy tún jasyrdy.

* * *

Arada aı ótti. Joǵalǵan uldan habar joq. Ádettegideı, shilde týyp, úrker jerge túskende etke tiri mal jı­naıtyn alman-salyqshylar keledi. Bul – ár shańyraqqa mindetti borysh. El ony «et almany» deıdi. Temkeń bul joly kóp oılanyp jatpaı, jalǵyz ulǵa arnap ósirgen qyzyl isekti et almanǵa «sadaqa» etip jiberdi.

Beý, dúnıe-aı, shildede aıdalǵan qyzyl qoı­dyń jemtigi, mine, qarasha aıynda qys­taýdan tabylyp otyrǵan joq pa?! Temirhan qarııanyń «Meniń ulym – Qoılan emes, qy­zyl qoı eken ǵoı» dep eńireıtin jóni bar.

Eki kúnnen keıin Temkeń orysqa mal aıdaýshy Kónsalhandy izdep bardy. Kókeń týrdan (mal aıdaýdan) oralyp, Qobdanqoldyń boıynda eski kúzeýinde otyr eken. Aman-sálemnen keıin Temirhan:

– Kóke, aman-esen júrip keldińiz be, orys­tyń eli men jeri qalaı eken? – dep oraǵyta suraq tastady. Kókeń kóp tosylmady:

– Qudaıa shúkir, bir qora qoıdy Kókergi ótkelinen aıdap ótip, Jazatar men Úkók dalasyna eki aıdaı jaıyp, Arshaty zastavasyna jetkende arǵy jaqtan Qazaqstannyń adamdary kelip, jyldaǵydaı qora-qora qoıdy mashınaǵa tıep, Semeıge alyp ketti. Biz kelgen izimizben keri qaıttyq, – dep qysqa qaıyrdy. Temkeń bolsa kesedegi qoıý shaıyn bir urttap, zamandasyna barlaı qarap:

– Bıyl men etke qyzyl erkek qoı berip edim, ol sen aıdaǵan otarda ketip edi ǵoı...

Sóz aıaǵyn tospaı-aq Kókeń ornynan atyp turdy. Quıryǵyna oq tıgen quljadaı oq­shy­raıyp Temkeńe qarady: – Qudaıdyń qu­direti, Temke, siz senbeısiz-aý, Arshatyda qoraly qoıdy shýlatyp mashınaǵa tıep jatqanda seniń qyzyl qoıyń sekirip túsip qasha jóneldi. Onyń artynan eki soldat qýyp ketti. Odan ári ne boldy bilmeımin. Biz attanyp kettik, – dep bir toqtady. Qoıý shaıdan taǵy bir urttaǵan Temkeń:

– Kóke, sol qyzyl qoıyń qashqan kúıi Qa­sha­tynyń aýzyndaǵy qystaýǵa kelip, ólip­ti.

Osy sózdi aıtyp Temkeń kózine jas aldy. – Janýar dál sol qorada týyp edi.

Myna sózge ne senerin, ne senbesin bil­meı Kókeń únsiz qaldy. Tipti tili tartylyp qalǵandaı... Eriksiz basyn shaıqaı berdi.

– Múmkin emes, – dedi Kókeń: – Jol asa kúdir, jolaı Bertek degen ózen bar. Odan parom arqyly ótedi. Salt atty bizder zorǵa kelemiz. Qoıdyń qashyp kelýi...

– E, – dedi Temkeń. – Álgi meniń Qoılanym osy qyzyl qoı qurly bolmady ǵoı.

Odan ári birdeme aıtýǵa Kókeńniń de dáti barmady. Zamandasy Temkeń bir túrli shógip bara jat­qandaı kórindi. Áńgime osy jerden short úzildi...