Búgingi kınonyń betalysy qalaı?

Baıqasaq, keıingi ýaqytta qazaq kınematografııasynda jańa fılmder kóptep-aq túsirilip júr. Máselen, eki jyl buryn otandyq kınematografııa qorjynyna bir jyl ishinde 36 kórkem kartına qosylsa, onyń 90-95 paıyzy jekemenshik kınostýdııalar túsirgen kommersııalyq jobalar eken. Alaıda ekranǵa shyǵyp, halyqqa usynylyp jatqan sol sansyz fılmderdiń sapasy qaı deńgeıde? Jalpy, búgingi kınonyń kemshilikteri men jetistikteri qandaı? Otandyq fılmderdi ıdeologııalyq qural retinde paıdalana alyp otyrmyz ba?

Biz belgili kınotanýshylar men kınosynshylardyń basyn qosyp, osy suraqtardy ortaǵa saldyq.

Nazıra RAHMANQYZY, kınotanýshy, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory:

– Búgingi tańda Qazaqstanda kıno óndirisi salasynda júz paıyz memlekettiń qatysýymen Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasy men Ulttyq kınony qoldaý memlekettik ortalyǵy sekildi eki úlken kınokompanııa, sondaı-aq anımasııamen, tolyqmetrajdy, qysqametrajdy jáne taǵy da basqa fılmder óndirisimen aınalysatyn 300-ge jýyq jeke kompanııa jumys isteıdi. Alaıda pandemııa kezinde búkil álem kınosy sekildi otandyq kınomyz da kúrdeli kezeńdi ótkerdi. Fılm túsirý, kınoprokat prosesteri qıyndyqqa tap boldy. Ásirese karantın kezinde jumysyn toqtatqan kınoteatrlardyń shyǵyny birneshe ese ósip ketkeni belgili.

Sońǵy jyldary belgili tulǵalar, tarıhı oqıǵalar týraly fılmder túsirý úrdisiniń qarqyndy ekeni baıqalady. Tomırıs, Jánibek han, Kereı han, Balýan Sholaq, Jaqsylyq Úshkempirov, Bekzat Sattarhanov týraly fılmderdiń ekranǵa shyǵýy sonyń dáleli. Sońǵy bir jylda Bolat Qalymbetovtiń «Muqaǵalı», Qanaǵat Mustafınnniń «Qajymuqan» fılmderi túsirildi. Muqaǵalı Maqataev, Qajymuqan Muńaıtpasovtardyń da ekrandyq beınesi buǵan deıin derekti, televızııalyq fılmderde kezdeskenimen, kórkemsýretti kınoda bolmaǵany belgili. Sondyqtan mundaı fılmderdiń túsirilýiniń mańyzy zor.

Sońǵy eki-úsh jylda «Ýaqyt joldary» (rej. E.Nurmuhambetov), «Qap-qara adam» (rej. Á.Erjanov), «Álemniń meıirli enjarlyǵy» (rej. Á.Erjanov), «Tulǵalyq ósý trenıngi» (rej. F.Sháripov), «Marıam» (rej. Sh.Orazbaeva) sekildi avtorlyq fılmder dúnıege keldi. Bıyl Ádilhan Erjanovtyń «Ademoktyń oqýy», Dárejan О́mirbaevtyń «Aqyn» fılmderi túsirildi. Eki fılmniń de óndirisi Ulttyq kınony qoldaý memlekettik ortalyǵy arqyly qarjylandyryldy. Jalpy, qazirgi ýaqytta Ulttyq kınony qoldaý memlekettik ortalyǵy arqyly tek tarıhı, patrıottyq jáne ımıdjdik fılmderdi ǵana emes, sondaı-aq jastar kınosyn, debıýttik, anımasııalyq fılmderdi de qarjylandyrýǵa nazar aýdarylýda.

Qazirgi tańdaǵy eń bir ózekti máselelerdiń biri – balalarǵa arnalǵan qazaq tilindegi anımasııalyq, kórkemsýretti fılmderdiń azdyǵy bolyp otyr. Osy baǵytqa múmkindiginshe mán berilýi kerek dep oılaımyn. Máselen, 2019 jyly 60-tan astam kórkemsýretti fılm túsirildi. Sonyń ishinde balalarǵa arnalǵan, qazaq tilinde túsirilgen «Kanıkýly offlaın 1, 2» atty eki fılm ǵana ekranǵa shyqty. Qazaq tilindegi anımasııalyq fılmderdiń jıi túsirilýine de asa nazar aýdarýymyz kerek. О́ıtkeni qazirgi urpaq – qalasaq ta, qalamasaq ta, kitaptan góri, ekranǵa úńilgen urpaq ekenin bilip otyrmyz. Tili de, jany da qazaq qanshama otbasynda ósip kele jatqan balalardyń ana tilinde emes, ózge tilde sóıleıtinderine kýá bolyp júrmiz. Sondyqtan memlekettik tildi damytý saıasatyn júrgizýde anımasııalyq jáne balalarǵa arnalǵan fılmderdiń mańyzy óte zor.

Jalpy til máselesi qazir kınomyzda tym ózekti máselege aınalyp barady. Máselen, ótken jylǵy aqpan aıynyń sońy men naýryz aıynyń basynda Ulttyq kınony qoldaý memlekettik ortalyǵy pıtchıng ótkizdi. Sol pıtchıngke qatysqan 88 jobanyń eń kóp degende jeti-segizi ǵana qazaq tilinde qorǵaldy. Jáne avtorlardyń kópshiligi ózderiniń bolashaq fılmderi týraly stıli anaǵan, formasy mynaǵan, mazmuny, keıipkeri anaǵan uqsaıdy dep belgili sheteldik fılmderdi atap jatty. Ssenarıı orys tilinde jazylsa, stıli, formasy, t.b. sheteldik dúnıelerge «moıyn buryp» tursa, qandaı fılm shyǵatyny túsinikti ǵoı (árıne eger óndiriske jiberilse). О́zge mádenıettiń kodymen «sóıleıtin» (tipti sheber «sóılese» de) fılmderdi kórgende únemi ári-sári kúıde bolatynymyzdyń sebebi de sonda ǵoı. Keıipkeriniń aty, túri qazaqqa keledi, biraq qazaqtyń ózi joq.

Kıno óneri bul tek fılmder óndirisi emes, sonymen birge onyń nasıhaty da. Qazaq kınosynyń nasıhaty óte qajet ekenine jıi kózimiz jetip júr. Ýaqyt ótken saıyn kıno operatorlary men ssenarısterin, sýretshilerin aıtpaǵan kúnniń ózinde, Sháken Aımanov, Abdolla Qarsaqbaev, Májıt Begalın, Sultan Qojyqov sekildi klassık rejısserlerimizben Elýbaı О́mirzaqov, Nurmuhan Jantórın, Káýken Kenjetaev sekildi kóptegen daryndy akterlerimiz týraly estimegen de, tanymaıtyn da urpaq ósip keledi. О́kinishke qaraı, olar tek zamanaýı ekrannan jıi kórinetin óner ıeleri (ánshiler, kommersııalyq fılmder akterleri, ázil-syqaq teatrlarynyń akterleri, t.b.) men fılmderdi (kóbine kommersııalyq fılmder) ǵana biledi. Iаǵnı búgingi jas urpaq qazaq kınosynyń tarıhynan habarsyz. Sebep – nasıhaty jetkilikti emes.

Bizde sońǵy otyz jylda qazaq kınosy týraly shyqqan kitaptyń jalpy sany – 20-dan aspaıdy. Onyń ishinde 7-8-i ǵana memlekettiń qoldaýymen shyqty. Qalǵandary jeke demeýshilerdiń, túrli sheteldik, otandyq qorlardyń, birazy avtorlardyń ózderiniń jeke qarajatyna shyqty. Al qazaq tilindegi ádebıettiń sany saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana, bar bolǵany – 7-8 kitap. Osy bar ádebıettiń ózimen de oqyrman asa tanys emes. Joǵaryda aıtylǵan 20 shaqty kitaptyń keıbiri ǵana elimizdiń Nur-Sultan, Almaty sekildi iri qalalarynyń kitaphanalarynyń qorynda (onda da barlyǵynda emes) bolǵanymen, aýyldar, aýdandar men oblystar kitaphanalarynan múldem tabylmaıdy. Kıno óneriniń belgili sheberleriniń (ssenarıster, rejısserler, operatorlar, akterler, sýretshiler t.b.) ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly nasıhat tym mardymsyz. Mundaı ádebıettiń sany bar bolǵany 3-4-ten aspaıdy. Sondyqtan qazaq kınosynyń nasıhaty, zerttelýi fılm óndirisimen qatar damýy kerek. Muny bir-birinen bólip-jarmaǵanymyz durys.

Gúlajar MAShRAPOVA, kınotanýshy, Qazaqstan kınosynshylary qaýymdastyǵynyń múshesi:

– Búginde janrlyq alýan túrli damyp keledi. Qazir biz fılmderdiń ishine, ásirese dramalar, komedııalar men trıllerlerdiń arasyna az-azdan harrora janryn qosyp, jumys isteýge tyrysyp júrgenderdi kóremiz. Bul tájirıbe bizdiń kınoındýstrııanyń ósýi men damýy týraly pikir qalyptastyrady. Biraq ósý ádette, jumys barysyndaǵy aýyrtpalyqtarmen qatar júredi. Mysaly, biz keıbir janrlyq teńgerimsizdikti baıqaý ústindemiz. Bizdiń kórermender arasynda eń tanymal ári tabys ákeletin eń paıdaly janr komedııa bolǵandyqtan, olardyń suranysqa saı kóptigin ańǵaramyz. Sáıkesinshe basqa janrlardyń jetispeıtindigi kóńilge kirbiń uıalatady.

Máselen, bizge áli de bolsa sapaly ekshn-fılmder, trıllerler, qorqynyshty kınokartınalar aýadaı qajet. Bul tıisinshe sol janrlardy damytady. О́kinishke qaraı, komedııalyq fılmderdi túsirýshiler kóbine táýekelge barmaıdy ári basqa baǵytta tájirıbe jasaýǵa júreksinedi. Barlyq rejısser kórermen talǵamyna sáıkes sıýjettik burylystardy, keıipkerler tıpterin jáne uqsas ázilderdi qoldanýdy jón kóredi.

Eger buryn qazaqstandyq kıno avtorlyq jáne kommersııalyq kıno bolyp ekige bólingen bolsa, qazirgi kezde biz kınonyń eki túri bir-birine qarama-qarsy qadam basyp kele jatqanyn kórip otyrmyz. Mysaly, avtorlyq kınonyń eń tanymal ókiliniń biri, kınorejısser Ádilhan Erjanovty alaıyqshy. Onyń barlyq fılmi kóptegen halyqaralyq kınofestıvalge qatysqanyna qaramastan jergilikti prokatqa iline almady. Áıtse de sońǵy eki jylda jaǵdaı ózgerdi. Á.Erjanov kommersııalyq kınoda tanymal bolǵan akterlermen jumys isteı bastady. Bul akterlerdiń neǵurlym shyǵarmaǵa salmaq beretinin, berilgen róldi óte sheber oınaıtynyn, kórermenderdiń kınoǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyratynyn bildiredi. Sondyqtan rejısser avtorlarǵa, únemi jańa ıdeıa sheńberinde jyljyp, olardyń stıliniń ıntellektýaldylyǵyn jandandyrýy, óz kınosynyń keń aýdıtorııany qyzyqtyrýy qajet.

Biz bul tendensııanyń damýyn ásirese Ádilhan Erjanovtyń «Qap-qara adam» fılminen aıqyn kóremiz. Bul sózsiz avtorlyq fılm, eń keremeti dál osy týyndy qalyń kórermenge óte tanymal boldy. Pandemııa bastalǵanǵa deıin talaı bıikke qol jetkizdi. Birneshe tanymal reseılik onlaın-kınoteatrǵa shyǵaryldy. Sondaı-aq ony orys halqy úlken qoshemetpen qabyldady.

Osynyń nátıjesinde akter Danııar Alshınov Reseı naryǵynda kásibı suranysqa ıe boldy. Mysaly, ol jaqynda sensasııaǵa toly reseılik «Happy End» telehıkaıasyna qatysty. Bul rette rejısser Ádilhan Erjanov ta reseılik prodıýserler arasynda úlken qyzyǵýshylyq týdyrýda. Onyń da sońǵy eki fılmi reseılik prodıýserlerdiń qarjylandyrýymen óndiris satysyna kóterildi.

Búginde bizde halyqaralyq «A» klasyndaǵy kınofestıvalderde úlken suranysqa ıe birqatar rejısser bar. Olardyń arasynda biz sol Ádilhan Erjanovty, sondaı-aq Emır Baıǵazındi, Farhat Sháripovti, Shárıpa Ýrazbaevany, Erlan Nurmuhambetovti ataı alamyz. Bul – naǵyz galaktıka. Olar Kann, Venesııa, Berlın jáne bedeldi marapatqa ıe bolǵan basqa da halyqaralyq kınofestıvaldiń konkýrstyq baǵdarlamalaryna qatysqan óz salasynyń sheberleri. Olar sondaı-aq qazaqstandyq kınony álemdik arenaǵa shyǵarǵan jas rejısserler retinde de kórermen qoshemetine ıe. Bul bizdiń kınomyzdyń jáne tutastaı elimizdiń tanymal bolýyna yqpal etedi.

Aldaǵy ýaqytta avtorlyq quqyq pen kommersııalyq kınonyń birigý tendensııasynyń ósýi yqtımal. Avtorlarmen jumys isteıtin kınoteatrlar óziniń kórkemdik qundylyǵyn joǵaltpastan keń aýdıtorııaǵa jaqyndaı túsedi. Al kommersııalyq kınoteatr ýaqyt óte kele óz baǵasyn kóterip, sapa jaǵynan joǵarylaýǵa tyrysady. Ekeýi de básekelestikke tótep berýge umtylady.

Erjan JUMABEKOV, kınotanýshy, Baiqonyr International Short Film Festival-iniń baǵdarlamalyq dırektory:

– Búgingi qazaq kınosynyń bet-beınesi týraly aıtar bolsaq, eń áýeli jastar kınosy týrasynda aıtyp ótkenimiz durys bolar. О́ıtkeni búgingi táýelsiz jas kınorejısserler ózderiniń shyǵarmashylyq áleýeti men kórkemdik deńgeıin dáleldeı otyryp, Qazaqstanda ǵana emes sheteldik festıvalderde top jaryp keledi. Olardyń arasynda talantty jastar óte kóp, atap aıtar bolsaq, Ádilhan Erjanov, Emır Baıǵazın, Farhat Sháripov, Shárıpa Orazbaeva, Aıjan Qasymbek syndy rejısserler toby dara qoltańbasymen birden tanyldy. Bul rejısserlerdiń ereksheligi sol – ýaqytpen birge júredi. Ýaqytty sezine biledi. Iаǵnı qazirgi tańda bolyp jatqan qoǵamdyq-áleýmettik máselelerge der kezinde óziniń pikirin, kózqarasyn jetkize bildi. Máselen, Shárıpa Orazbaevanyń «Márııam», «Qyzyl anar» fılmi búgingi áıel beınesin jan-jaqty, sheber jetkizýimen aıryqsha. Sol sııaqty Ádilhan Erjanovtyń «Qap-qara adam», Farhat Sháripovtyń «18 kgs» fılmderi búgingi qoǵam shyndyǵyn ózekti, ómirsheń suraqtar tóńireginde kóterip júr.

Kınoóner jáne kommersııalyq maqsatta kóńil aýlaý úshin túsiriletin fılmderdiń baǵyty da, maqsaty da, maǵynasy da bir-birinen alshaq jatyr. Ásirese kórermenniń estetıkalyq hám talǵam kózqarasyn qalyptastyrýda kınonyń orny úlken. О́kinishke qaraı, qazaqstandyq kórermen men kıno arasynda sheshilmeı kele jatqan máseleler bar. Onyń birden bir sebebi, táýelsizdik alǵan eleń-alań shaqta gollıvýdtyq, eýropalyq fılmderdiń qısapsyz aǵylyp kelýi kórermenniń kóńilin jaýlap alyp, ózindik deńgeıin qalyptastyrdy. Osylaı biz óz kórermenimizdi joǵaltyp aldyq deýge bolady. Sondyqtan bizdiń qazirgi mindetimiz tól kórermenimizdiń zeıinin ózine, túp tamyryna burýymyz kerek.

Kıno óneriniń damýyna áserin tıgizetin birden bir fenomeni qaı zamanda bolmasyn, ol – ulttyq negizi. Kóptegen kórkemdik konsepsııalar osy ulttyq taqyryptardan nár ala otyryp, júzege asty. Mádenı jáne qoǵamdyq jaıttarmen astasqan ózine ǵana tán minez ben ulttyq bolmysy sol eldiń kınematografııasyn alǵa jetelep ózinshe erekshelendirip otyrady.

Dana ÁMIRBEKOVA, kınosynshy, Qazaqstan Kınosynshylar qaýymdastyǵynyń múshesi:

– Qazirgi kıno negizgi úsh baǵytta damyp keledi. Atap aıtar bolsaq, kınony óner turǵysynda qarastyratyn Art cinema, kınony qarjy tabý kózi retinde paıdalanyp, ónim retinde qarastyratyn Mainstream jáne memlekettiń tapsyrysymen túsiriletin tarıhı jobalar. Postkeńestik elderdiń saıası-áleýmettik jaǵdaıyna, ekonomıkasy men mádenıetine tóńkeris jasaǵan geosaıası apat oryn alǵan 1990 jyldarmen salystyrǵanda, otandyq kıno salasy qarqyndy túrde damý ústinde dep aıtýǵa bolady. Mysaly, osydan otyz jyl buryn qazaq ekranyna jylyna bir fılm jol tartsa, búginde jylyna jaryq kóretin otandyq fılmderimizdiń sany 60-qa jetti. San jaǵynan alyp qaraǵanda, bul – shyn máninde, úlken jetistik. Alaıda sapasyna úńilip, kásibı turǵyda baǵa berer bolsaq, áttegen-aı degizetin tustary da joq emes.

Art cinema, demek avtorlyq týyndylar usynatyn sýretkerlerimiz álemniń eń úzdik festıvalderinde úzdik atanyp, jalaýymyzdy bıikte jelbiretip júr. Eýropa men Batystyń ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde oılap tapqan kıno túsirý ádis-tásilderin joǵary deńgeıde meńgergen bizdiń kınogerler álemniń men degen sýretkerlerimen teketirese alady. Desek te, bular qandaı fılmder? Iá, kıno tili turǵysynan minsiz dersiz... Alaıda týyndylardyń túp negizi stıl men formaǵa ǵana kelip tirelmeıdi. Kez kelgen ónerdiń tamyry neǵurlym tereńdeı tússe, soǵurlym shynaıy ári mán-maǵynaǵa toly bolady. О́kinishke qaraı, otandyq rejısserlerimiz Eýropa men Batys elderinen túsirý tásilderin úırenýmen shektelmeı, ıdeıalaryn da solardan alyp júr. Olar fılmderinde óz mádenıeti men ádebıetine, dini men diline, ómirlik fılosofııasyna silteme jasaıdy. Al solarǵa barynsha uqsaǵysy kelip, elikteıtin bizdiń kınogerler bolsa, óz mádenıetimiz ben dúnıetanymymyzdyń túp negizi bolyp tabylatyn folklorymyz ben ádebı shyǵarmalarymyzdy ysyryp qoıyp, birese Batys jazýshylarynyń týyndylaryna, odan qalsa ózge dinniń qaǵıdalary jazylǵan Bıblııasyna bet burady. Budan keıin qazaqtyń ısi ańqyp turatyn «Meniń atym Qoja», «Qyz jibek», «Tulpardyń izi» syndy úzdik týyndylar qaıdan bolsyn?

Búgingi kúnniń rejısserleri – ındıvıdýalıster. Bul avtorlyq, demek óner kınosy úshin jaqsy, árıne. Sebebi ózine tán qoltańbasy bar sýretker ǵana avtorlyq týyndy jasaı alatyny belgili. Bundaı fılmderde avtor ózin oılandyratyn máselelerdi qaıtalanbas túsirý máneri men erekshe qoltańbasy arqyly sýretteıdi. Desek te, kıno – áýel bastan sıntezdi óner. Osy rette memlekettiń tapsyrysymen túsiriletin tarıhı týyndylarǵa ındıvıdýalızm keri áserin tıgizetini haq. Ásirese, tarıhı janr bir adamnyń ǵana kózqarasy arqyly túsirilmeýi kerek. Mysaly, «Qyz Jibek» fılmin Sultanahmet Qojyqovtyń avtorlyq týyndysy deýge bolmaıdy. Bul týyndyny jaryqqa shyǵarý úshin sol zamandaǵy mádenıet pen óner salasynyń eń úzdikteri jabyla jumys atqarǵan. Olardyń árqaısysy óz salasy boıynsha aqyl-keńesin usynyp, týyndynyń sátti shyǵýyna baryn salǵan. Al búgingi tańda bundaı úrdis baıqalmaıtyny ókinishti.

Endi qalyń kópshilikke arnalǵan Mainstream baǵytyna keleıik. Iá, kommersııalyq fılmderimizdiń sany kún sanap artýda. Álemdi dúr silkindirip, ómir súrý saltyna ózgeris engizgen pandemııanyń aldynda aptasyna kem degende bir otandyq fılmniń premerasyna baratyn kúnge jetken bolatynbyz. Desek te, janrlyq týyndylardyń 70 paıyzy tek komedııa janrynda túsiriledi. Gollıvýd pen Bollıvýdtyń taptaýryn bolǵan shablondaryna súıenip, ábden jaýyr bolǵan sıýjetterin qaıtalap, onda da óte álsiz kóshirme jasap júrgen bul fılmder túsetin akterler men oqıǵa órbıtin oryndar, demek lokasııalar bolmasa, qazaq dúnıetanymynan, ómir súrý saltynan múlde alshaq.

Kommersııalyq fılmderdiń kóńilge qonymsyz bolatynynyń birden bir sebebi kásibı kınogerlerdiń janrlyq kınoǵa degen salqynqandylyǵynda dep esepteımin. Kıno salasynyń kásibı mamandary qalyń kópshilikke arnalǵan fılm túsirýdi ózderine namys kóredi. Olar álemge esimderin tanytqysy kelip, tek festıvalderge arnalǵan avtorlyq fılmder túsirgileri keledi. Jaqynda Nurlan Qoıanbaevtyń You Tube jelisinde bergen suhbatyn kórdim. Suhbat barysynda ol osy máseleni kóterip, eger kásibı rejısserler janrlyq kınoǵa bet bursa, áýesqoı rejısserler bul saladan birden ysyrylyp qalatynyn ashyq aıtty. Prodıýserdiń oıymen kelisemin. Esterińizde bolsa, keńes zamanynda avtorlyq kıno túsirmes buryn, kıno rejısseri óz biliktiligin janrlyq fılm túsirip dáleldeýi shart bolǵan. Álemge avtorlyq kıno rejısseri retinde tanylyp, esimi kıno tarıhynda altyn áriptermen jazylyp qalǵan Andreı Tarkovskııdiń ózi tyrnaqaldy týyndysyn kópshilik kórermenge arnap túsirgen. Sol úrdisti qaıta jandandyryp, qolǵa alýymyz kerek. Sonda Mainstream baǵytyndaǵy fılmderdiń de sapasy arta túseri anyq. Kıno – adamnyń sana-sezimine, psıhologııasyna, oı-órisi men dúnıetanymyna áser etetin, atom bombasynan da qaterli qarý. Durys maqsatta paıdalansa, kıno búkil adamzatty biriktirip, álemdegi jamandyqtyń azaıýyna, adamzattyń tazarýyna septik etýge qaýqarly. Sonymen qatar ol adamzatty aqylynan adastyryp, túzý joldan taı̆dyryp, zulymdyqtyń ornaýyna da jumys isteı alady. Kimniń jáne qandaı maqsatta paıdalanýyna baılanysty, árıne.

Sondaı-aq búginde jetkilikti dárejede mán berilmeıtin asa mańyzdy sala bar. Ol – kıno syny. Elimizde kınotanýshylardy oqytyp, kásibı bilim beretin eki úlken ǵylym ordasy bar. Biri – T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy bolsa, ekinshisi – Nur-Sultan qalasyndaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti. Bul oqý oryndarynan jylyna kem degende 10-15 túlek bitiredi. Alaıda kınotanýshy maman tikeleı jumys atqaratyn mekemeler jetkiliksiz bolǵandyqtan, biri kastıng mamany, ekinshisi vıdeo ınjener, úshinshisi prodıýser jáne t.b. bolyp jumysqa ornalasady. Árıne, joǵaryda atalǵan mamandyqtardy atqarýǵa kınotanýshynyń bilimi de, biliktiligi de jetedi. Desek te, synnan alshaqtap ketetindikteri ókinish týdyrady. Osy rette kásibı synshylardyń ornyn jýrnalıster atqaryp júr. Jýrnalısterdiń bilimi tereń, tili kórkem bolǵanymen, kıno salasynyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken kınotanýshylarmen teketirese almaıdy. Bir kúni saıasatty zerttep, ekinshi kúni ekonomıka turǵysynda pikir bildirip, úshinshi kúni ónerge qatysty maqalalar jazatyn jýrnalıster kóp jaǵdaıda ústirt oılar aıtyp, kıno tiline qaraǵanda teatrǵa jaqyn fılmderge joǵary baǵa bergen maqalalaryn oqımyz. Sol sebepti teledıdar men gazet-jýrnaldarǵa bir-bir kınotanýshy bekitilse, ol maman basqa esh salaǵa kóńil bólmeı, alańsyz kınony zerttep, tereń taldaýlar jasap tursa, ony oqyǵan kórermenniń de talǵamy qalyptasa túseri anyq. Reseıde kásibı kıno synyna arnalǵan eki birdeı jýrnal bar. Biri – «Iskýsstvo kıno», ekinshisi – «Kınovedcheskıe zapıskı». Kınotanýshylardyń tereń taldaýlaryn oqyp, ár jańa fılmge qatysty kásibı pikirlerin oqıtyn kınoǵa qatysty arnaıy jýrnaldar ashylsa, kórermen súıip kóretin «Sońǵy mýza» (Abai tv), «Ashyq kórsetilim» (El Arna) ispettes baǵdarlamalar kóptep túsirilse nur ústine nur bolar edi.

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Aıda Balaeva hanymnyń kınosynshylarmen kezdesýinde osy máseleni kótergen edim. Mınıstr hanym oıymmen kelisip, bul máseleni qolǵa alatynyn aıtqan bolatyn. «Syn túzelmeı, min túzelmeıdi» demekshi, qazaq kınosynyń deńgeıin kóterý úshin eń aldymen kórermen talǵamyn qalyptastyrýymyz kerek. Talǵamdy kórermenniń talaby da basqa bolady. Talap basqa bolǵanda kórermenge usynylatyn týyndylardyń sapasy da arta túsedi. Al kórermenniń talǵamyn qalyptastyryp, jaqsy men jamannyń ara-jigin ajyratýdy úıretetin birden-bir maman – synshy.

Daıyndaǵandar

Marjan ÁBISh,

Aıa О́MIRTAI,

Muhtar KÚMISBEK,

«Egemen Qazaqstan»