Qostanaı oblystyq ǵylymı-ámbebap kitaphanasynyń bilim ortalyǵynda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnine arnalǵan «Asharshylyqtyń ashy shyndyǵy» atty kesh ótti. Tarıhı taǵylymy mol is-sharaǵa ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń talaıly taǵdyry týraly on shaqty kitaptyń avtory, UQK ardageri Ǵalıhan Máýletov qatysty.
30 jyl ǵumyryn ulttyq qaýipsizdik qyzmetine arnaǵan qart qalamger jastarǵa zulmat jyldary naqaq aıyptalyp, jazyqsyz atylyp ketkenderge qatysty qylmystyq isterdiń jaı-japsary týraly áńgimelep berdi. Kezinde saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý isine tikeleı qatysqan aqsaqal Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń arhıvinde jatqan qylmystyq isterdiń birazymen tanys.
– Prokýratýranyń kelisimimen «úshtiktiń», «ekiliktiń», erekshe keńestiń shyǵarǵan úkimderiniń kúshin joıyp, kóptegen qurbandy aqtap shyǵardyq. Máselen, 1936 jyly osynda ózimizdiń Qostanaı oblysy uıymdastyrylyp jatqanda jer-jerden bank bastyǵy, oblystyq sottyń, oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵalary, oblystyq partııa komıtetiniń, komsomol komıtetiniń hatshylary, oblystyq gazettiń redaktory sııaqty qolynan is keletin azamattar kóp kelgen. Sol kisilerdiń bárin 1937 jyly atyp jiberdi, – deıdi UQK ardageri.
Ǵalıhan Máýletovtiń «Úmit pen Úreı» atty kólemdi eńbeginde Qostanaı oblysynyń alǵashqy qazyǵyn qaqqan eltutqa azamattardyń qasiretti taǵdyry men Ahmet, Mirjaqyp, Beıimbet syndy Alash arystary ómiriniń aqyrǵy kezeńderinen maǵlumat beretin qujattyq materıaldarǵa negizdelgen derekti zertteý-tolǵamdar toptastyrylǵan. Avtor keshke qatysýshylarǵa osy kitapqa engen «Aqıqattan alshaq is» atty maqalasy týraly baıandaı otyryp, Ahmet Baıtursynulyna taǵylǵan aıyptyń negizsiz ekendigi jóninde dáıekti oı tarqatty.
– Ol kisiniń «Men bul máselege qatysty otyzynshy jyly jaýapqa tartyldym. Odan keıin ókimetke qarsy istegen eshteńem joq. Endi meni otyz jetinshi jylǵy baıaǵy aıyppen qazir nege sottaısyńdar?» degen bir sózi bar. Tergeýshige bergen jaýaby da óte saýatty. Ahańnyń ózi az ýaqyt partııa qatarynda bolǵan ǵoı. Keıin partııa qatarynan shyǵaryp tastaǵan. Sonda Ahańnyń: «Men partııa jınalystarynda otyryp ýaqytymdy bos ketirgim kelmeıdi. Ǵylymmen aınalysýym kerek. Halyqqa sonda ǵana kóbirek paıda keltiremin», dep jazǵany bar, – deıdi qarııa.
Ǵalıhan Nurjanuly qalamgerlik izdenis barysynda Ortalyq partııa komıtetiniń 1934 jylǵy 1 jeltoqsanda shyqqan qaýlysyn qolǵa túsirgen eken. Onda Keńes ókimetine dushpan pıǵyldaǵy adamdardy tez arada anyqtap, jazaǵa tartý sharasy mindettelipti.
– Ol qaýly boıynsha ókimetke qarsy adamdardyń tizimin 10 kúnniń ishinde jasap bitirý kerek bolǵan. Bir kisiniń taǵdyryn sheshýge on-aq kún beredi! Sosyn uryp-soǵýdy zańdastyrǵan. Al sot sheshimin qaıta qaraý týraly shaǵym berýge bolmaıdy. 1934 jylǵy qaýlylarda sot úkimi shyqqan kisini sol kúni túnde atyp tastaý týraly sheshimder bar. Mysaly, qaýlyda 25 adam atylý kerek dep kórsetilgen. Demek tizimde 25 is jatý kerek. Eger buǵan bir-eki adam jetpeı qalyp, 23-24 is jatyp qalsa, «sen nege ókimetke qarsy adamdardy jasyryp qaldyń» dep tergeýshiniń ózin jazalaǵan. Sondyqtan tergeýshi múlde basqa qylmyspen 10-20 jylǵa sottalǵandardyń isin alady da, jańaǵynyń ústine tastaı salady. Al ol beısharalar «halyq jaýy» retinde atylyp kete beredi. Adamnyń taǵdyryn oıynshyqqa aınaldyrǵan zaman ǵoı. Endi bul jerde burynǵy «chekısterdiń» ishinde jany, qoly taza azamattardyń da bolǵanyn aıta ketý kerek. Almatydaǵy úlken bir bólimniń bastyǵy Jaqypov degen kisi bir jedel keńeste otyrǵanda bireýler «Sáken Seıfýlınniń halyq jaýy ekenin anyqtadyq. Búgin túnde tutqyndaý kerek, dálel qujattar jetkilikti», deıdi. Sonda Jaqypov degen kisi, ózi ultjandy azamat, ornynan ushyp turyp: «Tar jol, taıǵaq keshý» degen shyǵarmany jazǵan adam ultshyl bolýǵa tıis emes. Bul jerde bir qatelik bar shyǵar. Muny qaıtadan tekserip, anyq-qanyǵyna jeteıik», deıdi. Sen sóıtip aıttyń dep ol kisiniń ózin tutqyndap, atyp jibergen, – deıdi UQK ardageri.
Qostanaı oblysy