Osydan sál buryn «Jańaqorǵan aýdanynda bambýk ósirip otyrǵan baǵban bar eken» degendi estigende tańsyq ósimdikti úı aýlasyna egip, tájirıbe jasap jatqan jan bolar dep oılaǵanbyz. Qatelesippiz, Amantaı Sarbasov – «Batys Eýropa – Batys Qytaı» kúrejolynyń boıynan jemis-jıdek taldarynyń tuqymbaǵyn jasaǵan belgili maman eken. Jaqynda jol túsip, tuqymbaqqa bardyq. Elý gektar alqapty aıaǵymyz jetkenshe araladyq. Sondaǵy túıgenimiz mynaý boldy.
Babyn tapsań, bambýk ta ósedi
Kásipker – osydan 10 jyl buryn oblysta jylyjaı sharýashylyǵyn alǵash qolǵa alǵandardyń biri. Talaby tabysty iske aınalyp, búginde 70 sotyq jylyjaıy turaqty jumys istep tur. Jylyna 50-60 tonna qyzanaq pen qııar jınaıdy. Ystyq bulaq sýy arqyly jylytylyp otyrǵan jylyjaıdyń aınalasyna tutas keshen ornatty. Osy sýdan toǵan jasap, О́zbekstannan Afrıka jaıyny balyǵynyń shabaqtaryn satyp alyp, ósirip jatqany taǵy bar. Odan bólek mal sharýashylyǵyn da qolǵa aldy.
– Osy sharýashylyqtardyń bári biriniń joǵyn biri jaýyp, bir-birimen baılanysyp tur, – deıdi Amantaı Bektaıuly. – Mysaly, jemis-jıdek tuqymbaǵyn osydan tórt jyl buryn ashtyq. Biz alǵanǵa deıin bul jer egistikke de, jaıylymǵa da jaramsyz sanalyp bos jatyr eken. Osy jerden burǵylap, sý shyǵardyq. Qazir bul alqapty sýlandyrýǵa tolyǵymen jetip, kúre jolǵa qaraı egilgen taldarǵa da jetip tur.
Tuqymbaq ustaý – óte tııanaqty tirlikti talap etetin jumys. Mysaly, qazir jemis aǵashyn dánnen shyǵaratyndar az. Negizi osy ádispen ósken aǵash 70-80 jyl jemis beredi. Al kóshettep egilgen taldyń ǵumyry 18-20 jyldan uzamaıdy. Onyń ústine syrttan kelip jatqan kóshettiń kóbi aýrý. Sondyqtan da baǵban jemis aǵashtaryn qalamsha arqyly býdandastyryp jatyr. Byltyr kóshetter men jemis saqtaıtyn qoıma salýdy oıǵa alǵan. Osy sharýany jobalamaq bolyp kórshiles Túrkistan oblysyndaǵy tuqymbaq tájirıbesimen tanysty. Olar kóshettiń kóbin Polsha, Italııa, Túrkııa memleketterinen alady eken. Eki myń tonnalyq qoımalary da jumys istep tur. Tuqymbaqtaǵy aǵash ta, jemis te kózdiń jaýyn alady. Biraq baqty bir maýsymda 16 márte ýlaıtyndary kóńiline qona qoımady. Alma saqtaıtyn jer de osyndaı óńdeýden ótedi eken.
– Túrli hımıkatqa toly jemis-jıdek syrt memleketterden onsyz da aǵylyp kelip jatyr. Bizdiń bar maqsatymyz jurtqa taza ónim jegizý bolý kerek. Sondyqtan da men osy jerdiń ózin maldyń qıy, taýyqtyń kóńi arqyly óńdeımin. Izdenip júrip, balyǵy sý jemis aǵashyna taptyrmaıtyn dárýmen ekenin bilgesin, ony da ósirýdi qolǵa aldyq. Endi qoımany óz kúshimmen bastap kórmek oıym bar, – deıdi kásipker.
Jylyjaıǵa da, myna tuqymbaqqa da elektr jelisin ózderi tartty. Almabaqtyń janynan qudyq qazdyrýda da bar shyǵyn qaltasynan shyqty. Memleket tarapynan kómek bola ma degen úmiti aqtalmasa da, alǵa qoıǵan maqsatynan aınyǵan joq. Qoldaý demekshi, qazirgi sýbsıdııalaý talaptarynyń túsiniksiz tustary kóp. Tipti keıde sharýaǵa arnalǵan qarjy oń qaltadan alynyp, sol qaltaǵa qaıta salynǵandaı áser qaldyratyny ras. Mysaly, byltyr jemshópke berilgen sýbsıdııany talaılar ala almaı qaldy. Bıyl osy másele bir tártipke tústi degen habar bar, biraq áli salalyq mınıstrliktiń buıryǵy shyqpaı tur.
– Bir aǵashtaǵy 100 almanyń teń jartysy satýǵa jaraıdy delik. Qalǵanyn da kádege jaratýymyz kerek. Sol úshin arnaıy seh ashý oıda bar. Mysaly, qazir mandarınniń 1 lıtr shyryny 300 teńge turady. Al bazarda bir kılosy odan 2 ese qymbat. Demek, bizdiń iship júrgenimizdiń bári untaq. Sonda tabıǵı shyryn qazaqtyń ishine jaqpaı ma? Jaqqanda qandaı, tek soǵan jaǵdaı jasaýymyz kerek. Bul ári ult saýlyǵyn jaqsartýdyń kepili, – deıdi kásipker.
Áńgimemiz bambýktan bastalyp edi ǵoı. Qazir Amantaı Sarbasovtyń tuqymbaǵynda odan bólek alma, órik, alhory, júzimniń birneshe túri, mındal, fýndýk, grek jańǵaǵy, anar, aıva, almurt ósip tur.
«Bizde eshteńe óspeıdi» degen sózdi qoıý kerek
Jańaǵy jemis aǵashtary men tropıkalyq ósimdikterdi ósirýdegi maqsattyń biri qazir el arasyndaǵy «Syrdyń jerine eshteńe óspeıdi» degen sózdiń negizsizdigin dáleldeý edi. Oblyspen shektes Aqtóbe men Túrkistanǵa ósken tal-daraq bizdiń jerge shyqpaıdy deý adam senetin áńgime emes. Mysaly, byltyr Qyzylorda qalasyndaǵy tanysyna biraz tal egip berip ketken. Artynsha pandemııa bastalyp ketti de, kóshetterdiń jaǵdaıyn bilýge soǵam degen jospary jaıyna qaldy. Jaqynda jol túsip barǵanda kórdi. О́zi tikken 44 kóshettiń úsheýi ǵana ónbeı qalypty. Qalǵandary jaıqalyp tur.
Baǵbannyń ákimdikten halyqaralyq kúre jol boıynan jer surap júrgenine biraz bolypty. Sol jerge jemis aǵashtaryn ósirip, ony eńbek etip, áleýmettik jaǵdaıyn túzegisi kelgenderge tapsyrsam deıdi. Aıtýynsha, bul jobany oblystyń barlyq aýdanynda jasaýǵa bolady. Oıǵa alǵanyna biraz bolǵan sharýasynyń alda sheshilip qalarynan úmitin úzbeıdi.
Taǵy bir qynjyltatyny, jemis aǵashtaryn egýge talaptanǵandardyń kópshiligi kóshetti syrttan aldyrady. Ásirese О́zbekstannyń saýdasyn qyzdyryp otyrmyz. Jergilikti tuqymbaqqa moıyn buryp otyrǵandar az.
Tuqymbaq jumysyn jolǵa qoıa alatyn mamannyń joqtyǵy da az másele emes. Ásirese osy jumysqa ıkemi bar jastardy tárbıeleý kerek. Baǵban bul máseleni ákimdik ókilderimen kezdesýde san márte kóterdi. Kolledjderde maman daıarlaý jaıly usynys aıtty. Biraq, ázirshe talap bildirgender tabylmaı otyr.
– Tipti naýqandyq jumysqa adam tappaı, Túrkistan oblysynan aldyryp otyrmyz. Bel úzilip, bilek talatyndaı da tirlik az munda. Kúnine 5 myń teńge tólenetin sol jumysqa jergilikti jigitterdi shaqyryp keltire almaımyz, – deıdi Amantaı Sarbasov.
Osy tuqymbaqtan ári qaraı taý betkeıinde erteden kele jatqan bir baq bar. Osydan biraz buryn ákesinen qalǵan sol baqqa ıe bolyp qalǵan jigit kelip jolyqty. Sonyń ótinishimen taldaryn qarap shyqty. Arasynda jemisi qos judyryqtaı almurt ta bar eken. Bizdiń qazir argentıkalyq sort dep syrttan tasyp jatqan almurtymyz osy. Onyń da qalamshasy osy tuqymbaqtan oryn tepti. Kentaýda ósken grek jańǵaǵynyń dánin Túrkistannan tapty, Shymkentke barǵanda bir túp anar ákelip, ony da jersindirdi.
Boı tiktegen 4 jylda biraz jumys istelip, tuqymbaq jemis bere bastady. Aldaǵy jospar odan da kóp. Al onyń iske asýy úshin taqyr jerden tuqymbaq jasaǵan baǵbannyń bastamasyn qoldaý kerek. О́ıtkeni bul istiń rahatyn el kóredi.
Qyzylorda oblysy