Balýandar Býdapeshtte baq synaıdy

Japondar oılap tapqan kúres­tiń bul túrinen álem chempıo­natynyń tusaýy sonaý 1959 jyly kesilgen edi. Alǵashqy ýaqytta tatamıge tek erler shyqsa, 80-shi jyldardyń basynda bul dúr­mekke áıelder de qosyldy. 1956-1991 jyldary erler arasynda uıym­dastyrylǵan 16 jarystyń barlyǵynda da Japonııa quramasy qarsylastaryn shydatpaı, jalpykoman­dalyq esepte jeke-dara kósh bas­tady. Sol baqandaı 35 jyl ýaqyt aralyǵynda nebári 10 memlekettiń ókiline bas júldeni oljalaý baqyty buıyrǵan eken. Olar – KSRO (11 ret), Fransııa (6), Germanııa (5), Oń­tústik Koreıa (5), Nı­derland (3), AQSh (1), Ulybrıtanııa (1), Aýs­trııa (1) jáne Iýgoslavııa (1). О́zge altyn­dardyń barlyǵy da japondardyń enshisinde. Bir­den aıta keteıik, Keńes Odaǵy tusynda Qazaqstannyń birde-bir dzıý­doshysy jeńis tuǵyryna kó­terilmek tur­maq, atalǵan jarys­tarǵa qatysqan da joq.

Qazaqstan quramasy álem chempıonattaryna 1993 jyldan beri úzdiksiz qaty­syp keledi. Sol kezden beri atal­ǵan jarystyń jalaýy 17 márte jelbi­redi. Bul básekelerdiń deni Japonııa dzıý­doshylarynyń aıqyn jeńisimen aıaqtaldy. Atap aıtsaq, jalpy esepte olar 13 már­te kósh bastady. Ásirese, Kún­shyǵys eliniń órenderi úshin 1999, 2010, 2015 jáne 2017 jyldary asa tabysty boldy. Bırmıngem, To­kıo, Astana jáne Býdapeshtte ót­ken dodalardyń árqaısynda ja­pondardyń tórt jigiti top jardy. Olar taǵy úsh jarysta úsh ret­ten jeńis tuǵyrynyń eń bıik saty­syna kóterildi. Al ózge alty bá­sekede Japonııa quramasyna qos altynnyń ózi-aq komandalyq esep­te kósh bastaý úshin jetkilikti boldy.

Tórtkúl dúnıeniń teńdessizderi bas qosqan jarysta japondar tórt ret altyn tuǵyrdy ózge el­diń balýandary­na bosatty. Máse­len, 1997 jyly Parıjde bas júl­deniń úsheýine qol jetkizgen ońtús­tikkoreıalyq oǵylandar oz­dy. 2001 jyly Mıýnhende Re­seı quramasynyń qar­qyny óte kúsh­ti boldy. Kórshi memlekettiń marqasqalary úsh altyndy moıyn­daryna ildi. Osy básekelerdiń ekeýinde de Japonııa ekinshi oryndy qanaǵat tut­ty. 2007 jyly Rıo-de-Janeıroda da ja­pondardyń joly bolmady. Bul bá­sekelerde jergilikti balýandar ústem­dik qurdy. Úsh altyndy oljalaǵan Bra­­zılııadan bólek, Tokıodan kel­gen tatamı sheberleri Fransııa men Grýzııadan da qalyp qoıdy. Qorytyndysynda Nıderlandpen birge tórtinshi jáne be­sinshi oryndardy ózara bólisti. 2009 jyly Rotterdamda taǵy da Ońtústik Ko­reıa quramasy qarsylas shydatpady. Olar bas júldeniń ekeýin qorjynǵa saldy. Osy oraıda, Kún­shyǵys eliniń dzıýdoshylary álem chempıonatynan tuńǵysh ret altyn medalsyz oralǵanyn aıta ketýge tıispiz. Olardyń súreńsiz óner kórsetkeni sonshalyq, Nıder­landta bar-joǵy 1 kúmis pen 1 qo­lany qanaǵat tutyp, qalyń toptyń arasynda qalyp qoıdy.

Qazaqstannyń dzıýdoshylary tuńǵysh ret 1993 jylǵy dúnıe­júzilik dodada boı kórsetkenin jo­ǵaryda aıttyq. Alaıda Kanadanyń Gamılton qalasynda ótken j­arys­ta jerlesterimiz tegisteı utyldy. Sodan keıin de jolymyz birazǵa deıin ońǵarylmady. Anyqtap aıtsaq, 1995 jyly Tıba, 1997 jyly Parıj jáne 1999 jyly Bırmengemnen qorjynymyz bos qaıtty. Tek 2001 jyly Germa­nııanyń Mıýnhen shaharynda shy­myldyǵy túrilgen álem chempıonatynda ǵana alǵash ret medaldyń syńǵyryn estidik. Nemis jerinde barsha qazaq jankúıerlerin qýa­nysh pen shattyqqa bólegen eki Ashat – Shaharov (73 kılo) pen Jitkeev (100 kılo) edi. Olardyń ekeýi de qola medaldy enshiledi.

Mıýnhendegi tyrnaqaldy tabysymyzdan keıin aldaǵy ýaqytta qa­zaq dzıýdoshylary tórtkúl dúnıe­niń teńdessizderi bas qosqan dúbirli dodalarda jıi daralanatyn shyǵar dep úmittendik. Biraq bári biz oılaǵandaı bolmady. Jigerli jigitterimizdiń jeńis tuǵyrynan qol bul­ǵaǵan sátin uzaq kútýge týra keldi. 2003 jyly Osaka, 2005 jy­ly Kaır jáne 2007 jyly Rıo-de-Janeıroda ótken jarys­tardan erlerimizdiń eńseleri túsip qaıtty. Rasynda da, ne Azııa, ne Afrıka, ne Amerıka qurlyqtarynda ótken baıraqty básekelerde júlde alý baqyty bizge buıyrmady. Al 2009 jyly Nıderlandtyń Rotterdam qalasynda Qazaq eliniń ánurany alǵash ret shyrqaldy. 100 kılo salmaq dárejesinde synǵa túsken Maksım Rakov nebir apaıtósterdiń aıaǵyn kókten keltirip, bas júldeni qanjyǵasyna baılady. Sheshýshi saıysta jerlesimiz jergilikti balýan, Beıjiń Olımpıadasynyń qola júldegeri, Eýropa chempıony Henk Groldy jeńdi.

2011 jyly Parıjde taǵy dál sol Maksım Rakov júldegerler qatarynan kórindi. Aqtyq synǵa deıin barlyq qar­sylasyn bet qaratpaı utqan saıypqy­ra­nymyz fınalda súrindi. Sheshýshi tusta ol reseılik Tagır Haıbollaevtyń osal tusyn taba almady. Sol kezge deıin Eýro­pa birinshiliginde top jaryp úlgergen da­ǵystandyq dzıýdoshy araǵa bir jyl salyp Olımpııa oıyndarynyń jeńim­pazy atanǵanyn jankúıerler jaq­sy biledi.

2013 jyly Brazılııanyń Rıo-de-Janeıro qalasynda Azamat Muqanovtyń asqan sheberligine tánti boldyq. Sol kezge deıin sambony serik etip, tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizgen qandasymyzdyń tatamıge tabany tıgeni keshe ǵana edi. Soǵan qaramastan At­lant muhıtynyń jaǵalaýynda ol keremet óner kórsetti. Tu­saý­keser kezdesýinde Eý­ro­pa chempıo­ny, sol jarystyń úsh dúr­kin qola júl­degeri ko­man­dalyq saıysta álem chem­pıonatynyń kú­­mis júldegeri, reseılik Álim Gadanovty «aýyrtý» ádi­si­­men utty. Ekinshi kezeńde sın­gapýrlyq Joel Seng­tiń silik­pesin shyǵardy. Úshinshi aınalymda ulybrıtanııalyq Kollın Ottıstiń osal tusyn tabý úshin nebári 19 sekýnd jetkilikti boldy. Odan keıin japonııalyq Masaakı Fýkýokamen beldesti. Dál osy sportshy Azamatty Azııa chempıonatynyń altynynan aıyr­ǵan edi. Bul joly qazaqtyń uly japondy qos jaýyrynymen jerge qadady. Jartylaı fınalda álem jáne Eýropa chempıony, álem já­ne qurlyq chempıonattarynyń birneshe dúrkin júldegeri, ýkraı­nalyq Georgıı Zantaraıany «vazarı» ádisimen utty. Fınalda Ja­ponııanyń bas juldyzy, Lon­don Olımpıadasynyń qola júl­degeri, álem chempıony Masashı Ebýnımaǵa ese jibergen Muqanov kúmis medaldy ıelendi.

Negizi Rıo-de-Janeıro tórin­de tó­selgen tatamıde Azamat Mu­qanovtyń álem chempıony atanýy­na barlyq múmkin­digi boldy. Bra­zılııa saparynan elge oral­ǵan bette qazaq balýanymen tildesýdiń reti kelgen edi. Sol kezde Azamat óziniń sheshýshi tustaǵy sátsizdigin bylaı dep túsindirgen edi:

«Ataǵy alysqa jaıylǵan Ebý­nımaǵa qarsy men «bes qarýymdy asynyp» shyq­tym. Báseke barysynda onyń erkin kósilýine esh múmkindik bermedim. Tipten aıqyn jeńiske qol jetkizýime de bolar edi. Báseke bel ortadan asqanda «aýyrtý» ádisin jasamaq bolyp, ony jerge jyǵyp aldym da, qolyn ońdyrmaı qaıyr­dym. Ádette ondaı asa qaýipti jaǵ­daıdan qutylý óte qıyn. Biraq japon jigiti jankeshti eken. Jany kózine kó­rinse de, sońyna deıin shydap baqty. Ekeýmiz qaıta tik turyp kúrestik. Sol kezderi ol qolynyń sińiri sozylǵandaı syńaı tanytty. О́ńi buzylyp, jylarman boldy. Ashyq aıqastan qashqaqtap júrdi. Men «japonnyń saýdasy bitti-aý» dep oıladym. Bir mezette jan ushyra jyldamdyqpen umtylǵan ákki balýan kóz ilespes qımylmen ádis jasady. Men qor­ǵanyp úlgermedim. Ol taza je­ńiske qol jetkizdi. Sol kezde ǵana Ebýnımanyń meni aldap soqqanyn túsindim».

2015 jylǵy álemdik doda elor­damyzda uıymdastyryldy. Jarys óz elimizde, óz jerimizde, óz jankúıerlerimizdiń kóz aldynda ótip jatqandyqtan, bir jaq­sylyqtyń bolatynyn ishimiz sezdi. Aıt­qandaı-aq, asa jeńil salmaqta beldesken Alashtyń aıbyndy eki azamaty – Eldos Sme­tov pen Rýstam Ybyraev bar­­lyq qarsylastaryn sypyra utty. Jar­tylaı fınalda Smetov ja­ponııalyq Shısheme Torýdy tize búktirse, Ybyraev mońǵolııalyq Gandbat Boldbaatardan basym tústi. Osy­laısha, ekeýiniń joly fınalda túıisti. Bir-biriniń qyr-syryn jaqsy biletin balýandar sheshýshi synda ábden tiresti. Bul tartysty óz paıdasyna sheshken Eldos álem chempıony atansa, Rýs­tam kúmis medaldy keýdesinde jarqyratty. Qazaqtyń serke ulda­rynyń jeńis tuǵyrynda marqaıyp qatar tur­ǵanyn kórgende «Alaý» sport keshenine jınalǵan san myń kórermenniń qýanysh pen shattyqqa bólengeni kúni keshegideı kóz aldymyzda.

2017 jyly Býdapeshtte bizdiń jigitter tegisteı utylsa, 2018 jy­ly Bakýde jalaýy jelbiregen jarysta Erlan Serikjanov erledi. Buryn-sońdy bul balýannyń bıik belesterdi baǵyndyrǵanyn kórgen joq edik. Desek te Kaspıı teńizi jaǵalaýynda Serikjanov ózin jaqsy qyrynan kórsetti. 66 kılo salmaqta kúsh synasqan ol fı­nalǵa deıin qarsy kelgenderdi qoǵadaı japyrdy. Sońǵy saıys­ta álem chempıony, japonııalyq Hıfýmı Abege jol bergen Erlan kúmis medaldy ıemdendi.

2019 jylǵy álem chempıonaty Ja­ponııanyń bas shahary – Tokıoda uıym­dastyryldy. 60 kılo salmaqta baq sy­naǵan qaz­aqstandyq dzıýdoshylardyń ekeýiniń de jeńis tuǵyryna kóte­rilýine múmkindikteri boldy. Sol múmkindikti Eldos Smetov jaqsy paıdalandy. Shırek fınalda jergilikti sportshy Rıýdzıý Nagaıamǵa ese jiber­gen ol jubanysh báse­ke­sinde taıpeılik Iýn Veı Iаndi utty. Ǵusman Qyr­ǵyzbaev jartylaı fı­nal­da ózbekstandyq Sha­rafýtdın Lýtfýllaev­tan jeńilip qaldy. Sóıtip qola medaldy qa­zaqtyń qos balýany ózara sarapqa saldy. Bul bá­sekeniń negizgi bóliginde jeńim­paz anyqtalmaǵanymen, qosym­sha ýaqytta Eldos erledi. Koman­dalyq áriptesin «ıpponmen» utqan ol qola júldeger atansa, Ǵusman besinshi oryndy qanaǵat tutty.

Tokıodaǵy álem chempıo­na­tynyń qo­rytyndysy boıynsha jalpykoman­dalyq esepte Japonııanyń jigitteri ozdy. Bul ja­rysta tatamı qojaıyndary 2 altyn, 2 kúmis jáne 3 qolany qor­jynǵa saldy. Osylaısha, olar qatarynan segizinshi ret komandalyq esepte kósh bastady. Ekinshi orynda – Nıderland quramasy. Qyzǵaldaqtar eliniń ókilderi 1 altyn men 2 qolany ol­jalady. Úshinshi satyǵa Grý­zııa jaıǵasty. Qap taýynyń qyrandary 1 altyn men 1 qolany enshiledi. Al óz sal­maq dárejeleri boıynsha grý­zııalyq Lýkým Chhvımıanı (60 kılo), japonııalyq Dzesıro Marýıama (66 kılo) men Seheı Ono (73 kılo), ızraıldik Sagı Mýkı (81 kılo), nıderlandtyq Noel van ‘t End (90 kılo), portý­galııalyq Jorje Fonseka (100 kılo) jáne chehııalyq Lýkash Krpalek (+100 kılo) syndy balýandar jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi.

Sanaýly kúnderden keıin Ma­jar­standa jalaýy jelbireıtin jarysta sa­ıysqa túskeli otyr­ǵandar arasynda eki birdeı saqa sportshymyz joq. Birin­shisi – 60 kılo salmaqtaǵy Rıo Olım­pıa­dasynyń kúmis júldegeri, álem jáne Azııa chempıony, Azııa oıyndarynyń jeńimpazy El­dos Smetov. Qazaqstan ulttyq qura­masynyń bas bapkeri ári onyń jeke jattyqtyrýshysy Ǵa­lymjan Jylkeldıevtiń aıtýynsha, shákirtine Tokıodaǵy dodaǵa esh alańsyz daıarlanýyna múm­kindik berilip otyr. Onyń ústine, Eldostyń azdaǵan jaraqaty bar. Sony da dereý emdeý kerek. Ekinshisi – Erlan Serikjanov. 66 kılo salmaqta kúresetin balýa­n osydan úsh jyl buryn álem chempıo­natynda kúmis medaldy moınyna ilgen edi. Qazirgi kezde Erlannyń da eski jaraqaty syr berip júrgen kórinedi.

Býdapeshttegi erler arasyndaǵy básekede barlyǵy toǵyz dzıýdoshy Qazaq eliniń namysyn qorǵaıdy. Olar – Ǵusman Qyrǵyzbaev pen Maǵjan Shamshadın (60 kılo), Eldos Jumaqanov (66 kılo), Jan­saı Smaǵulov pen Ańsarbek Ǵaı­nýllın (73 kılo), Dıdar Hamza (81 kılo), Islam Boz­baev pen Er­sultan Muzaparov (90 kılo) jáne Erasyl Qajybaev (+100 kılo). Qurama bapkerleri 100 kılo salmaq dárejesindegi balýandardy bul jarysqa qospaýdy jón kórip otyr. О́ıtkeni bul salmaqtaǵy órenderimiz Olımpıada joldamasy úshin talasý múmkindiginen áldeqashan aıyrylǵan.