Jyr alybynyń ádebı hatshysy

Aqyn bastaýysh mektepte bilim alyp, saýatyn ashyp, keıin Al­maty­daǵy halyq aǵartý ınstıtý­ty­nyń daıyndyq kýrsynda oqıdy. Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıka ınstıtýtyn bitirgen soń, biraz jyl muǵalim bolyp, odan keıin «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń redaksııasynda qyzmet atqarady. 1939-1945 jyldary Jam­byldyń ádebı hatshysy boldy. Uly Otan soǵysy jyldary «Maı­dan» almanahynyń redaktory, soǵys­tan keıin «Ádebıet jáne ıs­­kýsstvo» jýrnalynyń ja­ýap­ty redaktory bolyp birneshe jyl jumys istedi. Qazaqtyń mem­lekettik kórkem ádebıet baspa­syn­da bas redaktor, Qazaqstan Jazý­­shylar odaǵynda hatshy qyz­met­­terin atqardy. Ol kisiniń 70 jyl­dyq ómirine kóz júgirtsek, qa­zaq ádebıeti salasynyń maıtalmany, ozǵan júırigi bolǵandyǵyn kóremiz.

Ǵalı Ormanovtyń osyndaı jo­ǵary deńgeıdegi tanymal aqyn bolýyna Jambyldyń qosqan úlesi zor. Joǵaryda atap ótkendeı, Ǵalı Jambyl Ja­baevqa 1939-1945 jyldar ara­lyǵynda ádebı hatshylyq qyzmet atqarǵan. Tek qana ádebı hatshysy bolǵan joq, ári hatshysy, ári syrlasy, ári dosy, tipti balasyndaı boldy dese de artyq emes. Jambylǵa ómiriniń sońǵy jyldarynda, ıaǵnı 1938 jyly 92 jasynda aqyndyq ómiriniń 75 jyldyǵy toılanǵan ýaqytynda Qazaqstan úkimeti 12 bólmeden turatyn úlken úı salyp berip, tolyqtaı Úkimettiń qamqoryna alady. Qart Jambylǵa jeke dáriger, medbıke, aspaz, kólik júrgizýshi, sondaı-aq birneshe ádebı hatshy taǵaıyndaǵan. Ádebı hatshylary Ábdilda Táji­baev, Qapan Satybaldın, Qal­muqan Ábdiqadyrov, Ǵalı Ormanov, Taıyr Jarokovtar kezekpen kelip, aqyn óleńderin qaǵaz betine túsirgen. Bul jó­ninde ádebı hatshylarynyń biri Ábdilda Tájibaev 1957 jyly «Qazaq áde­bıeti» gazetine jarııalaǵan «Jam­byl men Ǵalı» atty ma­qa­lasynda bylaı deıdi: «Zamany bir, óneri bir qazaq aqyndarynyń birsypyrasy uly qarııanyń jas qurby, jas dostaryndaı edi. Biz Jambyldan úırensek, Jambyl bizden úırenetin. Jyr uıasyndaı, til qazynasyndaı aqyn aýzyn ashsa sóz altyny tógiletin. О́zi aǵytyp aıtatyn, nóserlete quıylyp aıtatyn tolǵaý-termelerden basqa, jatqa biler dastandary qansha edi?! Talaı yrǵaqtar, talaı uı­qastar, otty, óreli sózder onyń aýzynan ushyp, bizdiń keýdemizge, zerdemizge qonatyn. Ol aıtatyn sheshen áńgimeler, hıkaıalar, ertekter, maqal-mátelder de taýsylmastaı ken edi. Súısine tyńdap, súıe jattaıtynbyz bárin de. Al sol sııaqty mol aqyn, ken aqyn kitap, gazetti, jazatyn aqyn­dardyń óleń-jyrlaryn, jazýshylardyń shyǵarmalaryn da biz arqyly tanyp, biz arqyly qanyǵatyn... Sóıtip, biz súıikti qarttyń kózi de, qulaǵy da bolatynbyz. Sol kómekshileriniń ishinde Jambyl qarttyń eń jaqyny – eńkek tarta bastaǵansha Jambylǵa qulyndaı qyzmet qylǵan Ǵalı Ormanov bolatyn. Ǵalı ázız atanyń basshylyq ta, qosshylyq qyzmetin qosa atqardy. Kóp jyl birge jasasyp, bastasyna da, tustasyna da aınalǵan jas dosyn Jákeń balasyndaı kórip ketken. Ol qýanyshyn da Ǵalıǵa aıtatyn, aýyrsa muń-syryn da Ǵalıǵa aıtatyn. Ári saq, ári jasqa qataldyǵyn ustana bilgen atanyń senimine enbeı, kóńilin tappaı, ony qajetti kezinde otandyq máni bar, úlken taqyryptarǵa jyrlata berý de ońaı emes-tin. Kóringen kisiniń kóldeneńnen kirisip, «Jáke, jyrlańyzshy» degenine ol jyrlaı salmaıtyn. Dombyradaı burap, kúıine keltirmeı, úlken keýdesine tolǵaq túsirmeı, júre­gin eliktirmeı Jákeń jaǵyn ashpaıtyn. Esitpegen, uqpaǵan «ańqaý» bop qoıa salatyn. Al Ǵalı ózi daryndy aqyn bolǵandyqtan qart aqynnyń júrek kiltin sherte bildi. Oǵan qozǵaý salý úshin eń aldymen eriksiz tebirenýine aqyldy áńgime aıtatyn, sodan soń birte-birte jyr jolyna jetektep túsiretin. Mine, sol kezde kári tarlan dombyrasyna jabysatyn da, qos ishekten ún tabatyn da qosylatyn. Al Ǵalı dúnıege jańa týǵan ǵajaıyp jyrlardy qaǵazǵa túsiretin. Kezinde búkil keńes halqy súıgen Jambyl óleńderiniń kóbin Ǵalı osylaı jazyp alǵan».

Á.Tájibaevtyń bul sózinen Ǵalekeńniń qart aqyn tilin taba bilgen, ishki syryn sezine bilgen biregeı hatshysy bolǵandyǵyn baıqaýǵa bolady. Aqynnyń qyzy Jamıǵa Ormanova da Á.Táji­baevtyń oıyn sabaqtaı túsedi. «Jas Alash» gazetine bergen suhbatynda Jamıǵa Or­manova: «Ákem óte balajan kisi edi. Balalarynyń bilimdi bol­ǵa­nyn jaqsy kóretin. Jambyl ata kelgende, únemi bizdiń úıge tú­setin. Sheshem bolsa asyn daıarlap, jaǵdaıyn jasaıdy. Mazasyn almasyn dep olar otyrǵan bólmege bizdi jibermeıtin. Úıde úsh bala bolatynbyz. Sonda Jambyl ata «Osy úıdiń balalary qaıda, bala bar ekendigi tipti bilinbeıdi ǵoı» dep balalyq shaǵyndaǵy ákesi men Jambyl qarttyń dostyǵyn esine alady.

Aqynnyń 110 jyl­dyq mereıtoıy qarsańynda uıym­das­tyrylǵan Jetisý óńirinde ótken «Ǵalı Ormanov – maıtalman lırık aqyn» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııada aqynnyń qyzy Jamıǵa Ormanova: «Adamgershiliktiń bar asyl qa­sıet­terin boıyna jınaq­taǵan ákem 1939-1945 jyldary jyr alyby Jambyldyń ádebı hatshysy, poezııadaǵy Ilııastyń izbasary bolǵan. 4-5 jasar kezimde 96 jas­taǵy Jambyl atamyz Kók bazar­dyń janyndaǵy úıimizge jıi ke­lip turatyny esimde. Jan saraıy qazynaǵa toly bolǵan Jam­byl babamyzdyń kóńiliniń kiltin ta­bý ońaı sharýa bolmaǵan. Bıik báı­teregimiz bolǵan ákem bizge kitap oqyńdar dep jıi aıtatyn. Asyl­­dyǵynan aınymaǵan ol ómir­de óte qarapaıym, meıirimdi, aq kóńildi, adal, jomart, janashyr jan bolǵan edi. Dál osy qasıetterimen ol aınalasyna syı­ly adam bolǵan. Júre­gimen jaz­ǵan jyrlaryn jas urpaq jańa ǵasyrlarǵa jetkizedi dep úmit­tenemin» dedi.

Jambyl qart­­tyń kózin kórgen Jamıǵa Ormanovanyń este­lik­terinen Ǵalı men Jambyl ara­syndaǵy ishki syılastyqty, adal dos­tyq­ty, shyǵarmashylyq jańa tolqyndy kóremiz. Jambylǵa áde­bı hatshylyq qyzme­tin atqar­ǵan jyldar aralyǵynda Ǵalı Or­manov qart aqynnyń kóptegen óleńderi men jyrlaryn, aıtystary men arnaýlaryn qaǵaz betine túsirgen. Aqynnan jazyp alǵan atalmysh týyndylardyń barlyǵy qaǵaz betine birden ońaı túse qoımaǵan. Jam­byl shabyty kelgen kezde ǵana óleń-jyr­laryn shyǵarǵan. Ǵalı sol kezde óleńderin birden qalt­qysyz jazyp alyp, ony ke­ıinnen aqynnyń ózine qaıtadan oqyp berip, óleńniń shashaý ketken jerlerin jup-jumyr bol­ǵansha maqamyna salyp óń­deý­den ótkizgen. Osylaısha, Ǵalı ár kez qart aqynnyń oıynan shy­ǵa bilgen. Jambyl men Ǵalı ara­syndaǵy dostyq pen syı­las­tyqtyń bolǵandyǵyn qart aqyn­nyń Ǵalıǵa arnap shy­ǵar­ǵan bir­neshe óleńinen de baıqaýǵa bolady. Jambyl «Qaljyń», «Jetippin júre-júre qyr ba­syna»,­ «Jambyl óleń aıtpaıdy jantaıǵan soń», «Kekilik ushyp dúr etti», «Kárilik», «Iisti maıǵa» óleńderin tikeleı Ǵalı­ǵa arnaǵan. 1939 jyldyń kúzinde Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Ǵalı Ormanovty qart Jam­byldyń ádebı hatshysy etip ta­ǵaıyndaǵan kezinde, Almatydan Jambyldyń aýylyna bara sala Ǵalı: «Assalaýmaǵaleıkúm, den­saýlyǵyńyz qalaı?» dep sura­ǵanda, Jambyl birden óleńdetip jaýap qaıyrǵan eken. Sodan beri bul óleń tarıhta «Kárilik» dep atalyp, Jambyldyń Ǵalıǵa arnaǵan eń al­ǵashqy óleńi bolyp esepteledi. «Kókiregiń kirildep, Kózdiń aldy irińdep. Qaz-qaz basqan baladaı, Býyndaryń dirildep. Qartaıǵan soń, nemene, Qaýip oılaıtyn kúniń kóp. Aılashy eken kárilik, Birge túnep, bir júrip. Syr bildirmeı suramaı, Ne kórsetip tonamaı, Músheńdi alǵan birindep».

1939 jyldyń 9 qarashasy kú­ni Almatyda shyndyqty jany qa­laı­tyn qazaq aqyndarynyń respýb­lıkalyq sleti ótedi. Slet­ke júrgeli jatqanynda Ǵalekeń qart aqynnyń kıimine átir seýip, kıi­miniń jaǵa-jeńin retteı bastaıdy. Sol kezde Jambyl Ǵalekeńe qa­rap turyp ázildep «Iisti maıǵa» dep atalatyn óleńin shyǵarǵan eken: «Iisiń jaqsy nár­sesiń jas adam­ǵa, Jaraspaısyń toqsandy jasaǵanǵa. Jas kúnimde janymnan shyqpaıtyndar, Bári de uqsap ketti ǵoı qashaǵanǵa. Jaby kúıik bo­lar ma baılaǵanmen, Jasyq – bolat bolar ma qaıraǵanmen? Jambyl qaı­ta jasaryp jigit bolmas, Jaǵasyn neshe qaıta maılaǵanmen. Jabaǵyny jap­syryp ıegime, Júrgenime, ózim de kúlemin de. Korolindeı kartanyń qaýjıyppyn, Qansha jylý bol­ǵanmen júregimde».

Jambyl men Ǵalı taza aýada serýen quryp, áńgime aıtqandy jaq­sy kóredi eken. Birde qart aqyn Ǵalımen qus atyp alý maq­satynda taýǵa barady. О́leń men jyrǵa kelgende aldyna jan saldyrmaıtyn Ǵalı saıat­shylyqqa kelgende orasholaqtaý bol­ǵan tárizdi. Tań sáriden kún batqan­ǵa deıin qus ańdýmen otyrǵan Ǵalı qanjyǵasyndaǵy barlyq oǵyn taýysyp, úıine oljasyz bos qaıtqan eken. Ǵalıdyń bul áreketin kórgen qart aqyn óz oıyn «Kekilik ushyp dúr etti» ázil-óleńimen jetkizedi: «Kekilik ushyp dúr etti, Ǵalı shoshyp dir etti, Qar­ny ashyp qaljyrap, Eki ıyǵy salbyrap, Keshke aýylǵa qur jetti. Atqany bir saýysqan, Oqtyń bárin taýysqan. Uıalǵanyn baıqaımyn Báseń shyqqan daýystan». Bul óleńdi Ǵalı Ormanov aqynnyń aýzynan 1939 jyldyń 15 jeltoqsan kúni jazyp alǵan eken (Jambyl Jabaev. Shyǵarmalar. 1957 jyl). Jambyldyń Ǵalıǵa arnaǵan kelesi óleńi «Qaljyń» dep atalady. «Ǵalı menen Rahym­baı, Meni jemdep júrmisiń. Egin­shiniń atyndaı, Baılap ar­pa, sulysyn. Munsha baǵyp-bap­taýdy, Jaqtyrmaıdy tym ishim... Qazylyraq tartqanǵa, Qysylyńqy tynysym. Aqpan menen qańtarda, Soǵym shúıgin bol­syn dep, Yrym etip kúl seýip, Soıamysyń kim bilsin!..»

Qart Jambyldyń ádebı hatshysy Ǵalı Ormanov pen dáriger Rahymbaı Dosymbekovke aıtqan bul óleńi aqynnyń 1946 jylǵy jınaǵynda jarııalanǵan eken. О́leń mátinine nazar aýdarsaq, qartaıǵan shaǵynda «aqynnyń kómekshileri» Jambylǵa barlyq jaǵynan kómek kórsetip súıeý bolǵandyǵyn, aıtqanyn eki etpeı óz deńgeıinen asyryp oryn­daǵanyn kórýge bolady. Mundaı kórsetken uly kómekke ishteı razy bolǵan Jambyl tipti keıde kómek­shilerin ózimen teńdeı kórip qaljyńdap qoıǵandyǵyn da baıqaımyz. О́ıtkeni Ǵalı aqynnyń shyǵarǵan óleńderin bir sátte qaǵaz betine túsirip, ony mánin keltirip júıelep, ózine qaıtadan daýystap oqyp berip otyrǵan. Al Rahymbaı saǵat saıyn aqynnyń densaýlyǵyn tekserip, syrqattanǵan sátinde em-dom jasap turǵan. 1941 jyldyń qańtar aıynda Jambyldyń den­saýlyǵy syr bere bastaǵan kezinde Ǵalı: – Jáke, búgin ne týraly aıtasyz? – dep qaǵaz, qala­myn alyp Jambyldyń janyna kelip otyrǵan sátinde qart aqyn jantaıyp otyryp: «Jambyl óleń aıtpaıdy jantaıǵan soń, Jalqaýyraq tartyppyn qar­taıǵan soń. Kóńilsizdeý sekil­di kórinemin, Dos alys­tap, qasymnan jar taıǵan soń. Tarynshaqtaý minezim – urys­qaqtaý, Erinshekteý bolyppyn – tyrysqaqtaý. Aıqaılasa júırik­teı búıiri qyzǵan, Aqyn-aq em bir kúnde urynshaqtaý. Jas bala­daı lezde ketem qalǵyp, Qar­taıǵan soń, bir uıqy alǵan ańdyp, Jazýyńdy Ǵalı-aý qoıa turshy, Sharshańqyrap otyrmyn, basym máńgip» degen eken. Osy sátten bastap bul óleńniń taqyryby «Jambyl óleń aıtpaıdy jantaıǵan soń» dep atalyp ketken.

Jalpy Ǵalı Ormanovtyń ónimdi eńbek etip, úzdiksiz shyǵar­ma­shy­lyqpen aınalysýyna Jam­byldyń da úlesi óte zor boldy. Bú­gingi tańda Ǵalı Ormanov qyryq jyl boıy kórkem ádebıet salasynda jemisti eńbek etip, tarıhta aty altyn árippen jazylatyn qazaqtyń ataqty aqyndarynyń biri retinde máńgi-baqı halqynyń júreginde saqtaýly. Jambyl men Ǵalı dostyǵy men baýyrlastyǵy jyldar ótken saıyn jańaryp, tarıh jadynda qala bermek.

Shyryn TOIYNBAEVA,

Memlekettik ortalyq mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri

SÝRETTE: Jambyl uly Tezekbaımen jáne Ǵalımen birge. (Sýret Jambyldyń 75 jyldyq shyǵar­mashylyq mereıtoıyna arnap shyǵarylǵan fotoalbomnan alyndy)

Almaty oblysy