Aýdandyq mańyzy bar qalalardyń, aýyldyq okrýgterdiń, kentter men aýyldardyń ákimderin saılaýdy Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Nazarbaev 2012 jylǵy halyqqa arnaǵan Joldaýynda alǵash ret usynǵan bolatyn. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy Joldaýynda aýyl ákimderiniń tikeleı saılaýyn engizý mindetin alǵa qoıdy. El azamattyq qoǵam men memlekettik basqarýdy damytýdyń jańa sıpattaǵy úderisinen úmitti. Osy oraıda biz Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıtetiniń rektory, Aqmola oblystyq máslıhatynyń depýtaty Marat SYRLYBAEVQA jolyǵyp, áńgimelesken edik.
– Qurmetti Marat Qadyruly, aýyl ákimderin tikeleı saılaýdyń máni men mańyzy, jańalyqtan kútilip otyrǵan el úmiti týraly oıyńyz qandaı?
– Shyntýaıtynda, bul – óte mańyzdy qadam. Bizdiń oblys turǵyndarynyń jartysyna jýyǵy aýyldyq jerlerde turady. Aýyldyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartpaı, tutastaı el ekonomıkasyn kóterý qıyn. Onda qordalanyp qalǵan máseleler az emes. Sońǵy kezde jıi kóterilip júrgen jaıylym, shabyndyq jerler men taza aýyz sý, jol, medısına qyzmetkerleriniń jetimsizdigi, aýyl mádenıeti men sportyn damytý degen sııaqty. Indete izdeseńiz, qamqorlyqqa sýsap otyrǵan, keı tusta nazardan qaǵys qalǵan kúrmeýi qıyn jaılar bar. Oblystyń birneshe eldi mekeni aýyz sýdy tasyp iship otyr. Myńdaǵan gektar jer bos jatqanymen, birqatar eldi meken turǵyndary, ásirese halyq kóp shoǵyrlanǵan iri eldi mekenderde mal ustaıtyn aǵaıyn jaıylymdyq jerge zar bolyp otyr. Tıimdi kásip kózin tappaı, jumyssyz qarap otyrǵandar qanshama. Aýdandyq mańyzdaǵy joldardy da jóndeý qajet. Mine, osyndaı máseleler bar. Demek qıyndyqpen kúresýdiń birden-bir joly – bılik tetikterin halyqtyń óz qolyna berý. Ol qalaısha júzege aspaq? Aýyl turǵyndary qolynan is keletin, jańasha oılaı biletin, iskerligine adamgershiligi saı, el qamyn jeıtin ákimdi tańdap alýy tıis. Saılanǵan ákim aýyldyń tynys-tirshiligine etene aralasyp, tabandy basshylyq jasap, jasampaz isterdiń bel ortasynda júrip, halyqty jaqsy isterge baǵyttap, uıytqy bolýy kerek. Búgingi tilmen aıtqanda, menedjer bolsa, quba-qup. Qazirgi kúni ákimder korpýsynyń 91 paıyzy saılanady dep kútilip otyr. Elge tutqa bolatyn, ákim mindetin abyroıly atqarýǵa qabilet-qarymy jetetin laıyqty azamattar bar. Olar saıası arenaǵa berekege bastaıtyn tyń kúsh, el ıgiligi úshin júzege asatyn jańa ıdeıa, býlyǵyp jatqan áleýetti túrtkilep oıatyp, tyń tynys beretin tosyn lep, jaǵymdy jańalyq ákeledi dep oılaımyn.
Bul ıgi is qaıdan bastaý alady? О́z paıymymdy aıta keteıin, bıýdjettiń jergilikti ákimdikke berilýi aýyldaǵy birinshi kezekte sheshilýi tıis máselelerdiń qolǵa alynýyna jol ashady. Demek saılanǵan jańa ákim qarjynyń jańa kózderin tabýǵa umtylýy kerek. Ol tek bıýdjet aqshasyn baǵyttaýshy ǵana emes, ıdeologııalyq kúsh-qýatpen qarýlanǵan saıası basshy bolsa, quba-qup. Aıtalyq, sol eldiń aýyldan uzap shyǵyp, belgili bir kásippen aınalysyp, tasy órge domalap turǵan túlekterine el qadirin, jer qadirin uǵyndyra otyryp, kir jýyp, kindik kesken topyraǵynyń kórkeıýine atsalysý qajettigin uǵyndyrýy qajet. Árkim óziniń týǵan jeriniń jańa zaman talabyna saı jańǵyra qulpyryp, jasanýyna úlesin qosatyn bolsa, elimizdiń bar aımaǵy ajarlanyp qalar edi. Aýyl ákimderi burynǵysynsha joǵaryǵa jaltaqtamaıtyn bolady. Qoldaryndaǵy azyn-aýlaq qarajatyn tıimdi jumsaýǵa tyrysady. О́ıtkeni olar halyqtyń aldynda jaýapty.
Osy oraıda saılaýshylardyń ıyǵyna da jaýapkershilik salmaǵy túsetindigin aıta ketýge bolar. О́ıtkeni olar el bolashaǵyna jaýapty ákimdi ózderi tańdaıdy ǵoı. О́zderi tańdaǵan soń onyń bar qyzmetine qoldarynan kelgeninshe kómek kórsetedi. Aınalyp kelgende, birtutas bekem birlik qalyptasyp, aýyl taǵdyryna ákim de, turǵyndar da jaýapty bolmaq. Salyqtyń edáýir bóligi jergilikti eldi mekenderdiń ıgiligine jumsalsa, onyń kólemi de arta túsýi múmkin. Tólegen salyǵyń eshqaıda ketpeı, óz aýylyńyzdyń, óz týǵan topyraǵyńyzdyń ıgiligine jumsalyp jatsa, ǵanıbet emes pe?!
– Barlyq aýyldyń jaǵdaıy birkelki dep aıtýǵa bolmas. Keıbir aýyldyń ınfraqurylymy táp-táýir. Salyq qorjynyn qampaıtatyn qýatty sharýashylyqtar, kásiporyndar bar. Al shalǵaıdaǵy keıbir eldi mekende mundaı salyq kózderi tapshy emes pe?
– Mine, tikeleı saılaýdyń tıimdi tetigi de osy jerge kerek. Saılanǵan ákim el jaǵdaıyna etene jaqyn aralasyp, onyń damýyna sara jol ashýǵa mindetti. Qazirgi kúni mal súmesimen kún kórip otyrǵan aýyl turǵyndary úshin ózekti máseleniń biri ári biregeıi – jaıylym máselesi. Keıbir jerde mal jaıatyn jer qaldyrmaı, tabaldyryqqa deıin jyrtyp tastaǵanyn kórip otyrmyz. Aýyl ákimi egistik jer kólemi men jaıylymdyq jerdiń tepe-teńdigin saqtap, halyqtyń jaǵdaıyn jasaýǵa mindetti. Sonda tórt túlikti ósirýmen aınalysyp otyrǵan sharýashylyqtardyń aıy ońynan týady. Seriktestikter men sharýa qojalyqtary jer ádiletti bólinip, shabyndyq pen jaıylymdyq jerlerden qaǵajý kórmese, ıgilik te molaıa túspek. Esesine salyq kólemi kóbeıedi. Qazirgi kúni memleket tarapynan aýyl turǵyndaryna kóp kómek kórsetilip jatyr. Aıtalyq, «Altyn asyq», «Qulan», «Sybaǵa» tárizdi qanshama tıimdi baǵdarlamalar bar. Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardyń keıbir turǵyny mundaı tıimdi baǵdarlamalardyń bar ekendigin bile bermeýi de múmkin. Nesıe alýdyń zańdy joldary, kásipti ıgerýdi oqytý qolǵa alynsa, iske de bereke kirip qalmaı ma? Aýyldyq jerlerde shaǵyn jáne orta bıznesti damytý qolǵa alynsa ıgi. Aınalyp kelgende, munyń barlyǵy – bir-birimen ózektesip jatqan dúnıeler. Sózimniń basynda aýyl ákimderin tikeleı saılaý sony lep ákeledi dep ekpin túsirip aıtqandyǵym da sondyqtan. Bul – búginginiń sharýasy. Erteńin oılaǵan aýyl ákimi jastarǵa da qamqor bolýǵa mindetti. Qazirgi kúni oblysta medısına kadrlary jetkiliksiz. Ásirese aýyldyq jerde bul másele óte kúrdeli. Demek aýyl ákimi jergilikti sharýashylyqtar esebinen elge qajetti kadrlardy oqytýǵa da kóńil bólse, nur ústine nur bolar edi. «Dıplommen – aýylǵa!», «Serpin» tárizdi baǵdarlamalardyń nátıjeli bolýyna kúsh salý arqyly bir jaǵynan memlekettik baǵdarlamalar kózdegen maqsat-muratyna jetip jatsa, ekinshi jaǵynan el qajetti mamandarmen tolyq qamtamasyz etilse, eki jaqqa birdeı tıimdi emes pe?
– Eger aýyl turǵyndary daýys bergen ákim jurt senimin aqtamaı jatsa ne bolmaq?
– Qazirgi saılaýshylar óte saýatty. Olar bárin bilip otyr. Eger saılanǵan ákim el senimin aqtamasa, senimsizdik votýmyn bildirýge tolyq haqysy bar. Biraq men óz basym mundaı shetin oqıǵa oryn alady dep oılamaımyn. Elimizdegi saıası reformalardyń tereńdeýi memleketimizdiń abyroı-bedelin arttyra túsetindigi sózsiz. Birlik bar jerde bereke úıiriledi emes pe?! Is ońǵa basqannan keıin eldegi jaǵdaıdy kórip-bilip, saraptap otyrǵan iskerler ınvestısııa quıýy ábden múmkin. Al ınvestısııa – ıgiliktiń basy. Tabystyń taıqazany qaınar bolsa, aýyldyń qýatyn arttyrýǵa tetik bolatyn qarjy el ishinen ǵana emes, alys-jaqyn shetelden de quıylýy ǵajap emes. El ishinde erterekte «bir qaryn maıdy bir qumalaq shiritetini» tárizdi, óz isine jaýapsyz qaraǵan keıbir aýyl ákimderiniń óz abyroılaryna nuqsan keltirip alǵan sátterin de el biledi. Keıin aýdan ákimi olaı dedi, joǵary jaq bulaı dedi dep aqtalyp jatatyndary bolatyn. Sodan baryp jurt ýádege senbeıtin boldy. Endigi jaǵdaıda tikeleı saılanǵan ákim halyq aldynda bergen ýádesine, óziniń kúni buryn túzgen baǵdarlamasynyń oryndalýyna jaýapty. Aıtqan ýaqytynda oryndalmaı jatsa, saılaýshylar ákimnen keshe saılaý aldyna bylaı dep ediń ǵoı dep suramaı ma? Al suraýy bolǵan dúnıeniń quralýy qıyn emes. Jyl sońyna deıin 800-ge jýyq aýyl ákimi tikeleı saılanbaq. Bul dúbirli dúnıedegi jalpaq jurtty jaqsylyqqa bastaıtyn, berekeli beleske jeteleıtin saıası bastama dep túsinemin.
– Áńgimeńizge rahmet.