Byltyr pandemııany pysqyrmaǵan salanyń biri – mashına jasaý. Ekonomıkanyń ózge sektorlary shetinen setinep jatqanda, dál osy sala ǵana aıryqsha ósim kórsetti. Ári bul kezdeısoqtyq emes. Bul – táýelsizdik alǵaly beri salaǵa tógilgen ter men teńgeniń jemisi. Bul – daǵdarysqa bas ımeıtin qýatty keshen qurylǵandyǵynyń aıǵaǵy.
1 jumys orny = 5-6 jumysshy
Qazaqstan úshin mashına jasaý – ındýstrııalandyrýdyń negizgi dińgegi. О́ıtkeni ekonomıkanyń ózge baǵyttary dál osy salaǵa táýeldi. Mashına jasaý agroónerkásip, energetıka, metallýrgııa, kólik sekildi irgeli sektorlardyń jumysyn jandandyryp otyr. Táýelsizdiktiń otyz jylynda otandyq mashına jasaýshylar shyǵaratyn ónimderdiń tizbegi de keńeıdi, kóbeıdi. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, Qazaqstandaǵy mashına jasaý kesheni tarıhı turǵydan alǵanda óte qysqa merzim ishinde qurylǵan. Máselen, Qazaqstan mashına jasaýshylar odaǵynyń málimetinshe, búginde elimizdiń óńdeý ónerkásibindegi bul salanyń úlesi 14 paıyzdy, al jalpy ónerkásiptegi úlesi 7 paıyzdy qurap otyr.
Ásirese mashına jasaý salasy ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy qabyldanǵannan keıin erekshe qarqyn aldy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan baǵdarlamanyń birinshi besjyldyǵy daǵdarysqa qarsy jumys istegenin bilemiz. Sondyqtan ol ekonomıkanyń barlyq salasyn qamtydy.
Bul qatarda mashına jasaý da bar. Áýelgi maqsat sektorlardy damytý bolǵanymen, sol kezeńde jınaqtalǵan qýatty joǵaltpaýdyń ózi úlken olja edi. Solaı boldy da. Sondaı-aq eldiń ónerkásibin biryńǵaı jelige qosý mindeti turdy. Bul úshin qajetti kólik, energetıka jáne ónerkásip ınfraqurylymy jasaldy. Mashına jasaý salasy da osy baǵyttaǵy mańyzdy qadamdardyń birine aınaldy.
Indýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyldyǵynda mashına jasaý salasynyń baǵyttaryn barynsha qoldaýǵa basymdyq berildi. Bul rette saladaǵy negizgi alty sektordy – avtomobıl jasaý, elektr jabdyǵy, munaı-gaz, taý-ken, aýyl sharýashylyǵy jáne temir jol mashınasyn jasaýdy qoldaý tetikteri ázirlendi.
«QazIndustry qazaqstandyq ındýstrııa jáne eksport ortalyǵy» AQ salalyq damý dıreksııasynyń basshysy Áset Adahaevtyń aıtýynsha, mashına jasaý ónerkásip salalary arasynda qosylǵan quny joǵary ónim usynýda jetekshi orynǵa ıe. Hımııa jáne farmasevtıka ónerkásibimen qatar, mashına jasaý salasy da ekonomıkany sapaly ártaraptandyrýdaǵy eń bir áleýetti baǵyt bolyp sanalady. Munda qurylǵan bir jumys orny avtomatty túrde tikeleı baılanysy bar ózge salalarda bes-alty jumys ornynyń paıda bolýyna jol ashady.
– Mashına jasaý naryǵy Qazaqstanda taýarlar toby boıynsha birinshi orynda tur. Máselen, bizdiń eldegi taýarlardyń jalpy ımporty 35,4 mlrd dollardan asady. Munyń jartysyna jýyǵy, ıaǵnı 48,9 paıyzy mashına jasaý ónimderiniń ımportyna tıesili. Bul degenimiz – 17,3 mlrd dollar, – deıdi Á.Adahaev.
On jyldaǵy oń baǵdar
QazIndustry ortalyǵynyń deregine súıensek, 2009-2020 jyldar aralyǵynda mashına jasaý salasyndaǵy óndirisiniń qarjylyq kólemi 6,4 ese ósip, rekordtyq deńgeıge jetken – 1,8 trln teńge.
Indýstrııalandyrý jyldarynda mashına jasaý salasynda jańa taýarlar paıda boldy. Bul qatarǵa elektrovozdardy, jolaýshylar vagondaryn, qýaty az traktorlardy, avtotirkegishter, press-jınaýyshtardy, jeldetkish jabdyqtardy, temir jol dóńgelekterin, oster men temir jol salasyna arnalǵan basqa da jıyntyqtaýyshtardy jatqyzýǵa bolady. Budan bólek, óndirisi Ortalyq Azııa naryǵy úshin biregeı bolyp sanalatyn qýatty transformatorlar, modemder men kommýtasııalyq jabdyqtar jáne taǵy basqa da ónim bar.
Máselen, bir ǵana Alageum Electric kompanııalar toby jyl saıyn 300-ge jýyq jańa ónim túrin ıgeredi. О́ıtkeni suranys ósip keledi, satyp alýshylardyń kúter dúnıesi de kóp. Olardyń jabdyqtarǵa qatysty talaptary da artýda. Munyń bári kompanııalardy ónimderin jetildirýge, óziniń taýarlyq jelilerin ázirleýge yntalandyrady.
– Biz táýelsizdik jyldary buǵan deıin Qazaqstanda qanatyn keńge jaımaǵan sektorlardy damyta aldyq. Bul – úlken jetistik. Memlekettiń durys saıasaty men otandyq óndirýshilerdi qoldaý sharalarynyń nátıjesinde jańa qýattardy iske qostyq. Qazaqstannyń mashına jasaý salasy qosylǵan qunmen jahandyq óndiristik tizbekterdi qurýda úlken áleýetke ıe. Mundaı áleýet 90-jyldary bolǵan joq. Endi, mine, qazirgi ýaqytta birqatar otandyq kásiporyn álemdik mashına jasaýdaǵy iri brendtermen birlesip jumys isteıdi. Bul – táýelsizdiktiń jemisi. Máselen, О́skemen qalasyndaǵy «Sılýmın Vostok» kásiporny «Shnaıder Elektrık» kompanııasymen birlesip elektr mashına jasaý ónimderin óndirip, eksporttaıdy. Sondaı-aq Almaty ventılıator zaýyty men álemge áıgili LG Electronics kompanııasy arasyndaǵy aýany baptaý jáne jeldetý júıesin ázirleý boıynsha birlesken óndiristi atap ótken jón. Mundaı mysaldar jetip artylady, – deıdi Á.Adahaev.
Jarylqaǵan jańa óndirister
Byltyrǵy derekke súıensek, mashına jasaý salasynda 3 007 kásiporyn tirkelgen. Onyń 63-i – iri, 102-si – orta jáne 2 842-si – shaǵyn kásiporyndar. Indýstrııalandyrý baǵdarlamasy shamamen 14,2 myń jańa jumys ornyn qurýǵa múmkindik berdi. Eń iri kásiporyndar qatarynda «SaryarqaAvtoProm» JShS, «Stepnogorsk EPK» AQ, «Qaınar-AKB» JShS, «Kentaý transformator zaýyty» AQ, «Agromashholdıng KZ» AQ, «Atyraýmunaımash» AQ, «Almaty aýyr mashına jasaý zaýyty» AQ jáne «Petropavl aýyr mashına jasaý zaýyty» AQ bar. Bul jerdegi mýltıplıkatıvti áserdi eskersek, shamamen 70-80 myń jumys ornyn qurý múmkindigi baryn atap ótken jón.
Indýstrııalandyrý baǵdarlamasy qabyldanǵanǵa deıin sala kásiporyndarynyń sany 1 700-den az boldy. Is júzinde mashına jasaý óndiristeriniń sany 10 jylda 76,8 paıyzǵa ósti.
Indýstrııalandyrý jyldarynda salaǵa quıylǵan ınvestısııalar aǵyny 565,3 mlrd teńgeni qurady. Bul rette byltyr 74,3 mlrd teńge tartylǵan. Ásirese salaǵa sony serpin bergen fransýzdyń Alstom kompanııasynyń tehnologııasy boıynsha elektrovoz óndiretin «Elektrovoz qurastyrý zaýyty» JShS-yn (2012 jyl), álemge áıgili óndirýshi Kudu Industries Inc negizinde burandaly sorǵylardy shyǵaratyn «Kýdý Indastrız Qazaqstan» JShS-yn (2015 jyl), Almaty qalasyndaǵy Hyundai jeńil kólikterdi qurastyrý óndirisin (2020 jyl) bóle-jara atap ótýge bolady. Sondaı-aq jumys istep turǵan kásiporyndarda kúshtik transformatorlardyń («Alageým Grýpp» AQ kompanııalar toby), modemder men kommýtatorlardyń jańa túrleriniń óndirisi iske qosyldy. Petropavl aýyr mashına jasaý zaýytynda refrıjeratorlyq vagondar jáne «Vektor Pavlodar» JShS-de alıýmınııden dóńgelek dıskiler shyǵaryla bastady.
Mashına jasaý salasyn damytýǵa túrli memlekettik baǵdarlamalar, suranys pen eksportty qoldaý sharalary, jeńildetilgen avtonesıeleý baǵdarlamasy, tehnıka lızıngi boıynsha arnaıy talaptar, jobalardy qamtamasyz etýge arnalǵan jeńildetilgen qarjy quraldary men granttar oń yqpal etýde.
Eńse tiktegen eksport
Qazaqstandaǵy mashına jasaý óndirisi ishki naryqqa baǵdarlanǵan. Soǵan qaramastan, ındýstrııalandyrý jyldarynda mashına jasaý ónimderiniń eksporty kólemi aıtarlyqtaı ósti. Máselen, 2009 jyldan beri eksport kólemi 3,3 ese ósken. 2009 jyly eksport kólemi 395,3 mln dollardy qurasa, byltyr 1 309,4 mlrd dollarǵa jetken. О́tkizý naryqtary da keńeıtildi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtan bólek, otandyq ónimder Ázerbaıjan, Túrkimenstan, Tájikstan, О́zbekstan, Grýzııa, Qytaı, Birikken Arab Ámirlikteri, Benın, Lıýksembýrg, Majarstan sekildi taıaý jáne alys shetelderge eksporttalady. Eksporttyń negizgi bóligin elektr jabdyqtary, munaı-gaz mashına jasaý sektory, temir jol tehnıkasy ónimderin jetkizý quraıdy.
Sonymen qatar birqatar kásiporynnyń tehnologııalary men jabdyqtary shynymen eskirgenin atap ótken jón. Sondyqtan olar básekege qabiletin joǵaltady. Bul máseleni sheshý úshin óndiristi jańǵyrtý boıynsha ártúrli yntalandyrýshy ádister ázirlenip, qoldanylýda. Olar kásiporyndarǵa taýarlar jelisin jańartý úshin sondaı-aq jańa taýarlardy shyǵarýdy ulǵaıtý úshin qajetti rásimderdi júrgizýge múmkindik beredi.
Avtoónerkásiptiń eksporty 2020 jyly 8 122 birlikti qurady. Eksporttyń negizgi baǵyty – О́zbekstan men Reseı. 2010 jyly biz tek 3 mashınany eksporttaǵan ekenbiz. Bizdiń avtoónerkásip ázirshe ishki naryqty qanaǵattandyrýǵa baǵyttalǵan. Osy kúnge deıin 77 400 avtomobıl jınaldy, sonyń tek 8 122-si ǵana eksportqa ketti. Bıyl avtomobıl jasaý kólemin 100 myńǵa deıin jetkizý jospary tur. Buǵan ishki naryqtaǵy tutynýshylarǵa jeńildetilgen nesıe berý, sondaı-aq ishki kommersııalyq avtoparkti jańa avtomobıldermen qamtamasyz etý, eksportty damytý baǵdarlamalary arqyly qol jetkizýge bolady.
Kadr áleýeti qandaı?
Mashına jasaý salasyn tilge tıek etkende, kadr máselesine mán berý mańyzdy. Bul rette Korn Ferry zertteýine nazar aýdarǵan durys. Zertteý nátıjeleri boıynsha 2030 jylǵa qaraı damyǵan elderde mamandardyń tapshylyǵy aıqyn sezilmek. Túrli baǵalaýlar boıynsha atalǵan jaǵdaı álemdik ekonomıkanyń baıaýlaýyna alyp keledi jáne shamamen 8,5 trln dollar kóleminde shyǵynǵa ushyratady. Túptep kelgende bul barlyq saladaǵy tehnologııanyń baıaýlaýyna keri áser etedi. Sondyqtan Korn Ferry sarapshylary kásiporyndardy kadrlyq áleýetti arttyrýǵa shaqyrýda.
Kadr – óndiristegi mańyzdy faktor. Búgingi tańda ózge salalar sekildi mashına jasaý baǵyty da biliktiligi joǵary kadrlardyń jetispeýshiligi máselesimen betpe-bet kelip otyr. Tapshylyq jumys istep turǵan kásiporyndardy damytý men jańǵyrtýǵa, jańa óndirister men jańa tehnologııalyq qurylystyń paıda bolýyna baılanysty qalyptasýda. PriceWaterhouseCoopers el aýmaǵyndaǵy 60 kásiporynǵa saýaldama júrgizgen eken. Olardyń 90 paıyzdan astamy bilikti kadrlardyń tapshylyǵy bar ekenin aıtqan. Atap óterligi, bul másele kásiporyndar belgilengen problemalardyń ishinde birinshi orynda tur. Onyń qanshalyqty mańyzdy ekenin osydan-aq ańǵarýǵa bolady.
Mashına jasaý salasynda jol kartasy iske asyrylyp jatqany belgili. Osyǵan sáıkes 2024 jylǵa deıin salany bilikti kadr resýrstarymen qamtamasyz etý mindeti qoıylǵan. Bul rette óndiristik tájirıbeden ótý kezinde shyǵyndardy birlesip qarjylandyrý úshin dýaldy bilim berý júıesin jetildirý josparlanýda. Iаǵnı shyǵyndardyń 70 paıyzyn memleket nemese oqý orny, al 30 paıyzyn jumys berýshi óteıdi.
Kásiporyndardyń oqý oryndarymen tyǵyz yntymaqtastyǵy oń nátıje bere bastady. «Tálimgerlikke» alý arqyly kadr tapshylyǵyn sheshý tájirıbesi ózin-ózi aqtady. Birqatar kásiporyndar mashına jasaý baǵytyndaǵy salalyq bilim berý mekemelerine tolyq ıelik etýdi de qolǵa aldy. Kásiporyndar jergilikti joǵary oqý oryndarymen, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý mekemelerimen kelisimder jasaýda. Onda naqty damý jospary qurylǵan. Kadrlarǵa qatysty naqty talaptar da bar.
Máselen, Qazaqstannyń iri elektr tehnıkalyq kompanııasy – Alageum Electric kompanııalar tobynyń Kentaý qalasynda bilikti jas kadrlardy daıyndaıtyn jeke bilim berý mekemesi bar. Injenerler kolledj oqytýshylarymen tikeleı jumys isteıdi, oqý prosesine qatysady. Olar ár sabaqty tájirıbe turǵysynan kórsetip, zamanaýı ári qyzyqty etýge tyrysady. Sonymen qatar bul óndiristik prosesten ajyratylǵan naqty bilimdi úıretýge múmkindik beredi. Tıisinshe, stýdentter de qaıda jumys isteý keregin, qalaı jumys isteý qajetin bilip otyrady.
О́ndiris pen oqý orny arasyndaǵy tyǵyz bilim berý prosesin jolǵa qoıý eńbek naryǵynyń damýyna serpin beredi. Bıznes ázirlegen ári únemi jańartylyp otyratyn salalyq biliktilik talaptary men bilim berý standarttaryna beıimdelgen mashına jasaýdaǵy kásibı standarttar bul baǵytta mańyzdy rólge ıe.
Joba-jospar jaqsy-aq...
О́tken 10 jyl ishinde memlekettiń basymdyqtary mashına jasaý kásiporyndaryn qoldaýǵa arnaldy. Indýstrııalandyrýdyń úshinshi kezeńi eksportqa basymdyq beretin jobalardy damytýǵa baǵyttalǵan. Sondyqtan taıaýdaǵy bes jylda memlekettiń nazary men qoldaý sharalary álemdik naryqta básekege qabiletti ónim shyǵara alatyn naqty kásiporyndarǵa qatysty bolmaq. Iаǵnı ishki naryqty sapaly ónimmen molyqtyrýǵa jáne ony odan ári eksporttaýǵa nıetti kásiporyndarǵa basymdyq beriledi. Jańa ındýstrııalandyrýdyń úshinshi besjyldyǵynda tereń óńdeý deńgeıi jáne qosylǵan quny joǵary ónimder nazarǵa alynady. Memlekettik qoldaý óndiristi keshendi túrde yntalandyrady jáne kásiporyndardyń buǵan qol jetkizý múmkindigi joǵary. Tıisinshe, memlekettik qoldaýǵa ıe bolǵan kásiporyndar ónimdi shyǵarý jáne satý boıynsha mindettemelerin arttyryp, ony ýaqytynda oryndaýy kerek.
El bıligi Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi men ónerkásip salalarynyń aldyna úshinshi besjyldyqta eleýli ındıkatorlarǵa qol jetkizý mindetin qoıyp otyr. Atap aıtqanda, 2020-2025 jyldary eksport kólemi eki ese, eńbek ónimdiligi 1,6 ese, negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa 1,6 ese ósýi tıis.
Qostanaı oblysynda iri mashına jasaý klasterin qalyptastyrý boıynsha aýqymdy joba iske qosylady. Onda aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy men avtomobılderge arnalǵan komponentter shyǵarylady. Munda bólshekter men toraptardyń myńǵa jýyq túri shyǵarylmaq. Bul avtomobıl óndirisin oqshaýlaýdy ulǵaıtady jáne mamandardyń jańa quzyretterdi ıgerýine yqpal etetin bolady.
Qostanaı ónerkásiptik aımaǵynda «KamAZ» qozǵaltqyshtaryna arnalǵan jınaqtaýyshtardy quıý óndirisiniń qurylysy bastaldy.
«Saıman korporasııasy» JShS aspaptar jasaý zaýytyn salýdy josparlap otyr. Osy jyly Kaspy Service JShS munara krandary men lıftiler shyǵaratyn zaýyt salýdy josparlaýda. Budan bólek, United Energy Qazaqstan JShS jel generatorlaryn shyǵaratyn zaýyt qurylysyn bastamaq.
Jasyl trend pen ekologııalyq taza kóliktiń damýymen Qazaqstanda elektromobılderdi damytýǵa erekshe kóńil bólinýde. Eýropa, Japonııa, Kanada, AQSh-tyń negizgi tutyný naryqtarynda ekologııalylyq baǵytqa kóshý júrip jatyr. Bul trend bizdiń el úshin de ózekti.
2017 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynda qajetti ınfraqurylym qurýdy kózdeı otyryp, eksportqa baǵdarlanǵan elektromobılder óndirisin odan ári damytý máselesin pysyqtaý tapsyryldy. Soǵan sáıkes, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi óndiristi damytý jáne qajetti ınfraqurylym qurý jónindegi jol kartasyn bekitti.
Búgingi tańda qazaqstandyq «SaryarqaAvtoProm» zaýyty JAC iEv7S elektromobıliniń serııalyq óndirisin iske qosýǵa daıyn. JAC iEv7S elektromobıli Reseı Federasııasyndaǵy avtopolıgonda sertıfıkattyq synaqtardan ótti. Sondaı-aq Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aýmaǵynda avtokólikti aınalysqa shyǵarýǵa múmkindik beretin Keden odaǵy kólik quralynyń tıpin maquldaý sertıfıkatyn aldy.
Búgingi tańda elektromobıl qunynyń bir bóligin sýbsıdııalaý, elektromobılderdiń avtobýs jolaqtary boıynsha qozǵalysyn qamtamasyz etý, turaq oryndarymen qamtý sharalary qarastyrylýda.
TÚIIN: Tutastaı alǵanda, Qazaqstannyń mashına jasaý áleýeti óte joǵary. Importty almastyrý esebiniń ózinen ǵana jylyna 16,6 mlrd dollardyń ónimin shyǵarýǵa múmkindik bar. Ásirese munaı-gaz mashınasyn jasaý, elektr jabdyqtary, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy men jabdyqtary baǵytyndaǵy ıgerilmegen keńestik kóp. Qysqasy, áleýet – úlken, joba-jospar – jaqsy-aq. Tek, sonyń bári qalmasa deımiz aqsap.