Tarıh aǵymynyń zańdylyqtary týraly ilimder júıeli sóz aıtady. О́tken kezeńder qubylystarynyń ómir dıalektıkasynda qaıta oralyp soǵyp otyrýy da sol ilimder sózinde eskeriledi. Qaıta oralyp soǵatyn qubylystardyń, árıne, ozyǵy da, tozyǵy da bolmaq.
О́tkenniń búginmen úndesip, bolashaqpen qoldasatyn keı jádigerin sol, ozyq námindegi ıgi qundylyqtar deý – qısyn reti. Olardy ýaqyt talabynda tústep-taný, baǵamdap-uqsatý bizdiń parasat-paıymymyzǵa baılanysty. Aldyńǵy ǵasyrda soltústik irgemizdegi Sibir sýlarynyń bir bóligin Orta Azııaǵa jetkizý máselesi baıypty sóz bolǵan. Al ótken ǵasyr sol joba tyńyna túren salarǵa nıet etip edi. Aıaq astynan, ýaqyt jeli ózgerdi... Jáne bir jaıt: dana tabıǵat, tarıhı turǵydan “kúni keshe” ǵana, sonaý Azaý-Kaspıı arasyn Manysh-Shoǵyraı júlgesindegi buǵazben jalǵap jatty. Ýaqyt aǵymynda ol arnany jer qyrtysynyń qozǵalysy bitep tastady... Osynaý, biri – bolmys uıǵarymdy, biri – adam áreketi nysanasyndaǵy eki másele, araǵa ǵasyrlar salyp, bizdiń bolashaq múddeli, izdenis –yntaly nazarymyzǵa taǵy qaıtyp oraldy. Alyp aýqymdy ıdeıalar kesheni alǵa tartyldy. Egemen el sıpatty bizdiń aqıqatymyzda ǵalamı serpindi qos qanat kórinedi olar. Birinshi qanat: Batys Sibir – Ortalyq Azııa arnasy Sibir ózenderi sýlarynyń bir bóligin buryp, Ortalyq Azııaǵa jetkizý – adamdardyń ǵasyrlar boıǵy armany desek, artyq aıtqandyq bolmas. Bul tek ınjenerlik, tehnıkalyq ergódek ıdeıalardyń keremetteı júzege asýyn murat etken tar maqsatty umtylys emes, Eýrazııanyń dańǵaıyr keńistiginde tarıhı, ıaǵnı adamzatqa aıta qalarlyqtaı ekonomıkalyq, áleýmettik, ekologııalyq ıgilikter men oń ózgerister ákelýi paıymdalǵan alyp joba bolatyn. Biraq osynaý talpynystardyń talaby ár kezeńde ártúrli tyǵyryqtarǵa mańdaı soǵýmen keldi. Zamanalar bastan keshken kóp oqıǵalardy aıtpaǵanda, aldyńǵy ǵasyrdyń tehnıkalyq múmkindikteri “oı jetken jerge qol jetpesteı” tómen boldy. О́tken ǵasyrdyń tarıhı, saıası oqıǵalary bul talaptyń jolyn áldeneshe ret kesti. Munyń sońǵy mysaly: KSRO atty, kóp halyqty odaqtastyrǵan alyp memleket tarady. Jáne, sonymen qatar, sol kezdegi Reseı zııalylarynyń da osyǵan biraz sebebi boldy. Keshegi ǵasyrdyń 80-shi jyldary orys jazýshy-qaıratkerleri ábden zerttelip, negizdelgen, bastalýy áne-mine kún tártibinde turǵan Sibirdiń bir úles sýyn Ońtústikke burý isine qarsy ún kóterdi. Bir qaraǵanǵa, jazýshy-janashyrlardyń tól tabıǵatyna degen aýyzbirlikti qýatty úni deýge ábden laıyqty. (Astanalardaǵy bizdiń qalamger, zııaly aǵaıynǵa ázir jetispeı júrgen qaıratkerlik qasıet.) Ol qozǵalystyń basynda V.Raspýtın, S.Zalygın sekildi tanymal qalamgerler turdy. Olardyń basty ýájderi Sibirdiń (Reseıdiń) orman-toǵaıy, ózen-kóliniń yqtımal zardap shegý qaýpi boldy. (Odaqtastyq qaýymyndaǵy qyzyq ustanym: qasiret shegip jatqan Aral jaıy mánsiz, al bolýy-bolmaýy belgisiz qaýip úshin sondaı kesimdi sóz aıtýǵa bolady. Aral, eń aldymen, sol baýyrlastar úshin baryn berdi; ekologııalyq qasiretti de sol úshin keship jatty emes pe...) Ońtústiktegi bir qaýym eldiń, álgi, odaqtyq, aǵaıyndyq, sharýashylyq dástúrde úmit artyp otyrǵan kútýli joly solaı kesildi. Ámirshil-ákimshil, bálkim, ımperııalyq astam psıhologııanyń degdar rýhanııat salasyn da dendep ketken sáti, sirá. Sol kezderi osy joldar avtory KSRO-nyń Ortalyq televıdenıesi arqyly ol azamattardy teledatqa shaqyryp kórsem dep biraz árekettengen. (“Ogonek” jýrnalynyń bólim redaktory Maıra Kákimbekqyzy Salyqovamen birge.) Kezdesýdi uıymdastyrý qıyn boldy. Áıtse de, S.Zalygınmen “Mosfılm” kınostýdııasynda (avtordyń “Vıshnevyı omýt” fılmi túsirilip jatty. 1990 j.) Pikir alysý reti keldi. Akademık Sergeı Petrovıch Zalygın sol kezdegi “Ekologııa jáne beıbitshilik” qozǵalysynyń prezıdenti edi. Ol kisi Reseı tabıǵatyn, tushy aǵyn azaısa, Soltústik Muzdy muhıt sýynyń tuzy artyp, muzy erýi kúsheıetinin biraz tilge tıek etti. Men Aral apaty áseriniń dúnıege onan da zildirek ekenin, Ob ózeninen alynatyn 15 paıyz sýdyń (sol kezdegi joba boıynsha) soltústik muzy úshin tamshydaı kólem ekenin, munyń syrtynda Araldyń KSRO-daǵy asharshylyq, ujymdastyrý, soǵys, tyń kóterý sııaqty talaı synda eldi demep alyp shyqqan ımandylyq mysalyn, “dúnıe – kezek” ekenin alǵa tarttym. Qart qalamger bul jaıttardy joqqa shyǵara almady... KSRO-nyń bolashaǵy almaǵaıyp bop turǵan sát edi. Sonan keıin “balapan – basyna, turymtaı – tusyna” degen kezeń keldi. Kóp nárse attan aýǵandaı, kún tártibinen qolapaısyz túsip qaldy... Osy bir mysaldy ótkenge saıahat úshin emes, jańa aqıqatymyzdaǵy jańa bastamalarda taǵy da aldan shyǵýy múmkin yqtımal qıyndyqty eskere júrý maqsatynda keltirip otyrmyn. Tómendegi oılar da sol maqsattan týyndaǵan ýájder. Dúnıe jańǵyrdy. Álemniń altydan bir bóligi asa jańa tarıhqa qadam basty. Egemen elimiz múddesi bizdiń izdenis kókjıegimizdi aıta qalarlyqtaı keńeıtti. Sol aýanda shuraıly ólkelerimiz ben shóleıt jerler úshin mol sý qajettiligi ótkir kóterile bastady. Árıne, sýǵa qatysty máselelerde, tóńirektegi úrdister retimen, óz qom sýlarymyzdy – mysaly, Ertis aǵynyn – shetin shyǵarmaı, ózimizde qaldyrý áreketine barýǵa bolar edi. Biraq bul bıik órkenıet muratty el úshin álemdik qaýymdastyq konteksindegi shalaǵaı sheshim kórineri sózsiz. Bizge parasat tuǵyryndaǵy kóshelilik joly kerek. Sirá, osy retten, soltústik kórshimiz de Sibir sýy máselesinde búgin endi ózi yntalylyq tanyta bastady. Máseleniń kezinde uqsatylyp usynylǵany sonshalyq, bizdiń tómendegi biraz oı qaıtalaý sekildi kórinýi múmkin. Áıtse de, negizgi, negizdi tezısterdi paıymdaý shart. Eń aldymen, teriskeı betten sý kelse, ońtústiktiń sý surap, týsyrap jatqan jerleri abattanyp-shurattanyp, ısinip, bereke kózin ashady. Soltústik dúnıesi úshin jaı ǵana ylǵal massasy túrinde ketip jatqan aǵynnyń ár tamshysy bul bette altynnan qymbat qundylyq pen mándilikke ıe bolady. Molaıatyn astyq, maqta, jemis, baqsha daqyly, mal basy, aımaqtarǵa túsetin sý qatynasy, sý elektr stansalary deıik. Aıasy keńeıetin jasyl aımaq, soltústik-ońtústik arasyna tartylatyn álemdik mańyzy zor ekologııalyq dáliz, tolysqan ózen-kól, jumsaratyn aýa-raıy – ekologtar men tabıǵat seıisteriniń salasy. Asa zor ǵalamdyq problema – ál ústindegi Aral úshin de úlken úmit kózi ashylady. Daýsyz shyndyq – kútýli ıgilik degenińiz shash-etekten bolmaq. Jobanyń tehnıkalyq sheshimi, burylatyn sý kólemi, sonaý, ótken izdenisterde meılinshe naqtylanǵan edi. Áıtse de, is aýqymyn jańasha belgileý – ýaqyt talaby. Ońtústik qanattaǵy kútýli ıgilikterdi nobaılaǵanda, nátıjeler bir jaqty ǵana bolady eken degen oı týmasa kerek. Negizi Reseı jeri bop tabylatyn soltústik qanat tek sý ótkizip berýdi ǵana qanaǵat tutpaıdy. Batys Sibirdiń ný taıgasy men qorys batpaǵy astynda mol baılyq jatyr. Kórshimiz qurǵaqtan jer tasyp, tym ylǵaldy ólkede jasandy tuǵyr-araldar jasap, máńgilik toń qabatyn jibitip, sol kenishterdi biraz qıyndyqtarmen ıgerýge májibúr ekeni eshkimge qupııa emes. Sibir tabıǵatyn, orman-týndra shyrqyn buzbaı, meılinshe ıkemdi túrde bir úles sý alý, jylda derlik kóktemgi jaıylma basatyn, sheksiz batpaǵy jyl-on eki aı boıy jol bermeıtin aımaqta kórshiniń sharýashylyq jumystaryn utymdy júrgizýine sál de bolsa septeseri sózsiz. Munyń syrtynda, Reseıdiń Tıýmen, Sverdlov, Qorǵan, Chelıabi oblystarynyń birshama sý problemasy osy arnanyń kelýin kútýde. Jáne de, Ertis sýyn bizdiń Kerekýde “buǵalyqtap qalmaı”, Reseıdiń tabıǵat, sý qatynasyna qyzmet etýi úshin Obke deıin biraz “jumys isteýge” bere turý – eki jaqqa da tıimdi, kóregen saıasat bolmaq. Batys Sibirdiń aýqymdy aýmaǵy ómirin Ertissiz kózge elestetý qıyn. Demek, Sibirden keletin sý – biz surap, ne satyp alatyn sybaǵa emes, “eńbek óteýin” alyp, ıaǵnı ústeýlenip, qaıta oralatyn óz ıgiligimiz deýge tolyq negiz bar. Soltústik muzdy muhıttyń tuzy artyp, muzy erý prosesine alynatyn az úles sýdyń kóp áseri bolmasa kerek. Anyǵynda, ońtústikten bastaý alyp baratyn jyly aǵyn muhıt muzyn tuzdanýdan góri kóbirek buzatyn faktor deýge bolady. Sol áser sál azaıady. Al, ǵalamdyq jylyný qubylysyndaǵy Turan aptaby men Araldyń tuzdy daýylynyń orasan zor faktoryn áli esh ilim naqtylaı alǵan joq. Solardy soltústikten keletin salqyn sý massasy basyp, pátin qaıtarsa, bul tipti, planetarlyq eleýli jeńis deýge bolady. Demek, keshegi pragmatıkalyq ustanymda “Sibir arnasynda” sybaǵasy aýyzǵa da alynbaǵan Araldyń, endi, jańa ımandylyq, ekologııalyq maǵyna negizdi úlesi kórsetilýi kerek. Arnaly aǵynnyń, tipti, tanaptardy sýaryp-aq qaıtqan, 50 paıyz qaıtarym sýy bolsa da, Aralǵa jarap jatyr. Keshegi esep boıynsha, sonaý Sibirdegi Hanty-Mansı qalasynan beri burylatyn sý – Ob-Ertis alabynyń 15 paıyzy edi. Bir áshmóshkege de jetpeıtin shama; 380 mlrd. tekshe metr Ob aǵynynyń, shamamen, 57 mıllıardy. Ejelgi Ámý-Syrdyń Aralǵa quıǵanynan da mol sý. Soltústik úshin – tamshy, ońtústik úshin – yrǵyn molshylyq. Jáne osyǵan tek Reseı-Qazaqstan ǵana emes, ońtústiktegi biraz aǵaıynnyń da múddeli ekeni daýsyz. Endeshe, keshegiden búginniń tehnıkalyq áleýeti, múmkindikter joǵary desek te, jumyla kótergen júktiń jeńil keleri anyq. Batys Sibir-Ortalyq Azııa arnasy bizdiń ońtústik darııalardaǵy dástúrli sýymyzdyń úlesin eshbir kemitýge negiz bolmaýy tıis. Munyń saıası da, basqa da tetikteri bekem qolda bolmaǵy lázim. Kórshilerdiń ońtústiktegi shuraıly atyraýlyq ólkeleri bizdegiden kem sýsyrap jatqan joq. Sibir sýyna ol jaq ta múddeli. Ol bettegi aǵaıyndardyń atqarylmaq jumysqa esepti, josparly qatysyna sáıkes sybaǵaly sýy bolady. Ideıanyń ǵylymı jáne tehnıkalyq irgetasy kóterilgen. Jańa ustanym údesinde máseleniń áleýmettik, ekologııalyq, ekonomıkalyq tıimdiligin zerdeleý – ýaqyt talaby. “Sabaqty ıne – sátimen” deıdi kóneler optımızmi. Endeshe, esik qaǵyp turǵan bul bastamaǵa qaýymdasa bet buratyn kez kelgen syńaıly. Ekinshi qanat: Eýrazııa arnasy 2007 jyly Sankt-Peterbýrgte ótken TMD elderi ekonomıkalyq forýmynda Elbasymyz Kaspııden Qara teńizge “Eýrazııa” sý jolyn tartý týraly tyń oı aıtty. Ortaǵa tastalǵan oıdyń aýqym, tabıǵaty tym erek edi. Dostastyq elderi basshylary, osynaý, jańa, batyl usynysty paıym tarazysynan ótkizý mursatyn alyp tarasty sonda. Ideıalar... Olar ýaqyt tolqynynda týady. Ozyq, ornyqty oı-tuǵyrlarǵa taban tireıdi. Adam, adamzat paıymynyń kúrdeli tarazysynan ótedi. Sondaı kezeńderden ótken ómirsheń bastamalar júre-kele adamzat ıgiligine aınalady. Bizdiń jańa tarıh osyndaı sony jáne batyl oılar órisin ashty. Álemdik aıdyndar qısynyn ynta aıasyna syıǵyza zerdelep kórelik. Sóıtkende, Jer ǵalamsharynyń kók kemer beldeýi – Jerorta teńizi, Qara teńiz, Kaspıı, Aral, Balqash sýlarynyń kelisti tizbegi kózge erekshe túser edi. Qalamgerlik shyǵarmashylyq sál sheginis: men sol kókjaıqyn tizbekti “Planetanyń kók alqasy” dep ataýdy usynyp edim... Kemeńger Tabıǵat Eýrazııa baıtaǵyndaǵy tirshilik máni, ómir sáni, mıllıondardyń salaýatty oıkýmena kepili úshin solaı uıǵaryp jaratqan keremet ol. (Osy Kók alqadan alyp kontınenttiń eń qatal klımatty tórindegi Araldyń zúbárjat “monshaǵy” úzilip ketýi – orny tolmas ókinish te, saldary ǵalam jáne ǵasyrlardy shalatyn qaterli qubylys bolýy da múmkin.) Sonaý uly tizbektiń Azov-Kaspıı aralyǵyndaǵy mań dala baýyryna bir jumbaq basyp jatqan sekildi kórinedi. Búgin endi batyl aıtýǵa bolady: Soltústik Kavkaz aldy men Shyǵys Eýropa jazyǵy túıisken bul ólkede aýqymdy ıdeıanyń kilti, álemdik máni bar ıgi istiń sheshim órisi jatyr. Planetamyz tarıhynyń bir kezeńi osyny ashýǵa septesedi. Azov-Kaspıı arasy, bir kezderi (ensıklopedııa tilimen, “kúni keshe ǵana...”), ózekpen jalǵasyp jatqan. Sirá, bul jerlerde, shartty túrde, “Manych-Kýma” dep ataýǵa bolatyn, arnaly buǵaz jatqan. Bul – antropogen dáýiri dep atalatyn kezeńniń aqıqaty. Sonan bergi kezeńde, Kavkaz taýlarynyń Shyǵys Eýropa jazyǵyna “enteleýi” bul arnany qysyp, aqyry, jaýyp tynǵan. Qazir osy oıysta Kýma-Manych júlgesi jatyr. Orta tusynda, ne Azovqa, ne Kaspııge aýnap keterin bilmeı tuıyqtalyp qalǵan, uzyny 100 shaqyrymnan asatyn Manych-Gýdılo kóli, jaratylys zańyna sáıkes tuzdanyp úlgergen. Sirá, ol ýaqyt, álgi, “Saratov, Orynbor” sııaqty núkteler Kaspıı teńiziniń jaǵasy boldy delinetin tarıhı tusqa sáıkes keledi. Mine, osy uly tarıhı shyndyqty jańa kezeń, jańarǵan ulystar múddesinde qaıta tiriltý, bizge, bizdiń urpaqqa júkteletin zor mıssııa bolǵaly tur. Azov (Qara) teńizinen Kaspııge sý qatynasyn túsirý kerek. Osy ıdeıa, eń aldymen, ǵalamı bolmysqa, sosyn áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası izgi nıetti ustanymdarǵa kereǵar shyqpaıtynyna senim bar. Búgingi jańa pálsafalyq kózqaras talap etetin ekologııa, tabıǵat múddesin aıtsaq, osydan myńdaǵan jyl burynǵy sý jolyn qaıta tiriltý – bul aýmaq-ólkege jat, jasandy, antropogendik áreket bolmas. Soltústik Kavkaz aldy alaby, Kaspıı teńiziniń jaǵalaýlary mundaı tarıhı faktordy “biledi”. Kezinde bul jerlerde sondaı arna men mol sý bolǵan... Al endi, tizgini adamdar qolynda bolatyn endigi esepti sý sebebinen, sonaý, Saratov, Orynbor qalalary qaıtadan teńiz jaǵasynda qalady (ıaǵnı, Kaspıı mańy oıpaty sýǵa nabyt bolady) deý – esh qısynǵa kelmeıtin ýáj. Jaǵdaı tetigi, bizdińshe, basqa máselelerde bolmaq. “Eýrazııanyń” alyp arnasy túgelimen Reseı jerine túsedi. Álemdik teńizderge jalǵanatyn Kaspıı jaǵalaýynda múddeleri úndes, teń quqyqty bes el jatyr. Bul jaǵdaılar ıdeıany saıası turǵydan qamtamasyz etý máselesin birinshi orynǵa shyǵarady. Iаǵnı, arna qurylysynyń sheshimi Reseı memleketiniń saıası erik tuǵyryna tikeleı táýeldi bolady. Bul máselede úlken kórshimizdiń kelisim ǵana emes (“kelisim” bul jerde másele aýqymyn, salmaǵyn qamtı almaıtyn tar uǵym), sonymen birge, qatystylyq, ynta, múdde erigi kerek. Sóıtken jaǵdaıda ǵana, bizdiń munan arǵy ýájderimiz negizdi, oryndy bolyp shyqpaq. Jańa bastamanyń qysqasha baǵyt-jobalary qandaı: Azov qalasy túbindegi teńiz jaǵasynan Kaspııdegi Kızlıar shyǵanaǵyna sheıin 700 shaqyrymdaı jer bar. Bul eki ara – “Kýma-Manych” oıysy dep atalady. Alyp arna osy ańǵarmen tartylady. Bir qaraǵanǵa, Manych ózeniniń atyraýy, onan joǵaryraqtaǵy kólder tizbegi, Kýma quıarlyǵy – arna ózegi qurylysyna suranyp-aq turǵandaı. Biraq, ekologııalyq turǵydan, “Eýrazııa” arnasyn Manych ózenine, Veselyı sý qoımasyna, Manych-Gýdılo kóline, Chograı, Kýma sý júıelerine soqtyrmaı (ıaǵnı, alaptyń sý kózderi tabıǵatyn meılinshe saqtaı otyryp), osy júlgege japsarlas (parallel) tartý tıimdi de, saýatty sheshim bolýy múmkin. Sóıtkende, Rostov, Stavropol ólkesiniń egin alqaptary, jaıylym-toǵaı shurattarynyń murty da buzylmaıdy. Júıedegi 4 shaǵyn ózen, 4 temirjol arna ústimen kópir, akvedýk arqyly ótedi. (Bul jerde, atalmysh arnamen erek alyp muhıt laınerleri ótpeıtinin eskergen jón). Al qajettigi týyp jatsa, álgi atalǵan sý kózderimen arnanyń keı bólikterin ústeýlep otyrý tipti tıimdi bolar edi. (Árıne, bul aıtylǵandardy jobanyń bir yqtımal nusqasy ǵana dep qaraý kerek). Qurylystyń naqty tehnıkalyq parametrlerin belgileý, ıdeıany ınjenerlik turǵyda júzege asyrý – mamandar quzyretindegi sharýalar. Aıqyndaýshy faktorlar san-salaly (saıası, ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne t.b...) bolýy múmkin. Áıtse de, ortaǵa bir-jar esep usynaıyq: 700 shaqyrymdyq arnanyń qulaý eńistigi 28 metr, ıaǵnı ár shaqyrymǵa 4 sm. kólbeýlikten keledi. Jáne arna aǵysy batystan-shyǵysqa, Jerdiń aınalý baǵyty boıyna túsedi. Bul jaǵdaılar dalalyqtyń tynshý ózenindeı tymyq, sabyrly aǵyndy sý joly bolatynyn aıtady. Mundaı buǵazda kemelerdiń júzýine aǵys, qulama degen qubylystardan kóp kedergi bolmaıdy. Bul, óz kezeginde, ózek boıyn kóptegen jasandy qaqpa, shlıýzdermen bógep-retteý jumystarynan qutqarady. Iаǵnı, arna boıynda qosalqy qyzmet, qurylymdar kóp qajet etilmeıdi. Osy jaıt arna qurylysy men ony paıdalaný jumystaryn meılinshe qarapaıym da, arzan sheshýge septesedi. Sý jolynyń birqalypty kólbeýligine qol jetkizý úshin Manych sýaıryǵynda (abs. bıiktigi 26 m.) jer betinen 40 metrdeı tereń qazý jumystary júrgizilýi múmkin. Iаǵnı, arnanyń eń tereń tusy sondaılyq qana bolady. Kelesi sóz retinde, “Eýrazııa” sý jolynyń ıgilik bastaýlaryn birshama zerdeleýge bolar edi. Bul arna ózender aǵynyna tabıǵaty asa táýeldi, kezinde ózi de Aral baýyrynyń kebin qusha jazdaǵan Kaspıı teńizine keletin taǵy bir sý kózi bolady. Ol jáne eshqandaı sýtartqysh-kóterme kómeginsiz (Sibir arnasy mysalyndaı emes), óz ekpinimen aǵatyn erkin sý bolady. Mysaly, osy jolmen Kaspııge jylyna 30-dan 60 tekshe shaqyrymǵa sheıin aǵyn quıyp turýǵa bolady. Bul – ómir yrǵaǵy almaǵaıyp Kaspıı úshin bir kepildi, turaqty ylǵal kózi emes pe? Jáne bul aǵyn Qara teńizdiń siltili ashy sýy emes, Kýban, Don saǵasynan beri tartylatyn Azov teńiziniń salystyrmaly, jumsaq sýy bolady. Osy sý tartý, taǵy bir eseppen, álemdik muhıt deńgeıiniń qaterli kóterilýine de (ıneniń jasýyndaı bolsa da) oń yqpal eteri haq. Eń bastysy, halyq sharýashylyǵyna asa qajet, biraq Kaspıı taǵdyry tym táýeldi Edil, Jaıyq, Kýra, Terek aǵyndaryn óz óńirlerinde birshama erkin paıdalanýǵa múmkindik beredi. (Túbi, ekologııalyq tyǵyryqtaǵy Aral múddesi de osy faktorǵa bir taban tireýi múmkin). Atalmysh arna ózimen japsarlas Manych-Gýdılo júıesiniń kárizdik sýlaryn retteýshi qyzmetin atqarýy da múmkin. Bul rette, ekologtar men agrotehnıkterdi úlken sý kelgende alańdatatyn, jer asty sýynyń kóterilýi, jer betiniń qaıtalap tuzdanýy sııaqty keleńsiz qubylystar bolmaýy tıis. Arna mańaıdaǵy sý kózderinen biraz tómen jatady... Al ekologııalyq tereń zerdeleý Qara teńiz ben Kaspıı tabıǵatynyń ushtasý-úılesýin saraptaıdy. Kezinde bul aıdyndardyń jalǵasyp jatqany tabıǵat “jadynda” bolýǵa tıis. Demek, kóp ekologııalyq jatsyný kútilmeıdi... Al endi, Qara teńizdiń aqtýsha akýlalary Kaspııge kelip, qarakóz ben ıtbalyqtardy qyryp salady eken deý – sýbtropık jaǵajaıynda shomylsań akýladan ólesiń degen sııaqty qısynsyz gáp. Árıne, ekolog-mamandar, ózge de sala saraptaýlary qatarynda óz sózderin aıtatyn bolady. Arnanyń ekonomıkalyq tıimdiligi – úlken másele. Eýrazııa keńistiginiń toqsan taraý joly toǵysqan ólkemiz úshin taǵy bir ǵajap perspektıva – álemdik muhıttarǵa týra jol ashylǵaly tur. Sý joly álemde moıyndalǵan eń arzan, eń tıimdi jol. Respýblıkamyz teńizjaǵalyq elge aınalady... Qalamgerlik beıneli oı qanatynda, men Qazaqstannyń sonaý, Ońtústik-Shyǵys irgesi, Alataý men Altaı arasyndaǵy alyp ańǵarlar alabyn Eýrazııanyń “Uly qaqpalar ólkesi” dep ataýdy usynyp edim. Endi biz úshin “Uly teńizder qaqpasy” nemese álem muhıttaryna jol ashylatyn bolady. Bul jol Eýropa men Shyǵys, Ońtústik-Shyǵys, túbi, Ońtústik Azııanyń “uıqydan oıanyp jatqan” aımaqtaryn tıimdi jaqyndatady. Jarty álem úshin ıgilik arnasy bolýy múmkin. Ideıa – Qazaqstandiki, ol – Qazaqstan basshysynyń aýzymen alǵash aıtyldy. Alǵashqy esep boıynsha, qurylys baǵasy 6 mıllıard dollar kóleminde. Endigi sóz kezeginde, Kaspıı boıyndaǵy bes el faktory oıǵa oralady. Bul faktordy aınalyp ótýge bolmaıdy. Kórshilerdiń osynaý ıdeıaǵa kózqarastary qandaı? Kaspıı alabynda jatqan irgeles Túrkimen, Iran, Ázirbaıjan elderi álemdik aıdyndarǵa shyǵýǵa nege múddeli bolmasqa?!. Ásirese, Túrkimen, Ázirbaıjan úshin teńizjaǵalyq el bolý keleshegi tartymdy emes pe? Ol elder úshin de ǵajap múmkindik ashylǵaly tur. Al Parsy shyǵanaǵy jáne Úndi muhıtyn jaǵalap jatqan Irannyń “Eýrazııa” arnasy arqyly Jerorta teńizine shyǵar joly Arab túbegin aınalýdan 2000-3000 shaqyrymdaı qysqa bolady eken. Al Qara teńiz jaǵasyndaǵy, Dýnaı alabyndaǵy Eýropa memleketterine parsy elinde bul sý jolyna basqadaı tıimdi balama joq deýge bolady. Ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı-adamı qatynas tek Shyǵystyń ǵana múddesi emes. Ekinshi jaqtan Batystyń da osy qatynasqa ynta-múddesi zor ekeni daýsyz... Mıllıardtaǵan qarjy talap etetin arna qurylysy osynaý yntalylyq pen qatystylyqqa shaqqanda, aıtarlyqtaı jeńil nusqaǵa túsýi múmkin. Bul jaıttar máseleniń saıası jaǵynyń mańyzyn taǵy da alǵa tartady. Túptep kelgende, ózara tıimdi yntymaqtastyq, syndarly saıasat, pragmatıkalyq esepke taban tiregen senimdi tuǵyr qajet. Eń aldymen, Reseı memleketiniń bul máseledegi ustanymyna kóp nárse qatysty. Reseıdiń Edil atyraýy, Soltústik Kavkaz, ońtústik dalalyq ólkeleriniń ekonomıkasy da osy arnamen jańa serpin alýy múmkin... Álemde halyqaralyq, ǵasyr dástúrli elderdi kóktep ótip jatqan, júz shaqyrymdyq Sýes, Panama, Kıl kanaldarynyń úlgi-mysaldary bar... Mán-mazmuny ǵalam aýqymdy bul ıdeıalar keshegi bir ótkenmen qosa minelgen “alyptyq syrqaty”, isinip-kebingen ásiretyrashtyq jeligi emes, jańa tarıhymyzdyń aqıqaty usyna bastaǵan dilgir ómir qajettilikteri. Búgin júzege asa bastaǵan transeýrazııalyq Batys Eýropa-Batys Qytaı avtojoly, Qazaqstan-Iran temirjoly qurylystary osynyń alǵashqy qarlyǵashtary. Demek, ǵasyrlar boıy adamdar kóńilin baýraǵan osynaý izgi oılardy batyl júzege asyrýdyń, adamzat ıgiligine aınaldyrýdyń ýaqyty keldi. Saılaýbaı JUBATYRULY, jazýshy, ekolog. Qyzylorda oblysy.