Koreıa Respýblıkasynda Qazaqstan jylynyń ashylý saltanaty ótti
Qazaqstan men Koreı eli arasyndaǵy qarym-qatynastyń órbigenine de biraz jyldyń júzi boldy. Sol baılanystyń jyl ótken saıyn nyǵaıa túsýiniń bir kórinisi retinde Seýlde ótken Qazaqstannyń Koreıa Respýblıkasyndaǵy jylynyń saltanatty túrde ashylýyn aıtsaq ta jetkilikti. Bul sharany ótkizýge QR Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammedtiń bastaýymen 150-den astam adam barǵan bolsa, osy toptyń quramynda Seýlge aldyn ala jetken biz onyń óte joǵary deńgeıde ótýine koreı aǵaıyndardyń asa yntaly bolǵandyǵyn, kún-tún demeı daıyndyq qamynda júrgendigin aıta ketsek deımiz. Qazaqtyń san-salaly óneri men mádenıetin osyndaǵy jurtshylyqqa jan-jaqty tanystyrýdy, eki el arasyndaǵy rýhanı baılanysty keńeıtýdi kózdegen bul shara Seýldegi “Hýam Art Holl” mádenıet ortalyǵynda ótti. 1985 jyly tuńǵysh ret óz esigin ashqan osy ortalyqtyń bas rejısseri Pak He Vonnyń aıtýynsha, eki el arasyndaǵy osynaý mádenı baılanystyń bastamasy el ómirindegi eleýli oqıǵa. Sondyqtan da eki el arasyndaǵy baılanystyń nyǵaıa túsýine azdy-kópti eńbek sińirý ózi úshin zor baqyt. Resmı sharanyń ashylý saltanatyna jınalǵan qaýym aldymen osy ortalyqtyń foesinen “Qazaqstan – Eýrazııanyń júregi” atty fotokórmeni tamashalady. Fotokórmeden Qazaqstannyń saıası-ekonomıkalyq tynysyn (onyń ishinde Koreıa Respýblıkasynyń prezıdenti Lı MNn Baktyń ótken jyly Astanaǵa barǵan saparyn baıandaıtyn kórinister de qamtylǵan), jas Astananyń búgingi saltanatyn, sondaı-aq qazaqtyń baı mádenıetin, sulý tabıǵatyn, darhan dalasyn, ǵylym men bilim jetistikterin, Qazaqstandy mekendeıtin halyqtar birligin pash etetin kórinisterdi kórip, Qazaqstannyń búgingi tynys-tirshiliginiń qanshalyqty kórikti ekenin, kelesheginiń budan da qýatty bolatynyna kóz jetkizgen koreı aǵaıyndar osy foedegi “Uly dalanyń asyl muralary” kórmesinen de kóp oı túıgenin bizben tamsana bólisip jatty. Bul kórmege qoıylǵan ekspozısııalardyń eń bastysy – Esik qorǵanynan tabylǵan “Altyn adamnyń” kıim-keshegi men qarý-jaraǵyndaǵy ózgeshe órnek, eshkimdi qaıtalamaıtyn qaısar jaýyngerdiń saltanaty qazaqtyń arǵy tegi osal bolmaǵandyǵyn ondaǵy jurtqa pash etkeni anyq. Sondyqtan da shyǵar, Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń qyzmetkeri Jansulý Mahambetshınaǵa osy jádiger jóninde san alýan suraqtar berýshiler qatary mol boldy. Onyń qyzyǵýshylyq bildirgenderdiń bárine jaýap berýge úlgermeı jatqanyn kórip, Altyn jáne baǵaly metaldar mýzeıi dırektorynyń orynbasary Oljas Baımuhanov pen ekspozısııalar men kórmeler uıymdastyrý tobynyń jetekshisi Qanat Shoman da aıanyp qalǵan joq. Kóz arbaǵan “Altyn adamnyń” Almatynyń túbindegi Esik qorǵanynan 1969 jyly tabylǵanyn, A.Tanabaev bastaǵan toptyń restavrasııalaýynan ótken bul baǵaly jádigerdiń búginde jer sharynyń biraz elin, atap aıtqanda Germanııada, Arab elderinde, Londonda jáne t.b. memleketterde bolyp kópshiliktiń kózaıymyna aınalǵanyn egjeı-tegjeıli baıandap jatty. Sondaı-aq osy kórmege qoıylǵan Shiliktiden, Berelden, Jalaýlydan tabylǵan ejelgi saq dáýirinen syr shertetin 4 myńnan astam altyn buıymdar arqyly qazaq dalasynyń qoınaýy tunyp jatqan tarıh ekendigine sondaǵy aǵaıyndar osy azamattardyń júıeli áńgimesi arqyly qanyǵa tústi dese de bolady. Qazaqstan óner sheberleriniń konserti osy ortalyqtyń 643 oryndyq konsert zalynda ótken. Qazaqtyń qyzyldy-jasyldy oıý-órnegimen ózgeshe qulpyrǵan sahna shymyldyǵy ashylǵanda beınebir kókten kúmis shashylǵandaı aınala kóz qaryqtyrar ásemdikke bólengen. Kókten kúmis shashylǵandaı degen teńeýdi bul jerde biz tek ásireleý úshin aıtyp otyrǵanymyz joq. Shyn máninde sahnanyń qazaqtyń janyna etene jaqyn kúmis tárizdes túspen kómkerilgenin, soǵan oraı zaldyń ishinde kúmis ushqyndap turǵandaı áser etkenin aıtyp otyrmyz. Konsert aldynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Koreıa Respýblıkasynyń Prezıdenti Lı MNn Bak sóz sóılep, eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq, rýhanı baılanystardyń aldaǵy ýaqytta barynsha nyǵaıa túsetinine senim bildirdi. Bul jóninde gazetimizdiń basshysy Saýytbek Abdrahmanovtyń maqalasynda egjeı-tegjeıli aıtylǵandyqtan, ony qaıtalap jatýdy jón kórmeı otyrmyz. Sonymen konserttiń betasharyn Súgirdiń “Bozingenimen” Nurǵısa Tilendıevtiń qos perzenti, ıaǵnı Dinzýhra Tilendıevanyń dırıjerlik etýimen “Otyrar sazy” orkestri ashty. Áne, uly dalanyń tósin qaq jaryp júzip kele jatqan arýananyń úni men samal jeldiń sybdyry bir birimen bite qaınasyp, osy baıtaq dalanyń tól perzenti qazaq degen qaısar halyqtyń jomart júreginiń lúpilindeı kúı tilinde kúmbirlegen. Mýzykaǵa tilmashtyń keregi joq degen sóz ras-aý. Budan keıingi Ramazan Stamǵazıevtiń oryndaýyndaǵy Birjan saldyń “On saýsaǵyn da”, Talǵat Musabaevtyń oryndaýyndaǵy Balýan Sholaqtyń “Sursha qyzyn da”, Maıra Muhamedqyzynyń shyrqaýyndaǵy qazaqtyń halyq áni “Qaraǵym-aıdy da”, Nurlan Bekmuhambetov aıtqan Abaıdyń “Kózimniń qarasy” ánin de koreı jurtshylyǵy ózgeshe yqylaspen qarsy aldy. Mundaǵy jurtshylyq ta qazaq sııaqty ishki sezimi júzinde jazýly turatyn halyq pa dep qaldyq. Sodan da olardyń aıamaı shapalaq urýmen qatar, bir birine áldeneni aıtyp rıza keıippen bas shulǵysyp jatýyn óner qudiretine bas ııýi dep qabyldadyq. Jalpy, bul keshte oryndalǵan árbir án men kúı, bı jurtshylyqqa meılinshe qazaqtyń jan álemin jaıyp saldy dese de bolady. Ásirese, Astanadaǵy Qazaq mýzyka akademııasynyń oqýshylary, balǵyn kúıshiler Berik Baltabekov, Almas Asylbekov, Qurmetbek Baýyrjan, Nurádil Barmaqov ortaǵa shyǵyp, kúıden shashý shashqanda kórermen qaýym óz áserlerin irke almaı, qaıta-qaıta qol soǵyp, olardy sahnadan jibergisi kelmegen. Keıinnen bizben jolyqqan sondaǵy aǵaıyndar aldymen osy balalardy tilge tıek etip, olardyń oryndaý sheberligimen qosa, “mine, qazaq degen osyndaı bolady” degendeı júzderindegi jigerge, órlikke toly alapat qubylysqa qyzyqqandaryn jasyrmady. Rasynda da osy balalardyń sahnada barynsha aıbattanyp, bar ómirdiń tynysy osy qos ishekte órilip jatqandaı jurtshylyqty eriksiz baýrap alǵanyna ózimiz de eriksiz súısingen edik. Jalpy, osy keshte óner kórsetkenderdiń eshqaısysy da qurmet pen qoshemetten kende bolmady. Osy joly qazaqtyń tól ónerimen qatar L.Mınkýs, L.Delıb, A.Vıvaldı, P.Chaıkovskıı, S.Kardıllo, P.Sarasatte, Sh.Gýno, L.Densa sııaqty álemge tanymal kompozıtorlardyń da shyǵarmalary oryndaldy. K.Baıseıitov atyndaǵy Ulttyq opera jáne balet teatrynyń kameralyq orkestri (dırıjeri Aıdar Abjahanov pen Abzal Muhıtdınov) shyǵarmanyń reńkin barynsha baıytyp, ishki ıirimin jarqyrata ashyp kórermen kóńilinen shyqty. Osy orkestrdiń súıemeldeýimen án aıtqan Nurjamal Úsenbaeva, Jannat Baqtaı, Medet Shotabaev, Andreı Tregýbenko, Azamat Jyltyrkózev te elimizdiń talantty adamdarǵa meılinshe baı ekenin, olardyń árqaısysy jurt júregin jaýlap alǵan tanymal oryndaýshylardyń qaı-qaısysymen de kásibı sheberligi jaǵynan ıyq tirestire alatynyn pash etti. Osy jerde erekshe bólip aıta ketetin jáıt, Qazaqstandaǵy Koreı mýzykalyq teatry ártisteriniń oryndaýyndaǵy koreı halqynyń “Dala jańǵyryǵy” atty bıi men “Otyrar sazy” orkestriniń oryndaýyndaǵy “Arıran” atty án de sondaǵy jurtshylyq úshin ózgeshe syı boldy. Iá, olar úshin bunyń ózgeshe syı bolatyndaı da jóni bar. Tarıhyna úńilseńiz, koreı halqy da talaı zulmatty bastan keshirgen halyq. Sondaı kezeńniń birinde olardyń bir bóligi Qazaqstanǵa kelip pana tapty. Qazaqtyń jomart qushaǵynda ósip-ónip, baqýatty turmys keshýmen qatar ulttyq mádenıetinen de qol úzbeı otyr. Bul sózimizdiń bir dáleli retinde Almatydaǵy Koreı mýzykalyq teatrynyń tynys-tirshiligin aıtsaq ta jetkilikti. Mundaı teatr álemde koreı elinen keıin tek bizdiń elimizde ǵana bar. Al Qazaqstan halqy Assambleıasynyń quramyna kiretin koreı mádenı ortalyǵynyń fılıaldary elimizdiń ár aımaǵynda jumys isteıtini taǵy da óz aldyna bir áńgime. Árıne, munyń bárinen mundaǵy jurtshylyq búginde tolyq habardar. Koreıa Respýblıkasynyń Prezıdenti Lı MNn Baktyń osy jıyn ústinde Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevqa jáne barsha qazaq halqyna rahmet aıtýy jaıdan-jaı emes. Qandastaryn panalatýmen qatar, olardyń óneri men mádenıetiniń barynsha gúldenýine jaǵdaı jasap otyrǵan elimizge degen shynaıy alǵysy dese de bolady. Bir qyzyǵy, kópshilik konsertten keıin de ýaqyttyń biraz bolǵanyna qaramastan, bet-betine taramaı, álginde ǵana tamashalaǵan kórmeni qaıtadan aralap kóre bastady. Munyń ózi de, árıne, qazaq óneri men tarıhyna degen qyzyǵýshylyqtan týǵany anyq. Rasynda da bul oıymyz bizdi aldamaǵan eken, osy tusta ózimiz jolyqqan adamdardyń eshqaısysy da syrt bermesten, óz áserlerin bizben bólisýge asyqqan. Endi sol ózimiz tildesken birqatar adamdarǵa sóz kezegin berelik. Mine, bir top jastarǵa áldeneni jigerlene áńgimelep turǵan adamǵa jaqyndap kelemiz. Ol ózin tanystyrǵan boıda orys tilinde sóılep ketti. – Men osy Seýldegi Han-Kýk ýnıversıtetiniń professorymyn. Aty-jónim Ge En Bang. Orys tilin jaqsy bilemin. Al myna jastar meniń shákirtterim. Shynymdy aıtsam, myna kórme men qazaq óneriniń keshi maǵan keremet unady. “Altyn adam” men qazaq jerinen tabylǵan qundy buıymdardy kórip, tipti tańǵalǵanymdy jasyra almaı turmyn. Qyzyqqanym sonshalyq, Qazaqstan tarıhyn endi tereńirek tanýǵa, ony zertteýge bekem bel baılap otyrmyn. Fotokórmeden kórgen búgingi qazaq eliniń ásem kórinisteri de ózimdi eriksiz eliktirip áketti. Men ǵana emes, shákirtterime de búgingi kesh umytylmastaı áser syılady. Ásirese, kishkentaı dombyrashylardyń ónerleri bárimizge de unady. Olardy óner qudireti asqaqtatyp, kóz aldymyzda bıiktetip jiberdi. Kishkentaı balalary mundaı bolsa, qazaq teginde ónerpaz halyq eken-aý degen oıǵa qaldym. Konsertten taǵy bir túıgenim, qazaq óneri shyn máninde san qyrly eken. Birinen biri ótedi. Biz búgin Qazaqstanda turatyn qandastarymyzdyń óz ónerin óshirmeı júrgenine de kýá boldyq. Oǵan barynsha jaǵdaı jasap, qamqorlyqqa bólep otyrǵan qazaq eline óz atymnan, barsha jerlesterimniń atynan myń taǵzym – degen ol bizge ıilip qurmet kórsetti. Al “Altyn adamnyń” janynda birqatar ýaqyt tapjylmaı, zerdeleı qarap turǵan adam ózin bizge Koreı damý banki qarjy tobynyń bas dırektory Mın degen kisi bolamyn dep tanystyrdy. – “Altyn adam” maǵan ǵalamat áser syılady. Túp tamyryna úńilsek, “Altyn adamnyń da” jáne osyndaǵy buıymdardyń árqaısysynyń astarynda da qanshama tarıh tunyp jatyr deseńizshi. Tipti, qazaq elin buryn-sońdy kórmegen adamnyń ózi de osy buıymdarǵa qarap-aq bul eldiń tarıhy tym áride, tym tereńde jatqanyn ańǵaratyny sózsiz. Qazaq óneri de barynsha baı eken. Kópten beri dál osylaı dem almaǵan ekenmin, búgin ózgeshe sergip qaldym. Qazaq eli týraly málimetim kóbeıdi. Demek, eki el arasynda mundaı sharalardyń ótýi óte qajet dep bilemin. Álginde eki el prezıdentteri aıtyp ótkendeı, mundaı barys-kelis halqymyzdyń arasyn barynsha jaqyndastyra tússe kerek. Aınalańyzǵa qarańyzshy, osy aıtqanym, úıdi-úıine taramaı, kórmeni qyzyǵa tamashalap turǵan jurttyń kóńil-kúıinen de aıqyn baıqalyp turǵan joq pa – dedi ol. Qazaqstan elshiliginiń qyzmetkeri Bátes Omarovanyń qasyndaǵy bir qyzben qazaq tilinde áńgimelesip turǵanyn kórgenbiz. Bir kezde ol bizdi álgi qyzben tanysýǵa shaqyrǵan. Qyz qazaq tilinde aǵyp tur. Aty da qazaqsha. О́zin Injý dep tanystyrdy. Biz ony Koreıada oqıtyn qazaqstandyq stýdenttiń biri bolar degenbiz. Sóıtsek, Injý koreı qyzy eken. Ol Han Kýk ýnıversıteti Orta Azııa fakýltetiniń qazaq tili bólimin bitiripti. – Aý, esimiń qazaqsha ǵoı? – dedik biz sener-senbesimizdi bilmeı. – Iá, injý-marjan degen sóz qazaq tilinde asyl tas degen uǵymdy beredi. Al koreı tilinde injý bolashaǵy jarqyn degen maǵynany bildiredi. Han Kýk ýnıversıtetiniń Orta Azııa fakýlteti 2004 jyly ashylǵan bolatyn. Sol jyly qazaq tobyna alǵash túsken stýdenttiń biri ózim boldym. Budan keıin Almatydaǵy Álem tilderi ýnıversıtetine baryp, onda eki jyl oqyp qaıttym. Maǵan qazaq tiliniń unaǵany sonshalyq, tez meńgerip alǵanym óz aldyna, osy kúni bilgen ústine bile túskim keledi – dep ol jarqyldaı kúlgen. Osy sát jol-jónekeı ánshi Ramazan Stamǵazıev aıtqan áńgime esimizge oraldy. – Osydan biraz buryn Koreıada bolǵanmyn. Sonda koreıdiń órimdeı qyz-jigitteriniń qazaqshaǵa tym jetik ekenin kórip tańǵalǵanym bar. Bir ǵajaby, sol jastardyń bári bizge ózderin Juldyz, Qundyz degen sııaqty qazaq esimderimen tanystyrdy. Nesin aıtasyń, sol joly basqaǵa jaltaqtamaı, óz tilimizdiń bir rahatyn kórip edik. Eger aldaǵy ótetin sharaǵa sol jastardy tartsa, Qazaqstannyń bul kelisi atyna saı bolar edi-aý. Biraq, uıymdastyrýshylar ózderine ońaı jaǵyna júgiredi ǵoı... degen bolatyn ol. Rasynda da Ramazannyń aıtqany keldi. Qazaq tiline besaspap mamandar munda jetip-artylatynyna qaramastan, mádenı sharanyń barysynda ádettegideı ózge tildiń kómegine júgingenbiz... Injýdiń aıtýynsha da, qazaq tilin biletin jastar munda az emes eken. – Qazaq tilin meńgerý senderge qıynǵa túsken joq pa? – dedik biz Injýdiń mańaıyna áp-sátte toptasa qalǵan qyzdarǵa qarap. – Joq. Ynta bolsa esh qıyn emes. Onyń ústine eki tildiń grammatıkasy da, úndestigi de óte jaqyn. Sodan da biz tez meńgerip aldyq. О́zimizge sabaq beretin Hýan degen professorymyz QazMUÝ-da bir jyldaı jumys istep kelgen tájirıbeli muǵalim. Sol kisi árdaıym tildi meńgerý eń aldymen yntaǵa baılanysty deıdi. Sol sózdiń shyndyǵyna biz de kóz jetkizdik, – dedi olar múltiksiz qazaq tilinde. Osy sát biz ómir boıy óz elinde tursa da ana tilinde múldem sóıleı almaıtyn óz qandastarymyzdy eske alǵanbyz. Al tiri qazaqty alǵash kórip turǵan myna jastar bolsa, qazaq tilinde aǵyp tur. Shamasy Hýan professor aıtqandaı, bári de yntaǵa baılanysty-aý... Munda oqyp jatqan qazaqstandyq jastar da az emes eken. Bizge ásirese olardyń toptasyp, birge júrgeni unaǵan. Mine, janymyzǵa júgirip kelip amandasqan qazaqstandyq jastardyń bir tobymen tanysyp jatyrmyz. Evgenıı Hon Seýlge 2008 jyly kelipti. Almatylyq jas jigit búginde Koreıanyń memlekettik basqarý jáne menedjment ınstıtýtynda oqıtyn bolsa, Evgenıı Kım, Aleksandr Kım, Olga Hon sııaqty jastar basqa oqý oryndarynyń stýdentteri eken. – Ártúrli oqý oryndarynda oqyǵanymyzben jubymyz jazylǵan emes. Bizdi biriktiretin kúsh – týǵan elge degen saǵynysh. Árıne, biz Koreıanyń tarıhı Otanymyz ekenin jaqsy bilemiz. Biraq, biz úshin naǵyz Otan – ol Qazaqstan. Oqýdy bitirgen soń mindetti túrde elge oralamyz. О́z elimizdiń keleshegi úshin qyzmet etsek deımiz – deıdi olar da jarysa. – Biz búgin birge oqıtyn dostarymyzǵa Qazaqstandy tereń tanystyrýǵa múmkindik týǵanyna óte qýanyp turmyz. Eshqashan Qazaqstanda bolmaǵan joldastarymyz myna kórmeni kórgennen keıin “Qazaqstan ózderiń aıtqandaı, baılyǵy tunyp jatqan el eken-aý” dep tańdanysty. Al biz bolsaq, teńizdiń sýy tamshydan degen, alys jolǵa ákelgen osy jádigerlerden-aq bizdiń elimizdiń qanshalyqty tarıhy tereń, jeri baı ekenin shamalaı berińder dep maqtanyp ta aldyq – dedi Olga Hon osy arada áńgimege kıligip. Biz bul jerden osynda oqıtyn qazaq qyzdaryn da kezdestirdik. Olar koreı tilin meńgerip júrgen jastar eken. Qazaqstannan kelgen aǵaıyndaryna járdemge kelip, urshyqsha úırilip júrgen Gúláıim Núsipbekova men Áıgerim Aıdarova da Han Kýk ýnıversıtetinde ózderimen birge oqıtyn dostaryn erte kelipti. Olar da óz qurbylaryna búgingi sharanyń unaǵanyna meılinshe qýanyshty. Shamasy, el qadirin shette júrgen adam erekshe túısine me deımin. О́zimiz kezdesken qazaq jastary ǵana emes, tarıhı Otanynda júrgen qazaqstandyqtardyń da osy mádenı sharanyń bıik deńgeıde ótip, ony jurtshylyqtyń qyzyǵa tamashalaǵanyna shyn nıetimen qýanǵanyna kýá boldyq. Qazaqstandyq patrıotızm degenimiz de osyndaı aqjarma nıetten bastaý alsa kerek qoı. Qazaqstannyń Koreıa Respýblıkasyndaǵy jylynyń ashylý saltanatyna sondaǵy ózge el dıplomatııalyq korpýsynyń ókilderi de kóptep kelgen eken. Bizge solardyń birqatarymen jolyǵyp, áńgimelesýdiń sáti túsken. Solardyń biri – Reseıdiń Koreıa Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Konstantın Vnýkov edi. – Jaratqannyń ámirimen Qazaqstan men Reseıge bir birimen tyǵyz qarym-qatynasta bolý baqyty buıyrǵan. Iá, biz máńgilik kórshi bolý mańdaıymyzǵa jazylǵan eldermiz. Sondyqtan da eki el arasyndaǵy tyǵyz qarym-qatynasty aıtpaǵanda, mundaǵy Qazaqstan men Reseı elshilikteri de bir birimizge alabóten ish buryp turamyz. Búgingi keshke de osyndaı kóńil jeterlik shaqyrýmen kelip otyrmyn. Ol úshin Qazaqstan elshiligine zor rahmet. Nege deseńiz, búgingi keshten erekshe áser alǵanymdy jasyrǵym kelmeıdi. Fotokórme de, kóne jádigerler de, óner sheberleriniń konserti de Qazaqstannyń keshegisi men búgininen syr shertýmen qatar, osyndaǵy ár adamǵa orny bólek lázzat syılady. Bul sózimdi dáleldep áýre bolýdyń esh qajeti joq. Koreılerdiń kórmeni de, qazaq ónerin de zor yqylaspen tamashalaǵanyna ózderińiz de kýá bolyp otyrsyzdar. Eń bastysy da osy ǵoı – degen elshiniń sózin onyń janyndaǵy jubaıy da qostap jatty. Bizben áńgimelesýge peıil bildirgen “Samsýng” korporasııasynyń energetıkalyq máseleler jónindegi bas menedjeri Vı En Sok degen azamat sózdi eń aldymen Qazaqstanda óziniń jıi bolatyndyǵynan bastaǵan. – Sizderdiń elińiz óte baı ekenin jaqsy bilemin. Tabıǵaty da ásem. Ásirese, Alataýdyń kórki ózgeshe. Almatyǵa barǵan kezde Kóktóbege shyǵýdy unatamyn. Alaıda... dep baryp sál bógelgen ol qymsyna turyp qalanyń ústi qaptaǵan kók tútin ekenin aıtqan. Osy sózdi beker aıttym-aý degendeı keıip tanytqan ol odan ári – ony ózderińiz de jaqsy biletin shyǵarsyzdar degen sózdi qosty da, áńgimeni búgingi keshke buryp, ózine qazaq óneriniń ábden unaıtynyn, ásirese, búgingi keshten mol áser alǵanyn tilge tıek etti. Sondaı-aq ol áńgime barysynda ár qazaqstandyqtyń úıindegi turmystyq tehnıkanyń da koreı elinde jasalǵanyn sóz ete kelip, álemdik rynokqa shyǵýdyń ońaı emestigin, koreı halqynyń eńbekqorlyǵy arqasynda ondaı múmkindikke qol jetkizip otyrǵandaryna da toqtalǵan. Alǵashynda mundaı pikirdi nesine aıtyp tur degen oı kóńilde qylań bergenimen, túbine oı júgirtseńiz, onyń bul maqtanyshy oryndy ekenin de baıqaısyz, koreı halqynyń búgingi jetistigi rasynda da tynymsyz izdenistiń nátıjesi ekenine eriksiz den qoıasyz. Osy oraıda ózimiz kýá bolǵan bir jáıt ta oıǵa oralǵan. Bul sonaý 90-jyldary bolatyn. Elimiz alǵash táýelsizdik alǵan kezeń. Sol kezde Almaty qalasynyń búgingi ákimi Ahmetjan Esimovtiń bastaýymen Ońtústik Koreıanyń astanasy Seýl qalasyna barǵanbyz. Maqsatymyz –osyndaǵy úsh jekemenshik, atap aıtqanda “Samsýng”, “LG elektronık”, “Deý” sııaqty iri kompanııalarmen kelisim-shartqa otyrý bolǵandyqtan, olardyń jumysymen egjeı-tegjeıli tanysqan da bolatynbyz. О́zderindegi jumys yrǵaǵyn bizge kórsete júrip, “Samsýng” korporasııasynyń prezıdenti aıtqan myna bir áńgimeni de umytqanymyz joq. – Men táýligine jıyrma saǵat jumys isteımin. Al qalǵan tórt saǵat tamaqtanýyma, uıyqtaýyma, otbasyma kóńil bólýge, qysqasy jumystan tys tirligime ketedi. Al qatardaǵy koreı azamattary da az jumys istemeıdi. Olar da shamamen táýliktiń on alty saǵatyn jumysqa arnaıdy degen bolatyn áńgime oraıyna qaraı. – Kompanııa prezıdenti retinde ózińizdi tym qajamaýǵa da bolatyn shyǵar – dedi osy sát bizdiń aramyzdan suraq qoıǵan áldekim. – Joq, óıtýge múlde bolmaıdy. Eger men ózimniń kúndelikti jumys yrǵaǵymdy ózgertsem, básekelesterimiz basyp ozyp, kompanııa qurdymǵa ketýi ábden múmkin – dep ol áńgimeni qysqa qaıyrǵan. Nesin jasyraıyq, keńestik psıhologııadan áli aryla qoımaǵan, jıyrma saǵat jumys istemek túgili, solaı bolýy múmkin-aý dep te oılamaıtyn biz onyń bul sóziniń baıybyna dál sol kezde onsha boılaı qoımaǵanymyz anyq. Endi, mine, naryqtyń qatal zańy básekelestiktiń ne ekenin ózimizge de dáleldep jatyr. “Samsýng” korporasııasynyń prezıdenti aıtqan áńgimeni umytpaǵandyǵymyzdan da shyǵar, biz Seýlge kelgen boıda ózimizdi qarsy alǵan adamdardan osy kompanııalardyń búgingi jaı-kúıin suraǵanbyz. Olardyń aıtýynsha, “Samsýng” te, “LG elektronık” te baıaǵysynsha gúldený ústinde eken. Al “Deý” kompanııasy bolsa usaqtalyp, tarap ketipti. Shamasy, básekelesterine tótep bere almaǵan bolýy kerek. Muny álemge tanylǵan iri kompanııalardyń da ózin-ózi udaıy qamshylap otyrmasa, naryqtyń qurbanyna aınalýy ábden múmkin ekendigi bizdiń elimizdiń kásipkerlerine sabaq bolsa degen oımen aıtyp otyrmyz. Árıne, táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldardaǵydaı emes, bizde de kóp dúnıe búginde ózgerip jatyr ǵoı. Alaıda, ózge elge, onyń ishinde Koreıaǵa ázirge bizge tamsana turýǵa týra keletini anyq. Olaı deıtinim, munda adam janyna kerektiniń bári ózderinda shyǵarylady. Al bizdiń bul deńgeıge búgin-erteń jete qoıatynymyz ekitalaı. Degenmen, aýyzdy qý shóppen súrtip, qulazýdyń da qajeti joq. О́ıtkeni, biz jańa bastasaq ta bilim-ǵylymdy alǵa shyǵaryp, oǵan basa kóńil bólip otyrmyz. Endeshe, “Ondaı bolmaq qaıda dep, Aıtpa ǵylym súıseńiz” dep Abaı aıtqandaı, bizdiń elimizdiń de óz ónimimen, ózindik mádenıetimen álemdi ózine qarataryna bek senimdimiz. Tek óz jolymyzdy durys tańdap, qaı turǵydan alǵa shyǵýdyń múmkindigin baǵamdaı bilýdiń mańyzy zor. Ásirese, jylt etken jańalyqtarǵa kóńil bólip, ǵylymnyń múmkindigin paıdalana bilsek, utarymyz mol. Biz buǵan deıin ózimizge qatysty-qatyssyz sebepterden, eń bastysy enjarlyqtan utylysta kele jatqan elmiz. Tipti bul sózimizdiń rastyǵyn dáleldep jatýdyń da esh qajeti joq. Áıtse de ózimiz kýá bolǵan nemquraıdylyq dertiniń bir mysalyn aıta ketsek te artyq bolmas. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda bıologııa ǵylymdarynyń doktory Jekenaı Mamytov degen aǵamyzdyń sor jáne sortań jerlerden mol ónim alýǵa bolatyndyǵy jóninde ashqan jańalyǵyn, uzaq jyldar boıǵy izdenisin óz elimizde iske asyrý úshin qaqpaǵan esigi qalmaǵanyn kózimiz kórgen. Alaıda, ǵylym múmkindiginiń ısi muryndaryna barmaıtyndar onyń ashqan jańalyǵyna múldem moıyn burmaǵan. Sóıtip, ǵalymnyń saly sýǵa ketip júrgende halyqaralyq ǵylymı jýrnaldan maqalasyn oqyǵan qytaılyqtar ony qolqalap ózderine shaqyrǵan. Ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashyp, onyń tizginin ǵalymǵa bergeninen de habardarmyz. Neshe jylǵy eńbegimniń jemisin óz elim kórsin degen nıetinen eshnárse shyqpaǵan álgi aǵamyz sol elge baryp jumys isteýge májbúr boldy. Sóıtip, sor jáne sortań jerdi ıgerýdiń tyń múmkindigin solarǵa úıretti. Al biz bolsaq, búginde sol elden kelip jatqan túrli ónimderdi tutynýdy qanaǵat tutyp júrmiz... Osyndaı nemquraıdylyqtyń kesirinen qanshama tyń ıdeıalar shetke ketip jatyr deseńizshi. Tipti qazirgi kúnde de ketip jatqany anyq. Olaı deıtinim, elimizde oı urlyǵymen aınalysýshylar jetip artylady. Kókeıin tesken negizgi maqsatyn búrkemelep, ártúrli konkýrstar uıymdastyryp, táýir ıdeıalardy, tyń bastamalardy bolmashy tıyn-tebenge aıyrbastap alatyndardyń biri retinde “Soros” qory da bizge sor bolyp jabysqanyn kózi qaraqty jurttyń bári biledi. Osynyń bárin oılaǵanda ish qazandaı qaınaıdy. Apyraı, jan-jaǵymyzǵa nege qaramaımyz? Bizden kósh ilgeri ketken elderden nege úırenbeımiz deımiz ǵoı baıaǵy. Alysqa barmaı-aq osy Koreıany ǵana alaıyqshy. Bul elden qaı turǵydan bolsa da bizdiń úırenerimiz az emes sııaqty. Ony ózimiz aıta bergenshe ózimizben pikir almasyp, osy sapar barysynda qatar júrgen Mı Ra degen koreı qyzynyń pikirin tyńdap kórelik. – Bizdiń elimiz Qazaqstan sııaqty tabıǵı resýrsqa baı emes. Sondyqtan da eldi tyǵyryqtan alyp shyǵýdyń bir joly jáne naqty joly biz úshin adam resýrsyn iske qosý boldy. Jastar jan-jaqtan bilim aldy. О́z elimizde de bilim sapasyna erekshe kóńil bólindi. Kóp uzamaı bul is óz nátıjesin berdi. Sonaý 70- jyldar Koreıa úshin naǵyz býyrqanǵan tabysty kezeńge aınaldy. Sóıtip, Koreıa ózin álem jurtshylyǵyna tehnologııasymen de, tehnıkasymen de tanytty deıdi ol. Onysy ras, 60-jyldardyń aıaǵynda ǵana óziniń alǵashqy avtomobılin shyǵarǵan bul eldiń ónimderi búginde álemdik rynokta úlken suranysqa ıe. Tipti bizdiń minip júrgen máshınemiz de, tutynatyn turmystyq buıymdarymyz da negizinen osy elde jasalǵan zattar. Al olardyń qaısybiri ázirge bizdiń túsimizge kirmegen dúnıeler. Árıne, onyń bári tynymsyz izdenistiń nátıjesi. Maqalanyń taqyrybyn “Tańy erte atatyn el” dep alýymyz da koreı aǵaıyndardyń ýaqytpen sanaspaı, tynymsyz izdeniste bolatynyn aıtý bolatyn. Eń bastysy, olar balalardy eńbeksúıgishtikke erte bastan baýlıdy. Tynymsyz izdenisti, ózin-ózi qamshylaý qasıetin balanyń kúndelikti tynys-tirshiliginiń yrǵaǵyna aınaldyryp jiberetininen de habardarmyz. Tilin bilmegenimizben telearnalaryn qarap kórgenimizde, mundaǵy balalarǵa arnalǵan árbir habardyń jas shamasyna qarap jetkinshekterdiń oı órisin damytýǵa, ıntellektýaldyq sanasyn kóterýge arnalatynyn da baıqadyq. О́kinishke oraı, bala múmkindigin ushtaıtyn bir de bir arnamyzdyń joqtyǵy mundaıda eriksiz eske túsedi eken. Árıne, janashyr kózben qarasaq, oǵan Qazaqstannyń múmkindigi jetpeıdi dep aıtýǵa aýyz barmaıdy. Ásirese, búgingideı damyǵan elý eldiń qataryna qosylý úshin bizge balalarymyzdyń qabilet-qarymyn ushtaý, arman-muratyna qanat baılaý kún tártibindegi eń mańyzdy mindettiń biri bolsa deısiń. Jáne erteńniń búginnen bastalatynyn eskersek, qarabazarda arba súırep júrgen órimdeı jastarymyzǵa da qamqorlyq jasap, olardy da oı eńbegine qaraı beıimdeı bilsek, ózge jetken bıikke bizdiń de jelip shyǵatynymyzǵa esh kúmán joq. Halyqtyq dástúrinen ajyramaǵan, úlkenniń aldyn kesip ótpeıtin, jastary ashyq-shashyq júrmeıtin koreı jurtshylyǵynyń bizge taǵy unaǵany – olardyń tabıǵatty erekshe aıalaıtyndyǵy boldy. Basqasyn qoıa turǵanda, jol boıyndaǵy ár aǵashtyń túbin áldeqandaı matamen orap, ony balasha baptaıtyny eriksiz nazarymyzdy aýdarǵan. Tipti kóptegen aǵash túrleri de bıik-bıik ǵımarattardyń ústinde jaıqalyp ósip turǵanyn óz kózimizben kórdik. Kósheden de bir qoqys kórmeısiń. Bári tap-taza. Biz Seýlge kelgen kez sakýra gúldegen tus eken. Sol aǵashtardy top-top bolyp qyzyqtap júrgen jastardy da kezdestirgenbiz. Alaıda, olardyń bir de bireýi bizdegideı butaqty bytyrlata julyp almaq túgili, oǵan qol tıgizip jatqan joq. Qaıta aǵashqa zaqym keltirip almaıyn degendeı onyń túbine eppen ǵana jaqyndaıdy. – Tabıǵatty qurmetteý bala boıyna ana sútimen sińedi. Olar aınalaǵa zııan keltirmeýdi jórgeginen túısinip ósedi, –deıdi bizdiń jolbasshymyz Mı Ra. Bir qaraǵan adamǵa bul áńgime usaq-túıek kórinetin de bolar, alaıda biz úshin úırenetin-aq úrdis. Mine, elge qaıtatyn kez de taıandy. Adam balasy sóıleskenshe degen ǵoı. Birer kún bizben birge bolyp, etene aralasqan koreı qyzdarymen úırenisip-aq qalyppyz. – Bizdiń de Qazaqstanǵa barǵymyz keledi, – deıdi olar qımastyǵyn jasyra almaı. Osy sát QR Mádenıet vıse-mınıstri Asqar Bóribaevtiń sóz oraıynda jyl boıynda eki el arasynda mádenı sharalardyń jalǵasatynyn, ónerpazdar qaýymy gastroldik saparǵa shyǵatynyn aıtqany oıǵa oralǵan. Onyń ústine kelesi jyl Koreıa Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy jyly bolsa, mundaı mádenı sharalardyń odan ári jalǵasa beretini anyq qoı. Endeshe, bizdiń jańa tanystarymyzdyń Qazaqstanǵa kelip qaıtýy ábden múmkin emes pe?! Sol oımen biz olarǵa “Ondaı múmkindik týady. Biz senderdi kútemiz” dedik. Olar da bizben qaıta jolyǵatynyna esh kúmán keltirgen joq. Bizdi áýejaıdan “Anneńhasee – Sálem, Qazaqstan” dep qarsy alǵan bul top endi, mine, “Annenhı Gesee” dep qol bulǵap shyǵaryp saldy. Bul sózdiń maǵynasyn surap edik, qaıta aınalyp kezdeskenshe degen sóz eken. – Iá, qaıta kezdeskenshe, – dedik biz olarǵa. Jumagúl QÝANYShBEKQYZY, SEÝL-ASTANA.