Qaırat pen aqyl bıznes bahadúrin bıik shyńdarǵa órletti

Táńiri onyń peshenesine tekti atadan, qu­narly topyraqta týýdy buıyrtypty. Sodan da bolar, balalyq shaǵynan-aq Aty­raýdyń qum shaǵyldy, nur saǵymdy atyrabynda taǵdyr-taýqymettiń tolqyn taýlarymen jaǵalasyp shyńdalǵan, qylshyldaǵan jigit shaǵynda Mańǵystaýdyń mań dalasynda munaralar basyna shyraq tasýdyń bel ortasynda júrgen, búgingi el aǵasy, er danasy, sekseninde de seńgir serpindi, dúıim qazaqqa belgili kásipker, meıirban mesenat Tóken Tanauly Jumaǵulovtyń boıyndaǵy eń birinshi qasıeti – tektilik. Arýaqty asyl babalardyń tereń tamyrly teginen daryǵan, tárbıemen baýlynǵan aqsaýyt minez alasapyran ómirdiń buralań-bultarystarynda adastyrmady, quz-qııalarynda qulatpady, qıyndyqtarynda moıytpady, jalaly bolǵanda jasytpady; qandaı jaǵdaıda da temirqazyq nysanadan aınytpaı alǵa jeteledi. Taǵdyry, ásirese, áýel basynda qaıshylyqtarǵa toly bolsa da, qaısarlyq-qajyrynyń arqasynda ýyzynan jaryǵan adamdyq, azamattyq qasıetterin qalyptap ári sony saqtap qala alǵany bir er­ligi edi. Sol qasıetter abyzdarsha tolǵaıtyn, árbir iste ádiletti qorǵaıtyn asqar bıikke alyp shyqty. Sondaılyq ónegesimen óndirdeı kezi­nen ózgeshe kózge túsip óndiris te basqardy, bir qaýym eldi de biliktilikpen bıledi. Qazaq rýha­nııatynyń Ábish, Farıza syndy alyptarymen sonshalyqty syılas, jan aıaspas dos bolǵan, qazaq jyrynyń ǵalamaty Ǵafý Qa­ıyrbekov azamat dep tanyp, toptama jyrlaryn arnaǵan, ımanı izgiligimen el berekesin kel­­tiretin sanaý­ly «edınısalardyń» alǵy she­bi­­nen tabylǵan alǵadaı da osy Tóken aǵamyz eken.

Atasy Tana kezinde tórt túliktiń kıesine aınalǵan áýlıe atanypty. Ákesi Jumaǵul bir jastan asqan kenje ulyn atqa mingizip jeteleıtin kórinedi. Sonda bul ashamaıdyń basyna tastaı jabysyp aıyrylmaıdy. Áke balaǵa synshy emes pe, túbinde osy kenjetaıymnan birdeńe shyǵar, shamalaryń kelse betinen qaqpańdar depti. Quddy bir ósıet aıtqandaı, qamqor áke kóp uzamaı dúnıe salypty. Áıtkenmen de, aıtylyp úlgergen amanatqa saı, aqylman ana Hansulý men ózinen on úsh jas úlken aǵasy Berdáýlettiń arqasynda betine jel tımeı erkin de erke,  buzyqtaý bolyp ósse kerek. On tórt-on bestegi bozbas tóbelesqumar, buzaqy toptyń ishinen tabylady. Tipten sol tentektiktiń býymen dırektoryn sabap, munaı tehnıkýmyndaǵy oqýynan da shyǵyp ketedi. Sodan Berdáýlet aǵasy jandármen «kúshiń tasyp bara jatsa, qanekı!» dep ORS-tyń saýda bazasynyń qoımasyndaǵy Hares Shabalıev degen dosyna aıtyp, júkshilik qara jumysqa salady.

Biraq bozbala Tóken araqtyń en ortasynda júrse de ishimdikti tatyp almaıtyn, temeki de shekpeıtin erekshe tentek, bylaısha aıtqanda, aqyldy tentek bolǵandaı. Bul tentektiktiń túbi tektilikten shyǵyp jat­qan­daı-dy. «Halyqqa tentek atanbaı, úıde jat­qan jigitke, tóbeden tegin ataq bolar ma?!» dep narkesken namys qaıraǵy Mahambet te tekke jyrlamaǵan bolar. «Osy tentektigimniń de paıdasy kóp jerde tıip júrdi» dep kúlip qoıady Tóken aǵa. Onysy ras, sebebi, aqyldy tentektiktiń ar jaǵynda namys pen tektilik jatyr emes pe. Tepse temir úzer dáýreninde tek­tiligi men tentektigi qynnan qatar sýyrylyp, taıtalasqa tabandasyp birge túsken jyl­dardyń da bolǵany ras. Aqyry, tabandy nıettiń nátıjesinde tereń qaınarly tek­tili­gi talaı-talaı taǵylymdy jeńisterge de jet­kizgen.

Iá, jaqsyǵa qaraı tynbaı umtyldy. Oqyp kýálik alyp, júkshilikten shopyrlyqqa aýysty. Odan sol kezdegi qyzdar qyzyǵar, jurt­qa tanymal kınomehanık mamandyǵyn Almatydan arnaıy meńgerip kelip Qulsary men Gýrevte aı bir dúrildetti. Jaýyn-ja­ýynnyń arasynda keshki mektepten orta bilim alýdy da umytpady. Jón silteýshi – áke ornyndaǵy Berdáýlet aǵasy. Sóıtip júrip adal sút emgen, aq tárbıe kórgen ómirlik aqqý serik, jar qosaǵy Dınamen kóńil jarastyryp, júrek tabystyryp qosylǵan kún jarqyn bolashaǵynyń, ańsarly baqytynyń uzaǵynan súıindirgen taǵy bir bastaýy bolǵany anyq. Berdáýlet te qaıtsin-aı, namysqa tyrtysyp, anda-munda aıaq artyp júrgen ájeptáýir «Moskvıchin» satyp, dúrkiretip toıyn jasap berdi. Bul 1961 jyldyń 15 shildesi bolatyn. Qylshyldaǵan qaıran, shirkin, 20 jas. Tó­keńniń dúnıe esigin ashyp týǵan kúni men jańa meshitti ǵalamyn, otbasy-otaýyn quryp úı­lengen kúniniń bir kúnge sáıkesýinde de kere­met bir muǵjızaly nyshan jatyr demeske áddi­miz joq.

Úılengennen keıingi úrdis shuǵyl úde­meledi. Des bergende, qudaı ońdap, osy Gýrevte Máskeýdiń polıtehnıkalyq ınstı­týtynyń syrttaı oqytatyn bólimi ashyla qalyp, sonyń avtomehanıkalandyrý fakýltetine oqýǵa tústi de ketti. Bul da ońaı bolǵan joq. Jaq­sy adamdardyń járdemi tıdi. (Bir ǵajaby, keıin qolynan kelgen shaqta Tóken Tanauly osyndaı, meıirban jandardyń jaqsylyǵyn eselep qaıyrýdy ádet qyldy). Instıtýt mamandyǵyna sáıkes jumys isteýdi talap etkendikten, taksoparkke taksı júrgizýshi bolyp ornalasyp, sý jańa «Volgany» shyrq úıire tizgindep taqymyna basty. Baspaldaqtar satylap joǵaryǵa bas­tady. Ábjildigi men alǵyrlyǵy tyńǵylyqty tııanaqtylyqqa ulasty. Jaqsy kadr qaı jerde de qajet, ótimdi. Sol qısynmen Tóken taksıs­ten sle­sarlar brıgadırligine aýystyrylyp, odan sanaýly jylda baqylaýshy mehanık, óndiristik-tehnıkalyq bólim basshysy satylarynan ótip, jóndeý sheberhanasynyń meńgerýshiligine kóterildi. Osylaı qaýlaǵan jastyq jalyny, tańǵalarlyq eren alymy men shalymy el kózinde turpatyn tulǵalandyryp, oblystyq sý sharýashylyǵy tresine qarasty avtobaza dırektorynyń tuǵyrtaǵyna qondyr­ǵanda bizdiń jigit jıyrma bes jasta edi. Sóıtip, ór talap óndir jigitti erte eseıtip, órim­­deı shaǵynda tórge ozdyryp, Tóken Tanauly atandyrdy.

Naǵyz qalyptasý endi bastalǵan edi. Minez saýytynyń erendigi men berendigi synalar qaq maıdan, qarbalas qıyndyq osynda bolyp shyqty. Tókenniń: «tentektiktiń jumysta paıdasy bar eken» deıtini osy kez. Dese de, taıtalas pen teketiresti, tyǵyryqty kóbine-kóp aqylmen, sabyrmen, aılamen jeńip otyrdy. Jas ta bolsa, ózine, óziniń qajyr-qaıraty men bilim-biligine nyq sendi. Sóıtip, Abaı danyshpan aıtqandaı, «eńbegi men aqyly eki jaqtap» nebir qıyn jaǵdaılardan alyp shyǵyp, súrindirmeı, shıratyp, shynyqtyryp, sharbolattaı shyńdap, alǵa jeteledi. «Qazaqtyń jas balasy, qolynan ne keler deısiń?» dep mensinbeı shekesinen qarap qoqyraıǵandardyń aptyǵyn tez-aq basty, batyldyǵymen tótep berdi, taırańdatpady, basyndyrmady. Jańa jas dırektor avtobazaǵa kele sala eń aldymen kadr máselesin qolǵa alyp, tártipti jolǵa qoı­dy. Ikemge kónbegenderdi, qolynan is kelmeı, jumysty aqsatqandardy «jolyń áne!» dep aýlaqqa aıdap saldy. Olardyń ornyna ózi biletin, sondaı-aq ár jerden izdestirip tapqan bilikti mamandardy aldy. Mımyrtty buz­dyrdy, jumysty qyzdyrdy. Sóıtip, avtobazany alty aıda búkil Qazaqstan boıynsha júl­deli orynǵa, bir jylda birinshi orynǵa shyǵardy.

Árıne, qybyn tappasa, ebin keltirmese, qur kókirekke jumys júrmeıdi. Basshy qyzmettiń alǵashqy kezinde-aq Tóken Tanaulynyń uıym­dastyrýshylyq qabiletiniń nebir qyrlary ashyldy. Úılestirý, josparlaý, basty prob­lemany tap basyp kóre bilý, áriptes sala­lar­dyń jetekshilerimen til tabysý, t.b. Mysaly, avtobazadaǵy eń úlken qıyndyq sol zamanda «kókqasqa» dep atalyp ketken «Zıl – 130» máshınelerin jóndeý, qosalqy ból­shektermen qamtamasyz etý eken. Al bul máseleniń sheshimi esiginen de syǵalatpaıtyn Dnepropetrovsk jóndeý zaýytyna baryp tireletin kórinedi. Osynyń kiltin deısiz be, jolyn deısiz be, jas dırektor Tóken tapty. Ondaǵy bas dırektor Nıshpýrenkomen jaqsy til tabysyp, kerek deseńiz, dos bolyp aldy. Sóıtip, iskerlik baılanys óristep sala berdi. Qosalqy bólshekter Gýrevke lek-legimen aǵylatyn boldy. Buryn júıtkigen júrisinen tomsarǵan turysy kóp bolǵan «kókqasqalar» endi Atyraý atyraptarynyń san taraý joldarynda toqtaýsyz quıǵytty. Bul ıgilikke Kaspııdiń qara ýyldyryǵy da septesken bolar, álbette. Biraq Tókeńniń adamdy baýrap alar ańqyldaǵan aq kóńili birinshi orynda turǵany anyq.

Orda buzar otyzynda Almatyda, mınıstr­likten berilgen buıryqpen Qazaqstanǵa ataǵy shyqqan Eralıev avtotransport kásipornynyń bastyǵy bolyp kelgende de sol iskerlik qasıetterinen tanbady. Izdenis, jańashyldyq, qalt etken múmkindikti qur jibermeý, kún-tún qatyp únemi jumys basynan tabylý qanyna sińgen daǵdylarǵa aınaldy. Jalpy, kıeli de áýlıeli Mańǵystaý óńirindegi ónegeli de órgek on segiz jyly Tóken Tanauly ómirindegi jel óti de, jaý beti de ushyrasqan asýly-keshýli kemel beles boldy. Aıaýly Hansulý anasy osynda bir kezdegi erke tenteginiń salaýatty da sanatker el aǵasy, aıdyndy da aıbyndy azamat bolǵanyn kórip, Jaratqanǵa myń shúkir táýbesin aıtty. О́ıtkeni, asyl jary amanattap ketken, ómir boıy tilegin tilegen uly osyǵan tatydy. Keskekti erdiń soıy derlikteı kesek týrady. Basqa qıyndyq tússe, qaıǵy kelse, qaıyspaı qasqaıyp qarsy tura bildi. Qyzyq kórse, onyń da jylymyna túsip ketpedi, elikpedi, arzan men ońǵaqqa ermedi.

Senbeýshilik Eralıev avtobazasynda da eski tanystaı ereýildep aldynan shyqqan. Biraq kóp uzamaı-aq sardarlyq serpini men shıraq qarqyny ondaılardyń aýzyna qum quıdy. Munda da orys, ýkraın, armıan, qazaq aralas kóp ultty ujym. Eshkimdi alalamady, úzdikter men úlgilerdi ǵana daralady. Avtobazalardyń qurmet taqtasynan qarap júrip, ınjener, dánekerleýshi, motorıst, elektrık, akkýmýlıatorshy sııaqty qaıda jaqsy maman bolsa, osynda shaqyrdy. Mashınanyń qaı jeri aqaýly ekenin birden anyqtaıtyn dıagnostıka sehyn, Máskeýdegi Lıhachev atyndaǵy zaýytpen baılanys ornatyp, Eralıevte eksperımenttik synaq sehyn ashtyrdy. Osylaı áriden oılaǵan aqyldyń arqasynda synaqtan óte sala qo­sylyp jatqan jańa mashınalar, tegin qosalqy bólshekter avtobazanyń tynysyn odan ári keńeıte tústi. Mańǵystaý munaıyn ıgerýge atsalysýshy avtobaza respýblıkada dáıim mańdaıy jarqyrap alǵy saptan kórindi. Odan qala berdi, jylda jıyn-terin naýqandarynda soltústik óńirlerde astyq, Qyzylordada kúrish jınaýǵa kómek beredi. Júrgizýshilerdiń ishindegi ánshi-kúı­shi ónerli jigitterdi toptas­tyryp, túski tátti úzilisterdiń talmaý sátterin tap basyp, kúrishshilerge «Qaıran, sol Syr sulýy, qaı­dasyń?!» dep áýelete shal­qytyp gákký konsertter qoıyp beretinin qaıtersiz! Sonyń báriniń basy-qasynda bel shesh­peı dyńdaı jansebil dırektor Tóken Jumaǵulov ózi júredi. Tipti, mashına rýline ózi otyryp, qatardaǵy júrgizýshideı kúrish tasyǵan kezderi de bolǵan. Bázbireýlerdeı onysyna esh arlanǵan joq, qolyna juǵyp ta qalǵan joq, qaıta alǵys pen qurmet ildi. О́zine berilgen úsh dońǵalaqty motosıkldi ónerpaz shopyr Jetkizgen Yqylasovqa syılaǵan jo­marttyǵy jáne bar. Jap-jas bolyp Máskeýdiń «Qurmet belgisi» ordenin omyraýyna mereılene taqqany da sol jankeshti jyldarda bolar.

«Qamaldy qyryqta alady» degen qaǵı­dany buzyp, sol kezdegi Mańǵyshlaq oblystyq avtotransport birlestiginiń basshysy bolyp taǵaıyndalǵanda Tóken Tanauly orda buzardan onsha alystaı qoımaǵan, «qııadan qıqý tógilse, attyń basyn tartpaǵan» alǵadaı 34 jasynda edi. Osy úlken tresti tabany kúrek­teı 14 jyl basqarǵanda bastan ótkergen nebir hıkmetteri, taǵdyr-talqyny taısalmaı keshken táýekelderi talaı-talaı shytyrman oqıǵaly detektıvtiń arqaýy bolǵandaı. «Kúndestigi qozǵan ezbelerden azapqa qalǵan» kezderde synbady, tulǵalana tústi, ómiriniń sony serpindi tyń jolyn tapty. Biz Tóken tabandylyǵynyń osy tustaǵy birer mysalyna ǵana toqtalaıyq.

 Iilmesti ıip, búgilmesti búge biler kánigi beıimine qosa táýekelshildigimen de talaı tas­bóget tyǵyryqty jaryp ótken qyzýqandy, namysqoı jigittik dáýren-aı deseńshi! Jet­pisinshi jyldardyń bel ortasynda Mań­ǵystaýda Qalamqas-Qarajambastyń qara altyn munaıy qaınarynan atqylap, jańa ashylǵan ken oryndarynda qyj-qyj óndiris qazany qaınady. 1978 jyly osy kenishtermen jalǵaıtyn Aqtaý – Qalamqas asfalt jolyn salý mindeti qoıyldy. Uzyndyǵy 300 shaqyrym, 32 shaqyrymdyq damba-bógeti jáne bar. Almatydan mınıstrdiń orynbasary Kaplan arnaıy keldi. Jolqurylys tresiniń jańa basshysy Zotolokın mundaı zor kólemdegi jumysty nólden bastaýdyń qıyndyǵyn qaıta-qaıta alǵa tartyp, «osyny qoıa qoısaq qaıtedi?» degendeı, qorqasoqtaǵan syńaı tanytty. «Ońaı ne bar? Biz muny sózsiz júzege asyramyz!» deıdi Tóken Tanauly nyq senimmen, batyl túrde. Bulaı ór sóılegenge bári synaı tańyrqasyp, qarap qalady.

Endi jol túsetin atyrapty kórý kerek. Qys ishi, qalyń qar. Jolsyz aıdala. Ma­shınalar qaıta-qaıta bata beredi. Aldan kúrtik qarǵa toly tereń saı shyǵady. Odan ótýge esh júrgizýshiniń batyly barar emes. «Ákel beri rýldi!» dep Tóken Tanauly mınıstrdiń orynbasary kele jatqan mashınaǵa ózi otyrdy. Arǵy betke qalyń qardy qaq jaryp, zaýlap ótti. Qalǵan toǵyz mashınany da ózi aıdap ótkizdi. Osy batyldyǵy men táýe­kel­shildigi «joldy salamyz ba, salmaımyz ba?» deýshilerdiń kúmán-kúdigin seıiltip, bul jumystyń negizgi aýyrtpashylyǵyn Tóken Jumaǵulovtyń tresi kóterip atqaryp shyǵatynyna degen senimdi bir-aq sátte, bir ǵana narkesken minezimen bekitip berdi. Ýádeli úsh jylda tap-tuınaqtaı etilip jol da tartyldy. Kerek deseńiz, Tóken Tanauly bel ortasynda, joldy salýshylardyń bir toby respýblıkanyń Memlekettik syılyǵyna da usynylǵan bolatyn. Osy rette «Adamnyń adamshylyǵy isti qalaı bastaǵandyǵynan bilinedi» deıtin Abaı sózi Tóken táýekeliniń túp muratyn jaqsy ańǵartyp turǵandaı.

Táńirdiń taǵy bir synaǵy bolar, arada jyldar ótkende ózderin zań-quqyq salasynyń qudireti sanap táńirsingen bireýler óshigip, ata jaýdan beter attandap sońyna tústi. Tekseristen tekseris. Isinen bále taýyp, ur­lap qoıdy, jep qoıdy dep jala jaýyp, túr­mege tyqpaqshy. Kózbe-kóz sóıleskende: «Senen dókeılerdi de sottatqam» dep kúsheıdi. Rasynda da, kúsheıse kúsheıgendeı, pármeni de dármeni zor, dúmi myqty. Átteń, sol kúshtiligin ádiletten attap, qııanatqa jumsap tur. О́zi burynǵy dos-jar adam. О́shikken sebebi: bir jymysqy jamaǵaıynyn avtobazaǵa dırektor etip qoı deıdi, al Tóken bolsa býynsyz jerge pyshaq urǵan ondaı jónsiz de qısynsyz, tanaýlaı kókirektegen óktem ámirge kónbeıdi. Is ýshyqty. Jalaly jalǵan aıyptaýdyń beti qatty. Sottatpaı tynyshtalar emes. Tóken Tanaulynyń basyna qıyn kúnder týdy. Qarajúrek qııanatqa qasqaıyp qarsy turmasa óziniń de, otbasy-balalarynyń da ómir-bolashaǵyna batyrash-balta shabylatynyn túsindi. Eń ǵajaby, ol óz boıynan dúleı zorlyqshyǵa toıtarys berer namys pen nartáýekeldi taba bildi. Áýeli oblystyq partııa komıtetiniń plenýmynda álgi zańsymaq zordyń jónsiz áreketterin, tolyp jatqan basqa da bylyqtaryn aıdaı álemge áshkere qylyp, soıqan sóz sóıledi. Bul sóz jalpy Mań­ǵystaý jurtshylyǵyna ashyq kúndegi bomba jarylysyndaı áser etti. Eńseni basyp tastaǵan totalıtarlyq tymyrsyq zamanda bas­qalardyń qolynan kelmes osyndaı erlikti jasaǵan Tóken Tanaulyn Halyq qaharman, batyr dep tanydy. Ádilet izdegen ǵaryznamasyn Má­s­keýge deıin jetkizdi. Sóıtip, óziniń taǵ­dyryn tálkek etýden qorǵap qaldy. Buǵan qazǵan oryna qııanatshynyń ózi qulap tyndy aqyrynda.

Aqtyǵyn dáleldedi, abyroıyn saqtady, alaıda, nesheme jyl atqarǵan jumysynda budan ári qala berýdi de jón dep tappady. Aq­taýdaǵy aq tileýli eli qımasa da, qal dep qınasa da, endigi jol Embige basta­dy. Osyndaǵy «Teńizmunaıqurylys» tre­sine qarasty mehanıkalandyrý jáne kólik basqarmasy – halyq arasynda «ÝMıT» dep atalyp ketken mekeme aldaǵy úlken úmitterdiń bastaý-baspaldaǵy ispettes boldy. «ÝMıT» úmit otyn qaıta jandyrdy. О́z kezeginde Tóken Tanauly óziniń daǵdyly jumys máneri, qarqyndy yrǵaǵymen, munaıshylarmen serik­tese qyzmet isteıtin merdiger mekemeni tórt jylda úlgili kásiporynǵa aınaldyrdy. Muny kórgender endi quramynda on segiz basqarmasy bar bas trestiń basshylyǵyna bizdiń aqjoltaı azamatty laıyq kórdi. Mun­daǵy jumys tipten shytyrman. Shylyǵy odan da kóp. 6 aı jalaqy tólenbegen. 250 mıllıon bereshegi bar. Týmysyndaǵy iskerligimen túıinderdi tarqatty. Qurylyspen aınalysyp, munaıshylardyń tapsyrysymen tutas kent saldy. 1993 jyly Qazaqstan munaıyn birlesip ıgerýge kelgen «Shevron­men» iskerlik baılanystardy da ilkimdi júr­gize bastaǵan. Quramyna «Monolıtstroı», «QulsaryOtdelStroı», «Qulsarypromstroı» syndy tresterdi qosyp alyp ábden irilengen «Teńizmunaıqurylys» tresin Teńiz vahta­lyq kentinde birjola ornyqtyryp turaq­tandyrdy.

Jaqsy ataǵy jaıylǵan Jumaǵulovty jańadan kelgen oblys ákimi Ravıl Shyrda­baev Jylyoı aýdanynyń ákimi qyzmetine shaqyrsyn. Barǵysy kelmeı bas tartyp baǵyp edi, jastaıdan bergi joldastyǵyn alǵa tartyp, salmaq saldy. Sóıtip, aıaq astynan ákim bolyp shyǵa keldi. Bul mártebe, mansap emes, eń aldymen jaýapkershilik, moınyna júktelgen tolaǵaı mindet edi. Qıyn ýaqyt. Halyqtyń turmysy nashar, azyq-túlik tapshy. Zeınetaqy, eńbekaqyny aılap kórmeıdi. Munaıdyń barreli 9-aq dollar. Osyndaı san túrli qıyndyqtardan shyǵý úshin jyldar boıy jınaqtaǵan tájirıbesin, uıymdastyrýshylyq qarymyn sarqa paıdalanyp, ár istiń yǵytyn taba, tynymsyz eńbek etýge týra keldi. Kóptegen problemalar sheshilip, áleýmettiń jaǵdaıy durystalýǵa bet aldy, ekonomıka ótpeli kezeńniń kibirtiginen aryldy. Ásirese, 1997 jylǵy Jem ózeninen kelgen sý tasqynyn aýyzdyqtap, tilsiz apat­tyń aldyn alyp, qanshama halyqty opat-qaterden qutqarýdaǵy eńbegi eresen boldy. Al Pir Beket Atanyń kindik qany tamǵan, ákesi men anasy máńgilik jaı tapqan jerde uly rýhty qasterlegen záýlim Aqmeshit kesenesin turǵyzýǵa eldi judyryqtaı jumyldyrdy. Jurt zııaratqa aǵyldy. Shyraqshylyǵyna sonaý Túrikmenstannan izdep taýyp, áýlıeniń tikeleı urpaǵy Islam qajy Myrzabekulyn ákelip otyrǵyzdy. Qulsaryda da meshit salyndy, jylyoılyqtarǵa gaz tartyldy. Budan basqa da, halyq ıgiligine atqarylǵan kanshama jumystar aıasynda alǵys-qurmetke bólene otyryp, aýdannyń 70 jyldyǵy da laıyqty sán-saltanatymen atalyp ótildi. Sóıtip, aýda­n aldyndaǵy da, Shyrdabaevtaı qadirli dos aldyndaǵy da azamat paryzy ótelip edi.

Bul kezde Tóken Tanaulyn basqa bir jaı alań­datty. Onyń Táýelsizdiktiń alǵash­qy jyldaryndaǵy naryq talabyna saı jekeshelendirip qurǵan «Teńizmunaıqurylys» aksıo­nerlik qoǵamy ózi joqta beı-bereket­sizdikke ushyrap, bankrot bolýǵa shaq qalyp, tarap ketýdiń az-aq aldynda tur eken. Shuǵyl sheshim qabyldap, ózi bastaǵan, ázir turalap turǵan iske qaıtyp oraldy. Bilikti kadrdan aıyrylmas úshin oblys ákiminiń orynbasary qyzmeti usynylyp edi, Tóken Tanauly bıik mansapty emes, beıneti kóp bıznesti tańdady. Oıǵa-qyrǵa shapqylap, tynym tappaı, búlingen sharýany túzetýge nartáýekel dep kirisip ketti. Ýaqyt talabyna ilesip, jańashyl izdenisterge boı uryp, bıznesiniń baıandylyǵy úshin ne qajettiń bárin jasady. Sóıtip, aınalasy tórt-bes jylda kásiporyn aımaqtaǵy aldyńǵy qatarly kompanııalardyń birine aınaldy. Sonyń nátıjesinde «Teńizmunaıqurylys» Teńiz óndiris ornynda qurylys-montaj jumystaryn júrgizetin basty merdigerdiń biri bolyp qalyptasty.

Tóken Tanaulynyń aıtýynsha, jumys­shylar sany tek bir vahtada ǵana 1 myń adamǵa jetken. «Teńizshevroıl» kompanııasyna 30 shaqty salada qyzmet kórsetetin boldy. Halyqaralyq arenaǵa batyl shyǵyp, Vengrııa-Germanııa kompanııasymen birikken seriktestik ashady. Qurylys, jóndeý, jol salý, qubyr tartý, santehnıka men elektrotehnıka, to­py­raq tasý, beton quıý, asfalt shyǵarý sekildi barsha jumys qazaq munaıyn ıgerýge jaıly jaǵdaı týǵyzýǵa baǵyttalady. Qanshama enshiles seriktestikter qurylady. Jyldyq tabys mıllıardtap eseptelip, bıýd­jetke túsiretin salyqtyń ózi 15 mlrd teńgeden asady. Shotlandtyqtarmen birlesip ashylǵan «KIS/ORION» seriktestiginde ǵana 1 myńnan astam sheteldik jáne qazaqstandyq mamandar jumys istedi. Zamanaýı qonaqúı, ashanalar, oıyn-saýyq klýby iske qosyldy. Jumysshylardyń áleýmettik-mádenı sura­nystaryn jan-jaqty qamtyǵan, etti mal ósirip, kókónis óndirýmen de aınalysatyn «Saıan» fırmasy dúnıege keldi.

Qazirgi kórkem Atyraýdy temir jol vokzaly mańyndaǵy eńseli ǵımarattary alystan kóz tartatyn «Dına» saýda ortalyǵynsyz eles­tete almaımyz. Halyqqa súıikti bul bazar­dy Tóken Tanauly ótken ǵasyrdyń sońynda bos jatqan sor-batpaq, 27 gektar aıtaqyrda salyp, el ıgiligine paıdalanýǵa berdi. Bul kúnderi júzdegen býtıkter men jaıly saýda oryndarynyń ıgilik-qyzyǵyn nesheme myńdaǵan kásipker men halyq qatar kórýde. Munda satylmaıtyn nárse, kórsetilmeıtin qyzmet joq dese bolǵandaı. Bazarda 8 200 adam kásipterin júrgizýde, ıaǵnı sonsha adamǵa jumys berilip otyr. Bir zamanda Abaı hakim: «Saýdager qashty bul elden, nesıesin jııa almaı» dep nazalansa, bizdiń zamannyń bıznes bahadúri sharapatynan shashý shashyp, shaǵyn kásip ıeleriniń saýdasyna jaǵdaı jasap otyrsa, bul saýapty iske qalaı súıinbessiz. Al bazardyń atyn «Dına» dep qoıǵany – ómirlik adal serigi, súıikti jary, balalarynyń meıirimdi anasy, nemere-shóbereleriniń aq ájesi, árdaıymǵy tiregi Dına Esimqyzyna degen sheksiz qurmeti men mahabbaty. Osyǵan oraı «Dına» saýda-óndiristik ortalyǵy jıyrma jyldan beri res­pýblıka boıynsha únemi úzdikter qatarynda.

Keń qulashty jumys ár tarapta, ár salada qanat jaıdy. Beıneýde qıyrshyq tas, Túpqaraǵanda bor, Aqtóbe oblysynda ınertti materıaldar shyǵaratyn seriktesteri jumys istedi. Bir ǵana Atyraýdaǵy enshiles kásiporyndaryn atasaq: «Orıon» kúzet fırmasy, «Atyraý-Avtoálem» dúkender júıesi, «Prospekt Medıkal Kaspıan» 32 kabınettik zamanaýı emhana, álemdik talaptarǵa saı «Taǵylym» jekemenshik mektebi, «Dina-commerce», «Dına-Medıkal», «TTT-Arman servıs» seriktestikteri, «QazRosQurylys» birikken kásiporny bolyp jalǵasa beredi. Sondaı-aq Fort-Shevchenkodaǵy «Aqqý» demalys bazasy, Batys Qazaqstandaǵy «Shalqar» demalys aımaǵy, Túrkistan oblysynyń Túlkibas aýdanyndaǵy balalarǵa arnalǵan «Jeruıyq-Mashat» emdeý-saýyqtyrý ortalyǵy, Shymkenttiń janyndaǵy Maıatas aýylynda bir mezgilde 1500 adamǵa deıin qabyldaı alatyn «Shymkent-Gavaıı» demalys bazasy, Almatydaǵy «Tanarıs» kınokompanııasy – mine, osynyń bári Tóken Tanaulynyń qaırat pen aqylǵa júgingen nartáýekelimen dúnıege kelgen kásipkerlik patshalyǵy, ǵajaıyp bıznes álemi. Bizdiń keıipkerimiz seksenniń seńgirine shyqqan bul kúnderde osynaý patshalyqta 11 myńnan astam adam jumys istep, nápaqa tabýda, otbasylaryn baǵýda. Osy qurylymdardyń barshasyn búgingi tańda «TNS-grýpp» konserni uıystyryp, uıymshyl da berekeli qareketterge bastap keledi. Konsernniń zańdy tulǵalar birlestikteri dırektorlar keńesiniń tóraǵasy taǵy da Tóken Jumaǵulov.

Álbette, adal eńbek alǵys ildi. Qazaqstan Pre­zıdenti janyndaǵy Kásipkerler keńesine múshelikke qabyldandy. «Atameken» ekono­mıkalyq palatasynyń tóralqa múshesi bol­dy. Buryn-sońdy bolyp kórmegen jaǵ­daı, «TeńizShevroıl» kompanııasy men TNS toby arasynda 22 kelisimshartqa qol jetkizip, sonyń arqasynda Qazaqstannyń úzdik elý kásipkeriniń qataryna endi. Ret-retimen ár jyldary «Qurmet», «Parasat», «Barys», halyqaralyq «Dostastyq juldyzy» ordenderimen marapattaldy. Birneshe márte mártebeli úkimet delegasııalary quramynda sheteldik saparlarǵa shyǵyp, osy kezderde Elbasy Nursultan Nazarbaevpen jáne qazirgi Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevpen emen-jarqyn júzdesip áńgimelesý qurmetin enshiledi. Sondaı-aq Atyraý men Aqjaıyq, Mańǵystaý syndy úsh birdeı úlken óńirdiń telqarasy bolyp, qurmetti azamaty ataný da kez kelgenniń mańdaıyna buıyra bermes erekshe baq ekenin aıtý lázim.

Áıtkenmen, osynaý kásipkerlik joly únemi dańǵyl bola bermepti. Jitirek úńilsek, Tóken Tanaulynyń qaısy bir kezderdegi nazaly janaıqaıyn ańǵarar edik. Úlken bıznes ımperııasyn senip tapsyrǵan jaqyn jandary údeden shyqpaı, jumysty betimen jiberip, tyǵyryqqa tirep, endi bolmasa tap-taza taqyrǵa otyrǵyzǵandaı eken. Shuǵyl ári shalt qımyldap, bul qıyndyqty da eń­serdi. Ilkide baqaıshaqtap aıtqanymyzdaı, barlyq jaǵdaıdy birtindep qalpyna keltirdi. Árıne, ońaı bolmady. Kúızeldi. Kúńirendi. Densaýlyǵyna da teris áseri bolmaı qalmady. Biraq Tóken Tanauly sonyń bárin qanyndaǵy qaısarlyqpen jeńip shyqty. Bıznesiniń bıik básin saqtap qaldy.

Kásipkerlik kúrdeli ǵylym bolsa, Tóken Tanauly sol ǵylymnyń tereńine boılady. «Qazaq kásipkeri qandaı bolýy kerek?» degen suraq qoıylsa, jaýap daıyn. Qazaq kásip­keriniń búgingi úlgisi – Tóken Tanauly Jumaǵulov. Osy aradaǵy bir aıtpaǵymyz, júregindegi meıirim men qaıyrym onyń qoǵam men týǵan el aldyndaǵy jaýapkershiligin eshqashan qalǵytpady. Abaı aıtqandaı, «adamshylyqtyń qaryzy úshin eńbek qylyp», jaqsylyqty ózinen tartyp ózgelerge, otbasynan tartyp Otanyna, áýletinen tartyp aınala aımaǵy men búkil Alashyna shapaǵatty shýaqtaı shasha bildi. Bıznes baıandylyǵynyń kepili de osy emes pe. Qalaı desek te, kesene-meshitteri turǵyzylǵan Adaı Ata, Pir Beket, as berilip ulyqtalǵan basqa da babalardyń arýaǵy Tóken Tanaulyna, onyń halyqqa jasap jatqan atymtaı jomarttyǵyna razy deı alamyz. Tókeńniń kókjúırikteriniń báıgeden ozyp alǵan «Djıpterin» baılanǵan azamattar qanshama! Olar da rıza.

Iá, qazaq kásipkerligindegi birtýar, keremet tulǵa. Bıznestegi bahadúr, eńbektiń eri desek te jarasar. Sebebi, seńgir seksenin eńbekpen qarsy aldy. Osy mereıjas qar­sańynda oı-syrlaryn aǵynan jaryla aqtarǵan jańa kitaby jaryq kórdi. Ol «Rızamyn» dep atalady. Osy taǵdyryna, osylaı eńbekpen egiz órilgen ómirine, týystaı bop ketken, seriktesken qolǵanat jigitterine, tolaǵaı tabystarmen aıshyqtalǵan, alda táý eter Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyǵy toılanǵaly jatqan búgingi mamyrajaı beıbit zamanǵa Tóken Tanauly rıza. «Tókendeı Erine, qasıet-qyrlary kópten-kóp Sherige, kásipkerlik eńbeginiń ónegesine El de rıza!.» deı alamyz.

Qorǵanbek AMANJOL

Almaty – Atyraý – Almaty