Qýǵyn-súrgin qurbandary umytylmaıdy

Ata-babasy qýǵynǵa ushyra­ǵan­dar­dyń biri – cheshen-ıngýsh etno­mádenı birlestiginiń múshesi Hamzat Iаngýlbaev ondaı zulmat zamannyń bolmaýyn tileıdi. Qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan mynaý zamanǵa táýbe deıdi.

– Meniń halqymdy deportasııalaý 77 jyl buryn bolǵan. 1944 jyly 23 aqpanda jol jón­deýshilerdiń kıimin kıgen ás­ke­rıler aýylǵa keldi. Olar ha­lyqty májbúrli túrde bóten elge, bóten jerge jer aýdardy. Taýly aımaqtarda turatyn ha­lyqty qalyń qardan etekke túsirý qıyn bolǵandyqtan, olardy qoralarǵa qamap, órtep jiberdi. О́ıtkeni tapsyrmany buljytpaı ýaqytynda oryndaý kerek edi. Qashyp qu­tyl­ǵandar da boldy. Qarap otyrsaq, jer aýdarylǵandardyń basym bóligi qarttar, áıelder men balalar edi. Ol ýaqytta er-azamattar maıdanda bolatyn, – deıdi Hamzat aqsaqal.

Onyń ata-babasy týǵan aýyly Shatoıdan Shyǵys Qazaqstan oblysyna kelgen. Qazaq halqy olardy jyly qabyldady. Tilim nanymen bólisti. Alǵash kelgende Ulan aýdanyna taban tiregen. Keıin Altaı aýdanyna qonys aýdar­ǵanymen, О́skemenge kelip turaqtaǵan.

Bertinderi ákesi aqtalyp, tarıhı Otanyna oralýǵa múmkindik týǵan. Alaıda Shyǵysta týǵan Ham­zat Hasanuly osynda qalyp, otbasyn qurdy.

Qýǵyn-súrginge ushyraǵan­dardyń ishinde О́skemen qala­synyń turǵyny Lıdııa Roottyń da otbasy bar. Saratov obly­synyń Balser qalasynda tur­ǵan týystarynyń qalaı depor­tasııalanǵany ja­ıynda ol da esteligimen bólisti. Aı­týynsha,  so­ǵys bastalǵannan keıin ájesi Marııa Iаkovlevna balalarymen birge Altaı ólkesiniń Hýtorka aýylyna jer aýdarylǵan. Ol jaqta ormanda aǵash jyǵyp, aýyr jumys istegen. Sóıtip júrip bir kózinen aıyrylǵan. Taǵdyr shy­ǵar, kishi qyzy kóz jumdy. Or­tanshy Alek­sandr Oralǵa, 16 jastaǵy Vıktory Kemerovanyń shahtalaryna ji­beril­di.

Lıdııanyń ákesi Genrı ol kezde artıllerııalyq polkte áskerde qyzmet etken. Al 1941 jyldyń qarashasynda jer aýdaryldy.

– Ákem Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Beloýsovka aýylyna jer aýdaryldy. Kele sala shahtada jumys istep, «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattaldy. Ken baıytý fabrıkasynyń qu­ry­lysy kezinde anam Marııa Kol­pakovamen tanysypty, – deıdi áńgimesinde.

Lıdııa Root 1945 jyly dú­nıege kelgen. Áke-sheshesi oǵan anasynyń aty men arǵy atasy­nyń atyn berýge májbúr boldy. Tek jarty ǵasyrdan soń ǵana qujattaryn qalpyna keltirip, Lıdııa Genrıhovna Root boldy.

Keıin Lıdııa Genrıhovna Se­meıdegi medısınalyq ınstıtýtty bitirip, ómiriniń 48 jylyn me­dısına salasyna arnady. Uly О́skemende, al qyzy Germanııada turady. Aıtpaqshy, qyzy anasyn kóshýge kóndirip kórgen. Biraq Lıdııa Root bas tartqan.

– Meniń Otanym – Qazaqstan. Osynda dúnıege keldim. Dosta­rym, qoǵamdyq ortam bar. Qazaq hal­qy óte qonaqjaı, – deıdi ol.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen qu­ryl­­ǵan saıası qýǵyn-súrgin qur­ban­daryn tolyq aqtaý jónindegi mem­lekettik komıssııanyń Shy­ǵys Qazaqstan oblysyndaǵy óńir­lik komıssııasynyń birinshi otyrysy osy jyldyń qańtarynda ótti. Saıası qýǵyn-súrgin qurban­daryn tolyq aqtaý boıynsha 10 jumys toby qurylǵan. Komıssııa men jumys toptarynyń qura­myna qoǵam qaıratkerleri, ob­lys­tyń jetekshi joǵary oqý oryn­darynyń rektorlary men ǵalymdary, etnomádenı birles­tikterdiń, buqa­ralyq aqparat quraldarynyń, qo­­ǵam­dyq birlestikterdiń ókil­deri, arhıvter men arnaıy organ­dar­dyń qyzmetkerleri endi. Qa­zirge deıin oblystyń mem­le­kettik arhıvterindegi 13 qor­dyń qujattary qaraldy. Nátı­je­sinde, 1986 jylǵy Jeltoqsan oqı­ǵasynda Almaty jastaryn qol­­daǵan О́skemen qalasynyń jáne Saratov aýyl sharýashylyǵy teh­nıkýmynyń oqýshylary men stý­dentterin oqýdan jáne komsomoldan shyǵarý týraly derekter anyqtaldy.

Jumys tobynyń músheleri ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynda sottan tys jáne sot organdary arqyly qýǵyn-súrginge ushyraǵandar týraly materıaldardy qarady. Oblystyq mem­lekettik arhıvtiń partııalyq qorlarynyń qujattary boıynsha ShQO aýmaǵynda bolǵan tórt kóterilis týraly málimetter bar: Semeı qalasynda, Shyń­ǵystaý, Aqsýat, Buqtyrma jáne О́skemen aýdandarynyń aýmaǵyn qam­tyǵan Tolstoýhov kóterilisi. Kó­teriliske 900 adam qatysyp, 564 adam tutqynǵa alynǵan. 160 adam qaza taýyp, 70 myńǵa jýyq adam jaralanǵan. Qazirgi ýaqytta kóteriliske qatysýshylardyń tegin anyqtaý boıynsha jumystar júrgizilýde.

Budan basqa, saıası qýǵyn-súr­­ginge ushyraǵan adamdar týraly aqparat jınaý maqsatynda «Saıası qýǵyn-súrginniń aqtalma­ǵan qurbandaryn izdestirý» por­­taly quryldy. Oǵan oblys turǵyndary azamattardyń aq­tal­­maǵan sanattarynyń jańa esim­derin anyqtaý boıynsha aq­parat joldaýǵa múmkindigi bar. О́tinish berýshige saýalnamany tol­tyrý qajet. Sondaı-aq oǵan qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń

týystary men jaqyndary jaıly málimet, estelikter, fotosýret­ter, qujattar ornalastyrý múm­kindigi beriledi.