COVID-19 aqsha aǵynyn tejeı alǵan joq

Byltyrǵy aqsha aýdarymdarynyń 2019 jylmen salystyrǵanda 8 mlrd dollarǵa qysqarýyn paıyzben esepter bolsaq, onda tek 1,6 paıyzǵa ǵana tómendegen. 2009 jylǵy álemdik qarjy daǵdarysy kezinde aqsha aýdarymy 4,8 paıyzǵa deıin quldyraǵan. Sarapshylardyń 1,6 paıyzdy túk te emes dep, jaıbaraqat bolýy sondyqtan shyǵar. Aqsha aýdarymynyń azaıýy byltyrǵy tikeleı sheteldik ınves­tısııalar kóleminiń qysqarýynan da az. Sheteldik ınvestısııa 2020 jyly 30 paıyzdan da tómendep ketti. Nátıjesinde, ótken jyly tabysy orta jáne tómen deńgeıli elderdegi aqsha aýdarymynyń kólemi tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń jıyntyq kóleminen (259 mlrd dollar) jáne damý maqsatyndaǵy sheteldik kómekten (179 mlrd dollar) asyp tústi. Dúnıejúzilik bank dereginshe, aqsha aǵynynyń turaqty deńgeıde qalýyna bıýdjet-salyqtyq yntalandyrý bastamasy áser etken. Sonyń nátıjesinde mıgranttardy qabyldaýshy elderdiń ekonomıkasy buryn kútkendegiden de jaqsara túsken. Sonymen qatar qolma-qol tólemniń azaıyp, onlaın aýdarymnyń kóbeıýi, munaı men valıýta kýrsynyń udaıy ózgeriske túsýi de aqsha aǵynyna belsendi áserin tıgizgen.

«Beıresmı jáne resmı aqsha aýdarymdarynyń jalpy qosyndy kólemi usynylyp otyrǵan resmı derekten áldeqaıda kóp ekeni túsinikti. Biraq COVID-19 pandemııasynyń resmı emes aqsha aýdarymynyń kólemine qanshalyqty áser etkeni belgisiz», dep jazady bank.

Aqsha aýdarymdarynyń ulǵaıýy Latyn Amerıkasy men Karıb bas­seıninde (6,5 paıyz), Ońtústik Azııa­da (5,2 paıyz), Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıkada (2,3 pa­ıyz) baıqalady. Bul rette Shyǵys Azııa, Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy aq­sha aýdarymdary – 7,9, Eýropa men Ortalyq Azııada – 9,7 jáne Af­rıka elderinde 12,5 paıyzǵa deıin qys­qar­ǵan. Banktiń baǵalaýynsha, 2021 jáne 2022 jyldary álemdik ekonomı­ka ósimi qalpyna kele bas­taıdy. Bul oraıda tabysy tómen jáne orta­dan aspaıtyn elderdegi aqsha aýda­rym­darynyń kólemi 2,6 paıyzǵa, ıaǵnı 553 mlrd dollarǵa, al 2022 jyly 2,2 paıyzǵa, demek 565 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıady.

«Tabysy joǵary kóptegen elder halqyn vaksınalaý boıynsha jaqsy tabysqa jetti. Alaıda iri damýshy elderdiń birqatarynda indettiń taralý kórsetkishi áli joǵary kúıde qalyp otyr. Sondyqtan aqsha aýdarymdaryna baılanysty ahýaldyń pers­pektıvasy jaıly kesip aıtý qıyn. 2020 jyldyń tórtinshi toqsanynda álemdik ortasha aýdarý quny 200 dollardy qurap, 6,5 paıyz deńgeıinde saqtaldy. Bul turaqty damý maqsat­taryna sáıkes qol jetkiziletin 3 paıyzdyq kórsetkishten eki ese kóp. Aýdarymdardyń eń tómengi ortasha quny Ońtústik Azııaǵa tıesili (4,9 paıyz), al eń joǵarysy – Saharanyń kúngeıindegi Afrıka elderinde (8,2 paıyz). Aqsha aýdarymdarynyń ınfraqurylymyn qoldaý jáne onyń úzdiksiz aýdarylýyn qamtamasyz etý jónindegi is-sharalarǵa onyń qunyn tómendetý boıynsha sharalar qabyldaý jatady», dep jazady bank.

Ranking deregi boıynsha, bıyl I toqsanda Qazaqstan aýmaǵyndaǵy aqsha aýdarymdarynyń kólemi 14,8 mlrd teńgeni quraǵan. Bul 2020 jyldyń qańtar-naýryz aılarymen salystyrǵanda 38,6 paıyzǵa joǵary. Aqsha aýdarymdarynyń basty valıýtasy – teńge. Barlyq aý­da­­rymdaǵy ulttyq valıýtanyń úlesi 78,3 paıyzdy quraıdy. Bul tur­ǵy­da da ósim bar. Teńgeniń úlesi 2020 jyly 71,6 paıyzben shektelgen edi. Dollarmen jasalatyn aqsha aýda­rym­dary bir jyl ishinde 26-dan 19,9 paıyzǵa, eýromen jasalatyn aýda­rym­­dar 0,9-dan 0,3 paıyzǵa bir-aq tómen­degen.

Al jyl basynda bizden basqa el­derge 115,1 mlrd teńge ketse, ózge el­­der­den Qazaqstanǵa kelgen aqsha kóle­mi – 41,2 mlrd teńge. Bizdiń aqsha aýda­rymdarymyz negizinen Túrkııa (28 mlrd teńge), Reseı (27,7 mlrd teńge), Qyrǵyzstan (22 mlrd teńge), О́zbekstan (19,5 mlrd teńge) elderine baǵyttalǵan.

Bizge aqsha jiberý boıynsha Reseı kósh bastaıdy. Kórshi eldiń Qazaqstanǵa jasaǵan aqsha aýdarymynyń kólemi – 8,3 mlrd teńge (qańtar-aqpandaǵy kórsetkish). Odan keıingi oryndarda О́zbekstan (7,4 mlrd), Ońtústik Koreıa (6,3 mlrd), Qyrǵyzstan (5,4 mlrd) jáne Túrkııa (1,7 mlrd) tur.