«Syrǵańnyń syńǵyry uıqymnan oıatty...» dep ándetip jatamyz. Sol syńǵyrdyń ıesi bolǵan syrly syrǵalar qalaı dúnıege keldi eken? Qazirgi kúnniń ózinde arýlardyń qulaǵynan túspeıtin bul áshekeı buıymnyń tarıhy tym tereńde jatyr. Serilerdi selt etkizip uıqydan oıatqan, talaı jyrdyń arqaýyna aınalǵan syrǵanyń tarıhymen tanys bola júrgenimiz durys.
Biz «syrǵa» dep atap júrgen áshekeı buıym qola dáýirinen beri qulaǵymyzdan túspeı keledi. Sol dáýirde eń alǵash Shyǵys Eýropada paıda bolǵan bul áshekeı shamamen 3000 jyl buryn jasala bastaǵan. Ol ómirge kelisimen-aq ártúrli sánde jasala bastady. Alǵashynda syrǵany tek áıelder ǵana emes, er adamdar da taǵyp júrgen. Jaýyngerler men batyrlar tek bir syrǵa ǵana taǵatyn bolǵan. Eń ataqty syrǵalar Ortalyq Azııa men Kúngeı Kavkazda jasalǵan. Dúnıege keshe ǵana kelgen náreste qyzdyń qulaǵyna birden syrǵa taǵyp qoıady eken. Olar syrǵa jas balany qorǵap júretin boıtumar dep sanaǵan. Antıkalyq Qara teńiz halyqtary kóbine kórnekti sýretter beınelengen dóńgelek syrǵalardy taǵyp júrgen. Sýretterde janýarlardyń basy, ásirese arystannyń basy kóp beınelengen. Al skıf aqsúıekteri qulaqtaryna bıdaımen árlengen domalaq syrǵalar taqqan. Ýaqyt óte kele syrǵalar kóbine áıel adamdardyń qulaqtarynan baıqalatyn boldy.
HVII ǵasyrdyń basynda orystar syrǵa jasaýdyń jańa úlgilerin shyǵara bastady. Sol kezderde ár túrli uzyndyqtaǵy saqınaly syrǵalar sánge aınaldy. Syrǵalarǵa túrli sándi tastar men shynylar da ásemdik retinde taǵyla bastady. Odan soń syrǵalardy ár túrli túske boıap, oǵan beıneli sýretterdi sala bastady. Qarapaıym áıel adamdar mystan jasalǵan syrǵalardy taǵatyn bolǵan. Sol shaqtarda qaltasy qalyń hanymdar «ushqyn» dep atalǵan túrli usaq tastar men sándi buıymdarmen sándelgen syrǵalardy qulaǵynan tastamaǵan.
HVIII ǵasyrda syrǵa jasaý isi sharyqtaı bastady. Baı adamdar ózderiniń talǵamyna saı syrǵalarǵa tapsyrys berip, qymbat asyl tastarmen kómkerip jasatqan.
Al Batys Eýropa jurtshylyǵy syrǵalarǵa kóp úıir bolmady.
Syrǵalar olarǵa tek ıtalııalyq sán isiniń qaıta órleý tusynda ǵana tanyla bastady. Eýropalyqtar syrǵa tarıhyna kóp jańalyq ákeldi. Syrǵa qaıtys bolǵan áıelderdiń jerleý rásimderinde de mańyzdy bolǵan.
Osy oraıda, qaıtys bolǵan áıeldiń barlyq áshekeıin sheship alyp, burymyn tarqatyp, tek syrǵasyn qaldyrady, áıtpese qulaqqa jylan kiredi degen uǵym bolǵan. Eger syrǵany sheship alý qajet bolsa, mindetti túrde qulaq ushyn jyrý kerek bolǵan. Olaı etpese, Taýly Altaı qazaqtarynyń pikirinshe, jylan qulaqqa jumyrtqalaıdy. Saqtar zamanynda áıelderdi qulaǵynda syrǵasymen jerlegen. Bul arheologııalyq qazbalar barysynda qorǵandardan tabylǵan artefakttarmen dáleldengen. Saq dáýiriniń saltynda aqsúıek áıelder basqa álemge túrli zergerlik buıymdarmen jáne kıimmen barady degen túsinik bolǵan. Sondyqtan da syrǵalarymen jerleý keń taralǵan. Al qazaqtar, HH ǵasyrdyń basyna deıin (múmkin, áli de keıbir aımaqtarda) áıeldiń shashynyń burymyn bosatyp jáne syrǵalarymen jerledi. Barlyq basqa áshekeıler alynyp tastaldy. Ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory Shaızade Toqtabaevanyń aıtýynsha, eger syrǵa sheshilmeıtin bolsa, onda basqa álemde jylan áıeldiń qulaǵyna kirip ketedi degen senim bolǵan. О́kinishke qaraı, tarıhshy óz eńbekterinde nege mundaı senim bolǵanyn túsindirmeıdi. Qazaq mıfologııasynda aıdahar da, jylan da bolǵan. Jylan oń jáne teris keıipker, erekshe sımvol bolýy múmkin. Syrǵa osy jylandarǵa qarsy qorǵanys retinde qoldanylǵany aıqyn.
Dıloram TAÝASAROVA,
«Uly dala eli» ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri