Qylqalam ushyndaǵy keńistik

Talystaı dala talyqsyp jatyr. Kóz ushy jetetin keńistik appaq kórpe jamylǵan. Qolyna qyran búrkit qondyrǵan saıat­shynyń tulǵasy oń ıyǵynan asyla qaraǵan asqar shyńmen asta­syp turǵandaı. Ústindegi yqsham, jyly kıim, kemer belbeý, kúmis úzeńgi, altaıy tymaq saıatshynyń sáni men saltanatyn asyryp tur. Qanjyǵadaǵy qyzyl túlki bir qyzyqtyń belgisindeı. Júzinde sál ǵana qýanysh lebi baıqalady. Darqan dalanyń ıesi de, kıesi de ózi. Bul – Bektas Kárimniń Nıý-Iorktegi kórmege qoıǵan sýreti.

Ulan-Batyrdaǵy kórkemsýret ýnıversıtetiniń teatr-sahna jáne sýret fakýltetin bitirgennen ke­ıin mýzykalyq drama teatrynda sahna sýretshisi bolyp eńbek etti. Ońaı sharýa emes. Qoıylymnyń ishki máni, meńzeıtin meziret, aıtar oı sýretpen qabysýy shart ári akterdiń tiline ilikpegen syr sýretpen ushtastyrylyp, ma­ǵyna ústeýi shart. Aqsúıek ónerge qulaı ǵashyq Bektas Kárim birte-birte qol qanyqtyrǵan. Shyn ónerge eńbek serik. Ásirese, «Eń­lik-Kebekti» qoıar aldyndaǵy da­ıyndyq sanasyna sińip qalǵan.

Dál sol kúni qoly júrmeı qoı­dy. Kópten beri naq osylaı bolmap edi. Kún arqan boıy kóterilgende qyrǵa shyqqan. Ushar basyn jel julmalaǵan shalǵynnyń sybyrlaǵan syryna qulaq túrdi. Kókiregindegi bir beımálim sezim jan-dúnıesin tum­shalap alyp, tunshyqtyratyn tárizdi me, qalaı? Baıaǵy bala ke­zinen beri bıiktikke jany qushtar. О́zi týyp ósken, kindik qany tam­ǵan ólke. Kóseniń ıegindeı bir tal qyltanaǵy joq bolsa da, saıasyna saıǵaq saıalar bir túp aǵashy bolmasa da, álemdegi eń kórkem jer bolyp áser etedi.

Kenet alańsyz jaıylyp júr­gen qos elikti kórdi. Estiler-estil­mes sál ǵana sybdyrynan sekem alyp, qulaqtaryn qaıshylap qo­ıyp, bir-birinen kóz aıyrmaı qaraıdy. Sýretshi osy sátte ózi izdegen beıneni jaza baspaı tap­qanyn anyq sezindi. Ádette qalam ustaǵan qaýym ǵashyq jú­rekterdi aqqýlarǵa teńeıtin, aqyn bitken aıdyn tósindegi qus tóresin jyrlaıtyn. Bálkim, olar­diki de jón shyǵar. «Eńlik-Kebek» qoıylymyn kórermenge usyný úshin Bektas Kárim osyndaı jol tapqan. Jińishke, býnaqty aıaqtaryn qazdańdaı basatyn qos elik mynaý jaryq dúnıede ózderine tóner qaýip-qaterdiń bar ekenin múldem umytyp ketkendeı. Álde ǵashyqtyq derti shalǵanda bir-birine sheksiz ǵashyq janarlar ózderinen basqa eshbir jandy kórmeı me eken? Quddy sulý áıeldiń «menen basqa eshkimdi súımeısiń, menen basqa eshkimge kóńil aýdarmaısyń» deıtin talaby tárizdi.

Jedeldete jumys kabınetine kel­di de, aq qaǵazǵa ózi kórgen tabıǵattyń beınesin týra sol qal­­pynda kóshirip shyqty. Aq qa­ǵazdyń betinde ásem moıyn­daryn ıip, bir-birine eljireı, eli­tip qaraǵan qos elik, sál tómenirek oń jaq buryshta tasbaqanyń saýyty ispetti dóńgelek qalqan. Dóńgelek qalqan kez kelgenniń qoly jete bermeıtin ińkárlik sezimdi, tańǵy shyqtaı móldiregen mahabbat­tyń qos perishtesi – qos elikti syrt kózden, aıtyp kelmes apattan, bálkim zulymdyqtan, múmkin, qaraýlyqtan qorǵap turǵan tá­rizdi. Myna jaryq dúnıede aı men kúnniń almasqany sııaqty, jaqsylyq pen jamandyqtyń birin-biri jeńe almaı sharpysýy múmkin ǵoı. Almas júzdi, bes, álde alty naıza tónip tur. Ishi­ne pyshaq aınalmaıtyn, peıili tar áldebireýlerdiń bolmashy beınesi.

Eńlik pen Kebek ǵumyr keshken, bir-birine ólerdeı ǵashyq bolǵan kóne dáýirdiń sulbasy. Mynaý janaryń jetpeıtin jal­paq jazyqtyq Alash jurty­­nyń atamekeni. Aq qaǵazdyń etek ja­­ǵyna sál kóleńkeleý, qarań­ǵylaý boıaý tústi. О́ıtkeni, darqan daladaǵy ǵashyqtardyń tilimen sıpattaýǵa kelmeıtin qudireti et júrekterdi eljiretip, baýrap, aıalap, álpeshtep turǵanymen qa­ýip-qater de az emes edi. Az bol­maıtyndyǵy eski ǵuryp, jaq­sy­lyǵynan zııany basym kóne dástúr, barlyǵy emes árıne, jas júrekterdiń lúpilin uǵa almaıtyn keıbir keritartpa pıǵyl. Eńlik pen Kebektiń úlbiregen pe­­rishte ǵumyrlaryn ǵana emes, bir-birine yntyq mahabbatta­­­ryn ala ketti. Ǵumyr úzildi, biraq jal­paq jurtqa, qalyń kópshilikke aıan bolǵan, keıin bireý senip, bireý senbeıtin ádemi ańyzǵa aınalǵan ǵashyqtyq jelisin úze al­ǵan joq. Osy bir qaraly, degenmen keıingi urpaqqa tamasha taǵylym qaldyrǵan oqıǵa ýaqyt óte kele qaıta jańǵyryp, jasanyp, sylanyp sahna tórine kóshkende kórermenge sahnadaǵy úzdikken sóz, úılesimdi qımyl, aıshyqty sezimder ǵana emes, sah­na tórindegi dáýir beınesi, ýaqyt bederi ózgeshe maǵyna ús­tep, aıryqsha mazmun bitirip, uq­tyryp tur edi. Kókirek kózi ashyq kórermen sýretshiniń aıtar oıyn anyq uqqan. Sýretshi de elesi emis-emis qana saqtalǵan, áıteýir soraby aıqyn, baǵyty belgili ótken dáýirdiń óship bara jatqan bederin sýret arqyly sóıletip, sýret arqyly jyrlap qoıylymnyń tutastyǵyn, barlyq kompozısııalyq qurylymdy alty órim qamshynyń jymdasqany tárizdi jigin jatqyzyp jetkizdi.

2005 jyly atajurttan dám bu­ıyrǵan. Shortandy aýda­nyn­da qonystandy. Sodan beri aýdan­dyq mádenıet úıinde sahna bezen­dirýshisi retinde jumys istep ke­ledi. Sol jyly Kókshetaý qala­synda ótken «Máńgilik kúı» atty kórmege qatysqan. Mun­daǵy jurt shyn talanttyń she­ber­ligin kórmeden kórdi. Keıin ál­deneshe jyl qatarynan «Aq­mola juldyzdary» oblystyq baı­qaýynda top jardy. Je­­ńis merekesine oraı Nur-Sul­tan qalasynda ótken «Qaı­ran erler, qaharman ardagerler» atty oblystyq baıqaýda birinshi orynǵa ıe boldy. 2015 jyly astanada Qazaq han­dyǵynyń 550 jyldyǵyna oraı uıymdastyrylǵan kórmede taqyrypqa oraı usynǵan týyndysy laıyqty baǵalanyp, jeńimpaz atandy. Qol jetkizgen tabysyn, júldesin aıtyp taýysa almas edi­ńiz. Baǵalanǵan, ádil baǵasyn alǵan. Sonyń barlyǵy izdenimpaz jannyń qabiletiniń qarymtasy.

– Oń jambasyna keletin taqy­ryp – aýyl ómiri, – deıdi sýretshi, – myna sýrettegi ájeı Qurmanjan apamyz. Búginde jasy 80-ge taıaý. Mańdaıdaǵy ájim ótken ómiriniń soraby. Shattyqtyń jup-juqa lebi ata jurtqa tabany tıgendegi qýanyshty sáti. Al meıirim barsha ájege ortaq qasıet. Bul sezim Qurmanjan apamyzda da bar. Qazaqtyń bar ájesi meıirimdi ǵoı.

Sýretshiniń óz aıtýyna qa­ra­ǵanda, óner qanmen darysa kerek. Mashyq keıingi dúnıe. Qala­myna ilikken dúnıeniń bári kóz qanyqtyrǵan, kóńil toǵaıtqan dúnıeler. Aıryqsha yqylasy aýǵan ǵajaıyp álem – jaýyryn. Kádimgi maldyń jaýyryny. Ilki zamanda el ishinde bolashaqty kúni buryn boljaı biletin jaýyrynshylar az bolmaǵan. Bul da bir ǵajap qasıet. Aınalyp kelgende Alash jurtynyń boıyndaǵy jaratqan ıe syılaǵan aıryqsha daryndy kórsetse kerek.

Maldyń jaýyryn súıeginiń bitimi de tegin emes eken. Qupııany ashýǵa arnalǵan kádimgi aına is­petti. Bálkim sodan ba eken yqy­lym zamannan beri qasıetti sa­nalǵan. Eger usaq maldyń jaýy­ryn súıegi sál ımekteý, ja­zyq bolyp bitse, osyǵan qarap aldaǵy qystyń qabaǵyn ańdaǵan. Jaýyrynnyń qasıetti súıek ekenin baqsy-balger de jaqsy túısingen. Arǵy jaǵyna qasıet qonyp, kıe daryǵan kóripkeldik qabileti bar áýlettiń balalaryn jaýyrynmen aýyzdandyrý salty bolypty. Qoıdyń otqa qaqtaǵan jaýyryn súıegin jas sábıdiń jórgegimen birge bólep, keıin ony el kózinen tasa, balanyń qoly jetpeıtin jerge jasyrǵan. Álgi bala on beske tolǵanda ǵana ustaýǵa ruqsat etilgen. Onyń ózin­de de el anasy sıpatyndaǵy ájeı balany bólek bólmege aparyp, ońashalap baryp qana kórsetedi eken. Sonda ǵana qasıet qashpasa kerek. Jaýyrynǵa qarap sóıle­gen kezde jańylmaýdyń sebebi osyn­daı qaǵıdalardy qapysyz atqarǵandyqtan dep eseptegen. Bala kezimizde estigen ertegilerde jaýyrynshylar týraly kóp derek bar ǵoı.

Bektas Kárim ultpen birge ja­sa­syp kele jatqan osy bir ǵa­jap dúnıeni tereńdeı zerttep, san jaýyryndy tabıǵı kúıinde qalyptapty. Biz tildesken ýaqyt­ta on shaqtysyn kórsetti. Sábı kezimizden sanamyzǵa sińgen dú­nıege taǵy bir tánti boldyq.

– Siz de jaýyrynǵa qarap bola­shaqty aıta alasyz ba, zerttegen dúnıeńiz ǵoı? – dep suradyq.

Sýretshi rııasyz jarqyldap kúldi. Ol úshin týabitti qasıet kerek eken. Al bolashaqtyń, qazaq­tyń bolashaǵyn aıta alamyn dedi.

– Aldymyzda aqjarylqap zaman tur, Máńgilik el muraty tolaıym oryndalady, – dedi ol.

Biz de jaqsylyqqa jorydyq.

Aqmola oblysy,

Shortandy aýdany

Sýretterdi túsirgen Sovetbek Maǵzumov