Eınshteınmen eregisý

Sóıtsem, danyshpan Eın­shteın tilin maǵan emes, kúlli adam­­­­zatqa qarap shyǵarypty ǵoı. «Myqty bolsań, mendeı bolyp al» degeni. Ras qoı. Uqsap baǵýǵa tyrystyq, shopannyń atyn báı­gege qosqanymen uzaqqa shappaı­dy eken. Uqtyq ta, qalamǵa sert ettik. Endi, ol óz aldyna bó­ge­naıy bólek áńgime. Másele Eın­shteınniń áre­ketinde bolyp otyr.

Sýretke túsýdi unatpaıtyn ǵa­­­­­lymdy qoıarda qoımaı nysana­ǵa alǵan fotografqa eregisip iste­gen isi álemdi ábigerge salyp qoı­ǵan joq pa? Biri – munysyn taza aqy­­­maqtyq dese, biri – sol fotodan astar izdep álek. Biraq ne­mis perzen­tiniń bir bilgeni bar-aý. Áıt­­­­pese bulaı jasamasy anyq qoı.

Já, júrgenge jórgem ili­ge­­­­di degendeı, bertin kele bul týyn­­­dynyń tarıhyna da jo­ly­q­­­­­­- tyq. Sóıtsek joramaly­myz be­­ker emes eken. 1951 jyly 72 jas­taǵy Albert Eın­shteın ózi­niń týǵan kúnin Prın­ston ýnı­versıtetinde atap ótedi. Aty álem­ge máshhúr uly ǵa­lymnyń men­shikti merekesimen qut­tyqtaýǵa sol zamannyń zııaly qaýymy tú­gel­deı jınalady. Dýmandy kesh uzaqqa sozylsa kerek, qartaıǵan fızık qaýmalaǵan halyqtan qash­paq bolyp, jıyn aıaqtalmaı jatyp úıine qaıtýdy uıǵarady. Kó­liginiń artqy oryndyǵyna otyr­­ǵaly jatqanda, kenetten esik­ti foto-jýrnalıst Artýr Sas­se jul­qa ashady. Jansebil fotograf qolyndaǵy fotoapparatymen sońǵy ret kesh ıesin obek­tıv­ke tartýǵa oqtalady. Kesh boıy jypylyqtaǵan sáýlelerden yǵyry shyqqan Eınshteın osy joly erekshe qalypta túsýdi oılasa kerek. Lezde kameraǵa qarap, tańdaıyn soza tilin shyǵarady. Dese de ataqty fızık artynan ra­ıynan qaıtyp, áreketiniń ábes­tik ekenin uǵady. Onyń ústine ka­me­ranyń osy sátti tartýǵa jyl­dam­dyǵy jetpeıtinine senimdi edi. Biraq sol zamanda Contax III apparatynyń qas-qaǵym sátti qaǵyp alýǵa qaýqary jetetin. Bári kesh edi. «Qulannyń qasýyna myltyqtyń basýy» degendeı, Ar­týrdyń ataqty týyndysy osylaı ómirge keledi.

Endi ózime keleıinshi. Sýrettiń qyzyǵyn sosyn aıtamyn. Aqyry tońazytqyshqa jabysqan magnıt­tiń áýenine tóńkerile júrip fızıka páni muǵaliminiń eń úzdik shákirti bolyp shyǵa keldim. Oǵan deıin mektepishilik táp-táýir aqyn bolatynmyn. Tipti aýdandyq, ob­­lystyq bilim alamanynda atoı salyp, aýyldyń abyroıyn kóterip júrdim. Keıin ájem asyra siltep «Eınshteınim meniń» dep erkeletetindi shyǵardy. Sóıtip júrgende respýblıkalyq bilim olımpıadasyna joldama alyp, aýdannyń namysyn Almatyǵa baryp qorǵaıtyn boldym.

Ne kerek, aýylda ájem men Eın­­shteın qol bulǵap qala berdi, al biz alyp shaharǵa attandyq. Bul doda ońaı emes eken, ekinshi oryn buıyrdy. Jaman nátıje emes, árıne, biraq únemi jeńiske je­tip úırengen ádetim saǵym­dy syn­dyrdy. Biraz ýaqyt ózime kele al­madym. Aqyry kóńilim qula­zyp júrgende ádebıet páni­niń muǵalimi ıemdenip ketti ǵoı. Eın­shteınge qolymdy bir sil­tep, óleńge birjolata oıystym. Sodan beri uly fızıktiń sýre­tin kórgende, sál-pál ǵalym bola jaz­daǵanym esime túsedi, basqa bizdi baılanystyratyn túk joq. Onynshy synypqa deıin ozat oqýshy bolǵanymdy aıtpaı-aq qoıaıyn. Maqtanǵandaı bolam ǵoı. Endi jańaǵy sýret jaıyn jalǵastyraıyn.

Kásipqoı fotograf sátti tú­sirilimge kishkentaı balasha qýa­nady. Bul týyndynyń baspa be­tinde «bomba» bolatynyna bek senimdi edi. Alaıda bas redaktor tilin bezegen ǵalymnyń sýretin shyǵarýǵa tyıym salady. Tap mundaı materıal jýrnalǵa abyroı ákelmeı-aq qoısyn degendeı teris qaraıdy taǵy. Nege deısiz ǵoı? Sebebi Nobel syılyǵy laý­reatynyń ántek isi erteń úlken jan­jaldyń uıytqysy bolatynyna senimdi bolsa kerek.

Avtor qaıtsin, meseli qaıtqan soń, atalǵan sýretti Eınshteınniń ózine jiberedi. Nemis ǵalymy osy sátte óziniń bala keıpin qaıta kór­gendeı bolyp, ishek-silesi qata kúledi. Rıza bolǵany sonshalyq, fotograftyń týyndysyn jo­ǵary baǵalaıdy. Ol ol ma, bas redaktorǵa ózi habarlasyp, sýretin jýrnaldyń muqabasynan berýin suraıdy.

Redaktor ne istesin, uly ǵalymnyń ózi qońyraý shalyp, ótinish bildirgen soń, jalma-jan aıtqanyn oryndaıdy. Mine, sodan bastap uly fızıktiń fotosy álemdi sharlap ketedi. Eń qyzyǵy ol emes, budan keıin áperbaqan ǵalym óziniń tilin shyǵaryp túsken belgili sýretin dostaryna ashyq hat retinde joldaıtyn bolǵan eken. Muny áriptesteri qurmetpen qabyldaǵan kórinedi.

Al men she, Eınshteınmen ere­gisemin dep sál bolmaǵanda ǵy­lym jolyn qýyp kete jazda­dym. Maǵan sol kerek pe edi? Áı, bireý estise mazaq qylatyny anyq. Keıde oılaımyn, qazir dú­nıe­ni tehnokrattar bılep tur­ǵan shaqta, meniń ádebıetke áýes bol­ǵanym sol shaqta maqtaý qaǵa­zyna muqtaj ádebıet pániniń muǵa­liminen basqa eshkimge qajet bol­maǵan-aý. О́zime ókpeleımin, sosyn usta­zyma. Eınshteın bolmasam da, eń qurymaǵanda EUÝ-da leksııa oqyp otyratyn edim ǵoı. Ehh...