Taǵdyrdyń tálkegine tabandylyq tanytyp, synaǵyna synyp ketpeı, syr bermeı basyn tik kóterip júrgen múmkindigi shekteýli batyl da, batyr jandardyń jaıly ortada ómir súrýi úshin memleket tarapynan jan-jaqty jaǵdaı jasalýda. Sonyń bir mysaly, múgedektigi bar balalardyń barlyq toby úshin járdemaqy mólsheri 16,7%-dan 37%-ǵa deıin ulǵaıtylmaq. Bul – jaqynda ǵana Parlament Májilisiniń depýtattary maquldaǵan zań jobasynda qarastyrylyp otyr.
Zańnyń tıimdi tusy qaısy?
Atalǵan zań jobasy múgedektigi bar adamdardyń quqyqtaryn qamtamasyz etý jáne turmys sapasyn jaqsartý jónindegi 2025 jylǵa deıingi ulttyq jospardy oryndaý sheńberinde múgedektigi bar adamdar, múmkindigi shekteýli balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylar, eńbek ardagerleri jáne ózge de sanattardy qosa alǵanda, azamattardyń jekelegen sanattaryn áleýmettik qorǵaý máseleleri jónindegi zańnamany jetildirý maqsatynda ázirlendi.
Qujatta múgedektiktiń sebebine qaramastan, birinshi toptaǵy múgedektigi bar adamdarǵa kútim jasaıtyn azamattarǵa beriletin járdemaqyny engizý qarastyrylǵan. Qazirgi ýaqytta 1-toptaǵy múgedektigi bar 66 myń adamnyń árbir úshinshisi kútim járdemaqysymen de, jeke kómekshiniń qyzmetterimen de qamtamasyz etilmegen. Zań jobasyn qabyldaý nátıjesinde syrtqy qamqorlyqqa muqtaj 24 myń adam kútim boıynsha járdemaqymen qosymsha qamtylady.
Bala densaýlyǵynyń buzylý jáne tirshilik áreketiniń shektelý dárejesin eskere otyryp, zań jobasynda 7 jastan 16 jasqa deıingi balalardy múgedektik toptary boıynsha bólý kózdeledi. Bul shara kórsetiletin ońaltý is-sharalary men áleýmettik kómekti, onyń ishinde balalar aýrýynyń dárejesine qaraı járdemaqylardyń mólsheri bóliginde saralaýǵa múmkindik beredi.
Bul rette múgedektigi bar balalardyń barlyq toby úshin járdemaqy mólsheri 16,7%-dan 37%-ǵa deıin ulǵaıtylady. Bul shara 30 myńnan asa balaǵa qatysty bolady. Sondaı-aq zań jobasynda múgedektik boıynsha jáne asyraýshydan aıyrylý jaǵdaıy boıynsha járdemaqylardy bir mezgilde alý quqyǵyn berý kózdeledi. Bul asyraýshysynan aıyrylǵan jáne quramynda múgedektigi bar balalary bar otbasylardyń tabys deńgeıin arttyrýǵa múmkindik beredi.
Qazir múgedektigi bar balalar ata-analary ajyrasqan kezde bir mezgilde alımentter men múgedektigi boıynsha járdemaqy ala alady. Sondaı-aq ata-anasynyń bireýi nemese ekeýi (asyraýshysy) qaıtys bolǵan jaǵdaıda bala múgedektigi boıynsha járdemaqy nemese asyraýshysynan aıyrylý boıynsha járdemaqy ala alady. Osy norma engizilgen jaǵdaıda 2 myń bala múgedektigi boıynsha járdemaqymen qatar (mólsheri 41 163-ten 48 023 teńgege deıin) asyraýshysynan aıyrylý jaǵdaıy boıynsha járdemaqyny ala alady (mólsheri 12 063-ten 29 500 teńgege deıin).
Jumys berýshi mindettemelerin oryndaý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda eńbek jaraqatynan múgedek bolǵan adamdardy memleket esebinen ońaltýdyń tehnıkalyq quraldarymen jáne qyzmetterimen qamtamasyz etý – zań jobasynyń taǵy bir jańashyldyǵy. Jumys berýshi – jeke kásipkerdiń qyzmeti toqtatylǵan nemese zańdy tulǵa taratylǵan jaǵdaıda bul mindettemeler memleketke ótedi. Bul rette múgedektigi bar azamattar kásiporynnyń qyzmeti ýaqytsha toqtatylǵan kezeńinde nemese 1,5 jylǵa deıin sozylýy múmkin bankrottyq rásimderin júrgizý kezinde OTQ alý múmkindiginen aıyrylady. Osy kezeńde óndiriste maıyp bolǵan adam ońaltýdyń tehnıkalyq quraldarynsyz qalady. Bul shara 2 myńǵa jýyq adamdy ońaltýdyń tehnıkalyq quraldarymen jáne qyzmetterimen ýaqtyly qamtýǵa múmkindik beredi.
Osy rette jańa zań jobasynyń tetikterine qatysty óz pikirin bildirgen «Azamat áleýeti» jeke qaıyrymdylyq qorynyń prezıdenti, zańger Almagúl Dáýletqazyqyzy múgedektikke ákep soqtyratyn negizgi faktorlardy atady.
«Bizdiń elimizde múgedektigi bar tulǵalardyń quqyqtaryna baılanysty biraz jumys júrgizilýde. Qazirgi tańda jastaıynan múmkindigi shekteýli nemese týa sala túrli zaqymdanýǵa tap bolǵan tulǵalar sany jyl saıyn kóbeıýde. Bul respýblıkalyq statıstıkany biz baqylap, qadaǵalap otyrmyz. Oǵan kóptegen nárse áser etýde. Sonyń ishinde ata-ananyń densaýlyǵy, reprodýktıvti qyzmetteriniń durys bolýy. Bizde jansaqtaý bólimderinde 500 grammnan joǵary balalardy jansaqtaýdan ótkizý, ońaltý sharalaryn júrgizý, ońaltýdyń nátıjesinde olarǵa ómir syılaý, túrli buzylystaryna qaramastan barynsha múmkindik berý, damýyna oń yqpal etetin baǵdarlamalar bar. Bul – erte jastan skrınıng ótkizý jáne de sol balalarǵa qatysty túrli salalar tarapynan densaýlyq saqtaý, bilim berý sııaqty áleýmettik sala turǵysynan qyzmetterdiń atqarylýy. Buǵan qosa búginde túrli jaǵdaılardyń áserinen qan qysymynyń kóterilýi, qant dıabetiniń bolýy, ártúrli ekologııalyq faktorlardyń áser etýi – barlyǵy da adam densaýlyǵyna teris áserin berýde. Sonyń nátıjesinde múgedektikke tap bolyp jatqandar óte kóp. Ekologııalyq zardaptar da bar. Jan kúızelisinen psıhıkalyq naýqasqa ushyraǵan tulǵalardyń da sany ulǵaıýda. Buǵan da kóbirek kóńil aýdarylý qajet dep esepteımin», dedi maman.
Sonymen qatar ol qabyldanǵan zańnyń júzege asýy atqarýshy organdarǵa tikeleı baılanysty ekenin jetkizdi.
«2015 jyldyń 20 aqpanynda Qazaqstan BUU-nyń múgedekterdiń quqyqtary týraly konvensııasyn ratıfıkasııalady. 5 jyldyń ishinde biraz mindettemelerin oryndaýǵa baılanysty elimiz kóptegen jobany, baǵdarlamalardy júzege asyrýda. Árıne, sońǵy shyqqan zańnamalyq aktiniń ózinde birtalaı normatıvtik quqyqtyq aktilerge engizilgen ózgerister múgedektigi bar tulǵalardyń ómir sapasyn jaqsartady. Olardyń tolyqqandy ómir súrýine múmkindik beredi. Jáne de múgedektigi bar tulǵalardyń azamattyq, áleýmettik, mádenı, saıası, basqa da quqyqtarynyń júzege asýyna yqpal etedi degen oıdamyz. Jergilikti jerde zań myqty bolsa da, ony atqarýshy organ, jergilikti bıliktiń ókilderi durys júzege asyrmasa, onda ol múgedektigi bar tulǵalardyń Konstıtýsııamyzdan bastap belgilenip otyrǵan kepildi quqyqtar júzege asyrylmaı qalýy múmkin. Ondaı mysaldar óte kóp», dedi A.Dáýletqazyqyzy.
Sonymen qatar joǵaryda atalǵan zań jobasynda múgedektigi bar balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylardyń balalary kámeletke tolǵannan keıin turǵyn úı kezeginde turý quqyǵyn saqtaý kózdeledi. Is júzinde mundaı otbasylar turǵyn úı kezeginde 10 jylǵa deıin turady. Eger bala 18 jasqa tolǵanǵa deıin turǵyn úı alý múmkin bolmasa, onda múgedektigi bar azamat kezekke qaıta turýǵa májbúr. Bul norma 20 myńnan asa otbasyna turǵyn úı kezegin saqtaýǵa múmkindik beredi dep boljanýda.
Buǵan qosa, Zań jobasy sheńberinde múgedektigi bar balaǵa kútim jasaý merzimin 18 jasqa deıin uzartý usynylady. Bul jasyna baılanysty zeınetaqy tólemderi men bazalyq zeınetaqyny taǵaıyndaýǵa oń áserin tıgizedi. Sondaı-aq tabysy az otbasylardyń balalaryna kepildik berilgen áleýmettik toptama berýdi Áleýmettik qyzmetter portalyna aýystyrý qarastyrylǵan. Arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetýdiń tıimdiligi men ataýlylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan ózge de normalar qosymsha engizildi. Zań jobasyn qabyldaý halyqty áleýmettik qorǵaý júıesine oń áser etedi jáne shamamen 400 myń qazaqstandyqtyń quqyqtaryn jaqsartýǵa múmkindik beredi. Zań jobasy 55 mlrd teńge somasyna qajetti qarjylandyrýmen qamtamasyz etildi. Shyǵyn normalary 2021-2023 jyldarǵa bólingen qarajat sheńberinde iske asyrylady.
«DOS» Táýelsiz ómir» múgedekter qoǵamdyq birlestigi ortalyǵynyń atqarýshy dırektory Ardaq Otarbaev zańnyń qabyldanýy, iske asyrylýy, atqarýshy organdar tarapynan qadaǵalanýy joǵary deńgeıde bolsa, múgedekter qıyndyqtar men kedergilerge kezdespeıdi dep úmittenetinin jetkizdi.
«Zańnamalarǵa engizilip jatqan ózgerister iske assa, múgedektigi bar tulǵalardyń turmysy búgingiden de sapaly bolary sózsiz. О́ıtkeni mundaǵy ózgeristerge negiz bolatyn máselelerdi biz burynnan beri aıtyp kelemiz. Onyń ishinde týabitti múgedektigi bar kishkentaı sábılerimizdi top-topqa bólip qarastyrǵany jaqsy, bul olardyń áleýmettik tólemderiniń ulǵaıýýyna ákeledi. О́zim sońǵy kezde baıqaǵanym, jańa úıler, sáýletti ǵımarattar kóptep salynyp jatqanymen, oǵan bizdiń kirip-shyǵýymyz, júrip-turýymyz qıyndyq týdyrýda. Osy máselelerdi taǵy da bir nazarǵa alyp qadaǵalasa, joldar tek qana múgedektigi bar azamattarǵa ǵana emes, ata-ájelerge de, nárestesi bar kelinshekterge de yńǵaıly bolar edi», deıdi A.Otarbaev.
Aıta ketetin jaıt, jyl basynan bastap Áleýmettik qyzmetter portaly arqyly 86 myńnan asa múgedektigi bar adam ońaltýdyń tehnıkalyq quraldaryn, 6 myńnan astamy ymdaý tili qyzmetin, 30 myńnan astamy jeke kómekshiniń qyzmetin, 28 myńǵa jýyǵy sanatorlyq-kýrorttyq emdeýdi aldy jáne 36 myńnan asa adam kepildik berilgen áleýmettik toptamalarǵa tapsyrystardy resimdedi.